حکیم ها؛ خانواده ای که بر روابط ایران و عراق اثر گذاشتند

Image caption عبدالعزیز حکیم بارها مخالفتش را با حمله احتمالی آمریکا به ایران ابراز کرده بود

پیوندهای حوزه علمیه نجف و حوزه های علمیه در ایران فقط رابطه ای میان مراکز علوم دینی ایران و عراق نیست.

نقش حوزه های علمیه های این دو کشور در جریان انقلاب اسلامی در ایران و سپس مبارزه شیعیان با حکومت صدام حسین درعراق، پیوند های تازه ای میان مبارزان انقلابی هر دو کشور به وجود آورد که اینک قدمت آن به بیش از سی سال می رسد.

مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق به عنوان یک نهاد مبارز و فرزندان سید محسن طباطبایی حکیم مرجع تقلید نامدار شیعیان در نجف عراق به عنوان یک خانواده انقلابی، نقشی پررنگ در دوره ای تاریخی در روابط ایران و عراق دارند.

معارضان عراقی، میزبانان ایرانی

تعداد کثیری از اعضای خانواده حکیم که شمار آن به هفتاد نفر می رسد توسط حکومت صدام حسین و در جریان گسترش اعتراض شیعیان این کشور به حکومت صدام درعراق اعدام شده اند اما دو پسر آیت الله محسن حکیم یعنی محمد باقر و عبدالعزیز پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در جریان کشتار شیعیان و رهبران مذهبی به عنوان معارضان عراقی به ایران مهاجرت کردند و آرام آرام در مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق مبارزه با حکومت صدام حسین را سامان دادند.

مجلس اعلای انقلاب اسلامی عراق در سال های نخست انقلاب اسلامی در ایران به پیشنهاد آیت الله علی خامنه‏اى رهبر فعلی جمهوری اسلامی توسط محمود هاشمی شاهرودی پایه گذاری و بعدها محمدباقر حکیم به عنوان رئیس این مجلس انتخاب شد. این نهاد پس از سقوط صدام حسین عنوان "انقلاب" را از نام خود حذف کرد و به مجلس اعلای اسلامی عراق تغییر نام داد.

مجلس اعلا و جنگ نیروهای ائتلاف در عراق

در جریان حمله نیروهای ائتلاف به رهبری آمریکا به عراق که با هدف سرنگونی حکومت صدام حسین انجام شد، مجلس اعلای اسلامی عراق و برادران حکیم که سال ها در ایران اقامت داشتند و با حمایت دولت این کشور در تهران فعالیت می کردند، به یکی از طرف های مشورت دولت آمریکا برای سامان دادن دولت موقت عراق قرار گرفتند.

ایران که در جریان جنگ هشت ساله با عراق، که هنوز هم قرارداد صلح آن امضا نشده است، خسارت های فراوانی از ناحیه همسایه غربی اش دیده بود، اینک با عراق تازه ای سر و کار یافت که نه تنها صدام بر آن حکومت نمی کرد بلکه دوستان قدیمی ایران یعنی حکیم ها از مسئولان ساماندهی حکومت جدید آن بودند.

اما ستاره اقبال محمد باقر حکیم رئیس مجلس اعلای اسلامی عراق که سال ها در ایران زندگی می کرد، دیری ندرخشید و او در میانه تابستان سال ۲۰۰۳ میلادی در حالی که سه ماه از بازگشت به کشورش نمی گذشت، پس از اقامه نماز جمعه در نجف ترور شد.

Image caption محمد باقر حکیم، برادر بزرگتر عبدالعزیز، چند ماه پس از سقوط صدام ترور شد

از این پس عبدالعزیز حکیم دیگر عضو خانواده حکیم که سیاسی تر از برادرش بود، به ریاست مجلس اعلای اسلامی عراق رسید.

در برهه ای که برخی از تحلیلگران از آمادگی دولت جورج بوش برای حمله نظامی به ایران سخن می گفتند، عبدالعزیز حکیم که روابط گرمی با کاخ سفید و رهبران آمریکا داشت مخالف خود را با حمله به ایران ابراز کرد.

گروهی از تحلیلگران بر این باورند که آقای حکیم در جریان ملاقات هایش با رهبران بلند پایه کشورهای اروپایی و آمریکا، تلاش هایی برای منصرف کردن طراحان حمله به ایران انجام داده و در دور کردن این خطر از ایران موفقیت هایی به دست آورد.

حکیم نماینده ای برای ایران

مجلس اعلای اسلامی عراق به رهبری عبدالعزیز حکیم در جریان نخستین رای گیری ها در این کشور پس از سقوط حکومت صدام توانست حامیان خود را وارد پارلمان این کشور کند.

پیش از آن عضویت آقای حکیم در شورای حکومت انتقالی عراق نیز فرصتی برای ایران فراهم کرد تا پس از دست کم ۳۰ سال با نیروهای سیاسی نزدیک به خود در داخل حکومت عراق وارد همکاری شود.

عبدالعزیز حکیم از زمان سقوط حکومت صدام حسین در شمار اندک سیاستمداران عراقی بود که از پرداخت خسارات و غرامت های جنگ هشت ساله کشور با ایران دفاع کرده است.

برخی از تحلیلگران می گویند آقای حکیم در ماه های نخست سقوط حکومت صدام که در شورای حکومت انتقالی حضور داشت یکی از مهمترین سیاستمدارانی بود که تلاش کرد مانع کدورت و بی اعتمادی بیشتر ایران و آمریکا شود. چنانکه در چندین مورد ایرانی هایی که در خاک عراق توسط نیروهای آمریکایی بازداشت می شدند، که در یک مورد آن مستندسازان و خبرنگاران تلویزیون دولتی ایران بودند، با وساطت و رایزنی ها او آزاد شدند. اما بیماری سرطان، آقای حکیم را در دو سه سال اخیر گام به گام از گردونه سیاست عراق دور کرد.

Image caption از عمار حکیم به عنوان مهمترین نامزد جانشینی پدرش یاد می شود

زندگی سیاسی خانواده حکیم از دوران آیت الله محسن حکیم آغاز می شود که با مبارزه با عبدالکریم قاسم، نظامی چپگرایی که نظام پادشاهی در عراق را سرنگون کرد، عملا پا در راهی گذاشت که فرزندان آن تا پس از سقوط حکومت بعثی صدام حسین ادامه دادند.

از میان ۱۰ پسر آیت الله حکیم، محمد باقر و عبدالعزیز شاهد سقوط صدام بودند اما فرزندان دیگر او هریک به نحوی توسط حکومت صدام کشته و اعدام شدند.

اینک عبدالعزیز حکیم یکی از روحانیون سیاسی دیگر این خانواده نیز به علت سرطان ریه در تهران و دور از خانه درگذشته است.

آینده سیاسی مجلس اعلا و این خانواده پر حادثه در زمانی که هدف مبارزات آنها یعنی ساقط کردن حکومت بعثی و نفوذ یافتن شیعیان در حکومت عراق به ثمر نشسته، کم فروغ به نظر می رسد.

از عمار حکیم فرزند عبدالعزیز به عنوان مهمترین نامزد جانشینی پدرش یاد می شود اما به گفته تحلیلگران مسائل سیاسی در میان تمام بازماندگان این خانواده که روزگاری روابط سیاسی و مذهبی مستحکمی با رهبران جمهوری اسلامی ایران داشتند، هنوز کسی به مرتبه سیاسی برادران حکیم یعنی محمد باقر و عبدالعزیز نمی رسد.

برخی از مقام های ایرانی همچون اکبر هاشمی رفسنجانی، در پیام تسلیتی که به مناسبت درگذشت آقای حکیم منتشر کرده اند، فرزند او را "جانشین برحق" آقای حکیم خوانده اند اما اینک این پرسش مطرح است که درگذشت عبدالعزیز حکیم در روابط سیاسی ایران و عراق و مناسبات ایران و مجلس اعلا چه تاثیری خواهد گذاشت؟

مطالب مرتبط