ایران و آمریکا؛ درگیری با اشباح تاریخی

طراحان اشغال سفارت آمریکا می گویند برنامه آنها تسخیر سفارت برای حداکثر سه روز بود در آستانه سی امین سالگرد اشغال سفارت آمریکا در تهران به دست گروهی از دانشجویان موسوم به "پیرو خط امام"، که منجر به قطع روابط سیاسی ایران و آمریکا شد و تا امروز هم گره آن باز نشده است، برخی از مقام های ایرانی می گویند که اشغال سفارت منافع زیادی برای کشورشان داشته است.

سفارت آمریکا در تهران در شرایطی که حدود ۱۰ ماه از انقلاب می گذشت و دولت موقت به نخست وزیری مهدی بازرگان بر سر کار بود به گفته اشغال کنندگانش از بیم توطئه آمریکا نسبت به آینده انقلاب، به اشغال درآمد.

ابراهیم اصغرزاده، از طراحان اصلی اشغال سفارت آمریکا می گوید که برنامه او و همفکرانش تسخیر سفارت به مدت دو یا حداکثر سه روز بود اما شرایط طور دیگری رقم زده شد.

او می گوید که وقتی طرح اشغال سفارت آمریکا را در میان دانشجویان بازگو کرد دو نفر با آن مخالفت کردند. یکی از این مخالفان، محمود احمدی نژاد بود که معتقد بود اشغال سفارت آمریکا در حالی که باعث تقویت اتحاد جماهیر شوروی می شود.

محمود احمدی نژاد که ۲۶ سال پس از مخالفت به اشغال سفارت آمریکا در تهران به ریاست جمهوری ایران رسید خود از مدافعان برقراری رابطه با آمریکا شد و هنگامی که در اواخر دوره ریاست جمهوری جورج بوش زمزمه افتتاح دفتر حافظ منافع آمریکا در تهران با حضور دیپلمات های آمریکایی مطرح شد عالی ترین مقام ایرانی بود که از این طرح استقبال کرد.

هر چند این طرح به دوره ریاست جمهوری باراک اوباما محول شد که از گفت و گوی مستقیم با ایران حمایت می کند اما دیوار بلند بی اعتمادی – اصطلاحی که محمد خاتمی رئیس جمهور پیشین ایران آن را متداول کرد – هنوز مانعی بزرگ برای عادی شدن روابط ایران و آمریکا است.

از محفل دانشجویان تا نشست هیات وزیران

اشغال سفارت آمریکا در تهران که ابتدا زاییده ذهن دانشجویان ضد آمریکایی آن زمان بود، به سرعت میان لایه های انقلابی ایران طرفدار پیدا کرد.

محمد موسوی خوئینی ها روحانی چپ گرایی که بعدها به صف اصلاح طلبان پیوست رابط میان دانشجویان تسخیر کننده سفارت و رهبران انقلاب اسلامی شد.

ابراهیم اصغر زاده می گوید که آیت الله خمینی بناینگذار جمهوری اسلامی از اقدام دانشجویان حمایت کرد و پیام داد که "جایی خوبی را گرفتید."

هر چند شماری از رهبران انقلابی اشغال سفارت آمریکا را همچون آیت الله خمینی پس از انقلاب اسلامی "انقلاب دوم" لقب دادند اما در همان زمان هم شخصیت های سیاسی متعددی با ادامه گرونگیری دیپلمات های آمریکایی که به ۴۴۴ روز کشیده شده مخالفت کردند.

ابراهیم یزدی وزیر امور خارجه ایران در دولت موقت از جمله این افراد است که می گوید مخالفت ما با اشغال سفارت و ادامه گروگانگیری از موضع منافع ملی بود.

اسناد متعدد و گفته های مقام های دولتی در زمان اشغال سفارت آمریکا نشان می دهد که دولت مهدی بازرگان نه تنها از طرح اشغال سفارت بی خبر بود که مدت ها پیش از آن به اعضای سفارت درباره تامین امنیت آن در روزهای پرتلاطم انقلاب تضمین داده بود.

هم گروگان ها ناراضی هم گروگانگیر ها

پس از ناتوانی دولت موقت که پیش از تسخیز سفارت به دیپلمات های آمریکایی درباره تامین امنیت سفارت تضمین داده بودند، مهدی بازرگان نخست وزیر میانه رو ایران از سمت خود استعفا داد.

به تعبیر بسیاری از تحلیلگران مسائل ایران، عمل دانشجویان اشغال کننده سفارت امریکا در تهران هنوز بر روابط سیاسی دو کشور سایه سنگینی دارد اما از زاویه ای دیگر، برخی از ناظران، تسخیر سفارت آمریکا را محصول همان دوره از تاریخ ایران می دانند و می گویند که "اراده ای سیاسی" وجود دارد تا تاثیر اشغال سفارت بر روابط دو کشور همچنان باقی بماند.

Image caption ابرهیم یزدی وزیر امور خارجه وقت ایران دلیل مخالفت خود و دولت موقت به نخست وزیری مهدی بازرگان را منافع ملی اعلام می کند

عباس عبدی از دانشجویان اشغال کننده سفارت آمریکا مدافع چنین دیدگاهی است. به گفته آقای عبدی تسخیر سفارت آمریکا، ایران و آمریکا را پس از کودتای ۲۸ مرداد که به سرنگونی دولت ملی محمد مصدق انجامید در یک موقعیت برابر قرار داد و از این منظر می تواسنت مبنای یک رابطه متوازن قرار گیرد.

اشغال سفارت آمریکا در تهران در شرایطی بود که محمدرضا پهلوی آخرین شاه ایران که بیماری سرطان رنج می برد و مدتی بود که ایران را ترک کرده بود، برای درمان درآمریکا به سر می برد.

نیروهای انقلابی خواهان استرداد شاه به ایران برای محاکمه بودند و دانشجویان آمریکایی بیم داشتند که سفر شاه به آمریکا مقدمه و نشانی از دخالت آمریکا در انقلاب و مانع تراشی برای آن باشد.

اما جان لیمبرت یکی از دیپلمات های آمریکایی که ۴۴۴ روز در تهران به گروگان گرفته شده بود می گوید از سفر شاه به آمریکا بر خلاف روحیه خوشبینی که او به عنوان یک دیپلمات دارد ناخرسند بود.

آقای لیمبرت می گوید که کادر دیپلماتیک سفارت آمریکا پس از انقلاب اسلامی در پی ایجاد اعتماد با رهبران و مقام های ایران بود و تلاش می کرد حتی رابطه ای سالم تر از دوران شاه با ایران برقرار کند. او اخیرا کتابی درباره مذاکره با ایران نوشته و خواهان دور شدن از دلخوری های تاریخی و آغاز مذاکره و نزدیکی دو کشور شده است.

تسخیر سفارت بهانه سیاسی یا موضوع تاریخی؟

سی سال پس از اشغال سفارت آمریکا در تهران، دانشجویان اشغال کننده سفارت از این اقدام در همان ظرف زمانی دفاع می کنند و آن را نتیجه طبیعی اقدام های آمریکا در ایران پس از کودتای ۲۸ مرداد تا مقطع انقلاب می دادند اما بخش عمده ای از گروگانگیرها همچون گروهی از سیاستمداران آمریکایی و حتی دیپلمات هایی که در تهران به گروگان گرفته شده بودند، خواهان کنار گذاشته شدن موضوعی سی ساله هستند.

برخی از مقام های ایرانی می گویند که هنوز زمان عادی سازی روابط نرسیده و برخی دیگر همچون مقام های دولت فعلی برای نخسین بار با مقام هایی از آمریکا درباره مسائل دوجانبه گفت و گو کرده و حتی آن را "سازنده" خوانده اند.

دانشجویان اشغال کننده سفارت که این روزها برخی از آنها همچون محسن میردامادی و محسن امین زاده از پس حوادث پس از انتخابات ریاست جمهوری، سی امین سالگرد اشغال سفارت را در زندان به سر می برند، خود از مدافعان رابطه با آمریکا برآمده اند.

افرادی همچون آقای عبدی که چند سال پیش با یکی از گروگان های آمریکایی اش در پاریس ملاقات کرد می گویند که موضوع اشغال سفارت در ایران دستمایه اهداف سیاسی داخلی شده و چنانکه مقام های ایرانی ها با آن اهمیت می دهند برای آمریکایی ها موضوع روز نیست.

با این همه از پس ۳۰ سال قطع ارتباط دو کشور، هسته هایی از مخالفان برقرار روابط در هر دو کشور تشکیل شده که شرایط را برای دولت هایشان دشوار کرده اند. این هسته که نه تنها تمایلی به برقراری روابط ندارند که در مقاطعی برای ادامه وضع موجود هم تلاش می کنند.

همه اینها در شرایطی است که در آمریکا رئیس جمهوری همچون در ایران بر سر کار است که از لزوم عادی سازی روابط دو کشور سخن گفته اما هنوز این قفل همچون قفل در سفارت آمریکا در تهران باز نشده است.

مطالب مرتبط