جان کين؛ سرچشمه‌های غريب دموکراسی

در میان افراد متعددی که نامشان به رسم‌الخط فارسی "جان کين" ("کین" بر وزن چين) نوشته می‌شود، یکی هم از استادان دانشگاه وست‌مينستر انگلستان است که تخصصش تدریس تئوری سیاسی است.

اين نام، تا دو ماه پيش جز نزد شمار معدودی از دانشگاهیان و متخصصان علوم سیاسی در ایران، چندان شناخته شده نبود.

بر خلاف بعضی از نام‌های مشهور میان فیلسوفان و نظریه‌پردازان علم سياست معاصر، جان کین، چهره‌ بسیار معروفی در ایران نبود تا اينکه در ماه‌های اخیر، ابتدا در بعضی مقالات روزنامه‌ کيهان و سپس در متن کيفرخواستی که در دادگاه عده‌ای از بزرگان نظام جمهوری اسلامی ایران قرائت شد، نام او به همراه نام فيلسوفانی چون يورگن هابرماس و ريچارد رورتی، در کنار متهمان کوشش برای ایجاد "کودتای مخملی" طرح شد.

نام جان کین در محافل آکادميک اروپايی بیش از هر چیزی با نام دموکراسی گره خورده است. تازه‌ترين اثری که از جان کين منتشر شده است عنوان عجیبی دارد: "زندگی و مرگ دموکراسی"؛ نام اين کتاب و محتوياتش به نوعی تصویرگر کوشش‌های نظری جان کين در حوزه‌ علوم سياسی است. این کتاب جامع‌ترین تاریخ منقحی است که تا به امروز در باره‌ دموکراسی منتشر شده است. اما جان کین کيست؟

سوابق دانشگاهی جان کين

جان کين دانشمند استراليایی الاصل علوم سياسی (متولد سال ۱۹۴۹) است که حوزه‌ اصلی تخصصش تئوری سیاسی است.

او در سال ۱۹۷۱ از دانشگاه آدلايد استراليا، مدرک ليسانسش را با عالی‌ترین امتياز کسب کرد و طی این دوره بورسيه‌ تين‌لاین را دریافت کرد. پس از آن، ‌در سال ۱۹۷۴ مدرک فوق ليسانسش را از دانشگاه تورنتو کانادا در رشته‌ اقتصاد سياسی گرفت و بلافاصله پس از آن در سال ۱۹۷۷ موفق به اخذ دکترای‌خود زیر نظر پروفسور کرافورد برا مک‌فيرسون استاد برجسته‌ علوم سياسی کانادا شد.

پس از آن، جان کين به مدت يک سال، از سال ۱۹۷۹ تا ۱۹۸۰، مشغول پژوهش فوق دکترا در کينگز کالج دانشگاه کيمبریج انگلستان شد.

دانشگاه وست‌مينستر، مرکز مطالعه‌دموکراسی و "اسلام و دموکراسی"

کارنامه‌ بلند جان کين از تألیف مقالات و کتب متعددی در زمينه‌ علوم سیاسی گرفته تا عضويت در شوراهای سردبيری و ویراستاری مجلات و فصل‌نامه‌های متعدد علوم سیاسی در کشورهای مختلف اروپایی را در برمی گيرد.

او در ماه مارس ۱۹۸۸ به سمت استاد تمام دانشگاه وست‌مينستر منصوب شد و کارش شامل نظارت بر پايان‌نامه‌ها، تدریس در همه‌ سطوح، کار در کميته‌های مختلف دانشگاه، مديریت دوره‌های آموزشی و پژوهشی دانشجويان فوق ليسانس، هماهنگ‌کننده‌باشگاه دموکراسی، و مدیر "شبکه‌جامعه‌ی مدنی" می‌شود.

او همچنين از بنيانگذاران برنامه‌"اسلام و دموکراسی" دانشگاه وست‌مينستر است که رسماً تبديل به یکی از درس‌های مهم دوره‌ فوق ليسانس علوم سياسی و روابط بين‌الملل دانشگاه وست‌مينستر شد. همزمان، او مدير پروژه‌ تاریخ دموکراسی نيز بود که حاصلش در سال ۲۰۰۹ به صورت کتابی که ذکرش در بالا آمد، منتشر شده است.

جان کین بنيانگذار "مرکز مطالعه‌دموکراسی" است و از ماه می ۱۹۸۹ تا سپتامبر ۲۰۰۱ مديریت اين مرکز را به عهده داشت. او استاد ارشد، محقق میهمان و استاد مدعو دانشگاه‌و مراکز علمی مختلف جهان از جمله، دانشگاه سيدنی، مؤسسه‌ پژوهش‌های سياست‌گزاری عمومی لندن، مرکز پژوهش‌های رفتاری دانشگاه آمريکايی بیروت، دانشگاه ملی استراليا در کانبرا، استاد ممتاز کارل دويچ در ويسنشافت‌سنتروم برلين، استاد ممتاز دانشگاه هاروارد، استاد مؤسسه‌ کلينخندال لاهه هلند، دانشگاه اروپای مرکزی پراگ و مراکز علمی و تحقیقاتی بی‌شمار ديگری بوده است که از حد احصاء در این مجال کوتاه خارج است.

زمينه‌های اصلی پژوهش و تدريس جان کين

Image caption طرح روی جلد کتاب زندگی و مرگ دموکراسی، تازه ترین کتاب جان کین

حوزه‌ اصلی تدریس و پژوهش جان کين، نظريه‌ سیاسی، تاريخ و اقتصاد سياسی از جمله خاستگاه‌ها و پيشرفت‌های سنت‌های لیبرال، دموکراتيک، جمهوری‌خواه و سوسياليست در اروپا؛ نظريه‌های توتاليتاريسم، مشکلات تاریخ و تئوری مدرنيت؛ اسلام، دين و سياست؛ جامعه‌ مدنی؛ و نظريه‌های و تاريخ‌های سياست، قدرت، خشونت، صلح و جنگ است.

ساير حوزه‌های تدريس جان کين شامل مقولات مربوط به رسانه‌های ارتباطی مدرن، زندگی سپهر عمومی و سیاست، جهانی‌شدن، خشونت و سياست، تاريخ و فلسفه‌ علوم انسانی بوده است.

زمينه‌های عمده‌ مورد علاقه و پژوهش جان کین در حال حاضر عبارتند از: ۱) گذشته، حال و آينده‌ی نمايندگی و دموکراسی؛ ۲) جهانی شدن و آينده‌زمامداری جهانی؛ ۳) زندگی عمومی، فزونی‌های ارتباطی و روزنامه‌نگاری فرامرزی؛ ۴) تصورهای اوليه‌مدرن و امروزی از جامعه‌ مدنی و دولت؛ ۵) ترس و سياست؛ ۶) گذارهای ناکام به دموکراسی؛ ۷) مشکلاتی در نظريه‌ زبان؛ ۸) سکولاريسم، اسلام و اروپا؛ ۹) شهروندی اروپايی؛ ۱۰) جنبش‌های مدرن اجتماعی؛ ۱۱) خشونت، نظام دولتی مدرن، جنگ و صلح؛ ۱۲) فروپاشی رژيم‌های سبک شوروی؛ ۱۳) کودکان و سياست.

گزيده‌ای از تأليفات جان کين

از آثار برگزيده و مهم جان کين، که در زمره‌توليدات برجسته‌در حوزه‌ علوم سياسی به شمار می‌رود، می‌توان آثار زير را نام برد: ۱) زندگی و مرگ دموکراسی (انتشارات سايمون و شوستر، سال ۲۰۰۹؛ بخش‌های کلیدی اين کتاب در يک سلسله‌ چهار قسمتی در سال ۲۰۱۰ در رادیو ۴ بی‌بی‌سی پخش خواهد شد) ۲) زندگی سياسی تام پين (بلومزبری، ۲۰۰۹؛ چاپ جديد) ۳) آينده‌ دموکراسی نماينده‌ای (به همراه سونیا آلونسو و ولفگانگ مرکل؛ انتشارات دانشگاه کیمبريج، ۲۰۱۰) ۴) زمامداری‌هايی که کمتر بدند: طلوع و افول دموکراسی نماينده‌ای (انتشارات دانشگاه کيمبريج، ۲۰۱۰) ۵) جامعه‌ مدنی: چشم‌انداز برلین (کتاب برگ‌هان، آکسفورد و نيويورک، ۲۰۰۷) ۶) معضلات دموکراسی (به فارسی، انتشارات طرح نو، تهران، ۲۰۰۷) ۷) خشونت و دموکراسی (انتشارات دانشگاه کيمبريج، لندن و نيویورک، ۲۰۰۴) – اين اثر به زبان‌های اسپانيایی، ترکی و آلمانی ترجمه شده است. ۸) جامعه‌ مدنی جهانی؟ (انتشاران دانشگاه کيبمريج، لندن و نيويورک، ۲۰۰۳) – اين اثر به زبان‌های اسپانیایی، چینی، دانمارکی، ترکی و آلمانی نيز ترجمه شده است. ۹) چه بر سر دموکراسی آمد؟ (لندن ۲۰۰۳، ترجمه به فرانسوی ۲۰۰۳) ۱۰) واتسلاو هاول: يک تراژدی سياسی در شش پرده (بلومزبری، لندن، ۱۹۹۹؛ نامزد کتاب سال گاردین) – این کتاب به زبان‌های آلمانی، چکی، لهستانی و استونيایی ترجمه شده است. ۱۱) جامعه‌ مدنی: تصویرهای کهن، بینش‌های جديد (۱۹۹۸، ویرايش جدید در سال ۲۰۰۴ و چاپ مجدد در سال ۲۰۰۵)؛ اين اثر به زبان‌های چکی، رومانيایی، صربی، چينی، مجارستانی، کاتالان (زبان والنسيایی)، اسپانيایی، بلغاری و ترکی ترجمه شده است.

آثار فوق تنها بخش اندکی از آثار و مقالات متعدد جان کين است. حتی نگاه مختصری به عناوین، تاريخ‌ها و مضامين اين آثار اين نکته را به خواننده يادآور می شود که با انديشمندی منتقد روبه روست که از هيچ نظريه‌ای ايدئولوژی نمی‌سازد.

شايد مفاهيم جامعه‌ مدنی و دموکراسی، سال‌های بسيار درازی است که ذهن و ضمیر جان کين را به خود مشغول داشته است. بر خلاف ذهنيت‌های رايج اروپايی و آمريکايی از دموکراسی، جان کين عموماً تصویری از دموکراسی به دست می‌دهد که هضمش برای شمار فراوانی از سياستمداران اروپایی و آمريکایی دشوار است. اين دشواری، از نوع نگاه جان کین به تبارشناسی دموکراسی نشأت می‌گیرد.

سرچشمه‌های غريب دموکراسی

علاقه‌ و اشتیاق فراوان او برای شناخت مسلمانان (و احترام عمیقی که به مسلمانان می‌گذارد) و فرهنگ‌هایی جز فرهنگ اروپايی و آمريکايی، او را با چيزی آشنا کرده است که خود "سرچشمه‌های غریب دموکراسی" ناميده است: جان کين بر خلاف تصور رايجی که در غرب در باره‌ دموکراسی وجود دارد که آن را اصالتاً يونانی می‌دانند، دموکراسی را دارای خاستگاهی شرقی می‌داند که عمدتاً در نواحی ایران، عراق، سوريه و بین‌النهرین امروزی پا گرفته است.

نتيجه‌ پژوهش‌های دراز جان کين که در آخرین اثرش (که کتابی است قطور و بالغ بر ۱۰۰۰ صفحه) منتشر شده است نشان می‌دهد که بر خلاف تصور پاره‌ای از انديشمندان و سياستمداران اروپایی و آمريکایی (و همچنین برخی از زمامداران کشورهای در حال توسعه)، دموکراسی نه اصالتاً اروپايی و آمريکايی است و نه می‌تواند هديه‌ای از سوی غرب به ملت‌های شرقی تلقی شود: دموکراسی، از نظر جان کين، متاعی بوده است که ابتدا در بازار خود شرقی‌ها داد و ستد می‌شده است.

مجالی برای تناقض‌ها

پژوهش جان کين، تنها به بررسی خاستگاه‌های تاريخی دموکراسی و نسبتش با اسلام و مسلمانان متفاوت در دوره‌های مختلف منحصر نمی‌ماند.

يکی از ويژگی‌های چشمگير و مهم آثار جان کين، آسيب‌شناسی دموکراسی است. نسبت دموکراسی با خشونت (او کتابی دارد با عنوان "خشونت و دموکراسی")، بررسی انواع دموکراسی‌ها، بررسی نقاط قوت و ضعف دموکراسی در دوره‌های مختلف، نسبت دموکراسی با صورت‌های مختلف رهبری سياسی، آينده‌ی دموکراسی در جهان معاصر، منظرهای تازه‌دموکراسی و نسبت آن با جامعه‌ مدنی و دولت همه در ذیل و ظل علایق پژوهشی گسترده‌ جان کين دیده می‌شوند.

جان کين بیش از آن و پيش از آنکه – بر خلاف بعضی تصورهای ساده‌‌انديشانه – مبلغ دموکراسی (از هر نوعش) باشد، منتقد و سنجشگری پیگیر است که لحظه‌ای از برجسته کردن تناقض‌ها و آسیب‌های درونی دموکراسی دست نکشیده است.

نوع نگاه جان کین به جامعه‌مدنی هم دست کمی از نگاهش به دموکراسی ندارد. بايد البته به اين نکته توجه داشت که نزد جان کين، جامعه‌ مدنی بدون شک با دموکراسی رابطه‌ای تنگاتنگ دارد ("جامعه‌مدنی و دموکراسی"، "جامعه‌مدنی و دولت"، "جامعه‌مدنی جهانی"عناوين سه کتاب ديگر از جان کين هستند).

او در سال‌های دراز تحقیق در باره‌جامعه‌ مدنی و دموکراسی، علاوه بر پژوهش در باره‌ تاريخ اين مفاهيم، زمان زیادی را هم صرف برجسته کردن آسيب‌های درونی این مفاهيم کرده است. اگر بخواهيم یکی از ويژگی‌های مهم روش پژوهش و تحقیق جان کین را پررنگ کنيم، بدون شک می‌توان از علاقه‌ عجیب او به برجسته کردن تناقض‌ها و انگشت نهادن بر پارادوکس‌ها ياد کرد.

برای جان کين، نه دموکراسی قداست دارد و نه جامعه‌ مدنی؛ همواره می‌توان قصورها و ناکارآمدی اينها را گوشزد کرد، ولی دل بريدن از آنها یا طرد و نفی‌شان شيوه‌ او نیست.

جان کين پيوسته کوشش کرده است که طرح تازه‌ای از دموکراسی دراندازد که به کار جامعه‌های امروزی بخورد و تبدیل به صورتی کارآمدتر و مناسب‌تر برای زمامداران در خدمت به مردمشان باشد.

جان کین و مسلمانان

هر اندازه که جان کین میان ایرانیان مسلمان و فارسی‌زبان چهره‌ای کمتر شناخته شده است، در میان اعراب مسلمان، چه شيعه و چه سنی، سخت محبوب است.

این محبوبیت شايد به این سبب باشد که جان کین در زمره‌ دانشورانی است که وضعیت دشوار مسلمانان در روزگار معاصر را همدلانه درک کرده و به ویژه هنگام سخن گفتن از دموکراسی، معتقد است و شواهدی تاریخی ارایه می‌کند دال بر اینکه دموکراسی ريشه‌هایی غير-غربی دارد.

عزام تمیمی، دانشور و فعال سياسی فلسطینی ساکن انگلستان، در سپتامبر سال ۲۰۰۶ مصاحبه‌مفصلی با جان کین برای شبکه‌ تلویزیونی الحوار انجام داد که موضوع اصلی این مصاحبه، نسبت ميان اسلام و دموکراسی بود.

مطالب مرتبط