ارتباط ایران با آفریقا؛ اجبار یا ابتکار؟

Image caption محمود احمدی نژاد و رئیس جمهور گامبیا در بانجول پایتخت این کشور

دولت ایران طی یک دهه اخیر تلاش کرده تا در سیاست خارجی اش به کشورهای قاره آفریقا بیش از گذشته اهمیت بدهد.

در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی به همین منظور شورای برای گسترش روابط با آفریقا تاسیس شد که زیر نظر معاول اول رئیس جمهور فعالیت می کرد.

تعداد سفرهای متقابل مقام های عالی رتبه ایران و کشورهای آفریقایی هم افزایش چشمگیری داشت اما به نظر می رسد که در عمل همچنان توسعه روابط با آفریقا نه به لحاظ اقتصادی و از منظر سیاسی چندان جاذبه ای برای ایرانی ها ندارد.

اما با تغییر شرایط جهانی برای ایران به نظر می رسد که این کشور تلاش می کند تا متحدان و دوستان تازه ای برای خود فراهم کند که دیگر لزوما از کشورهای مسلمان و همجوار ایران نیستند و از آفریقا تا آمریکای جنوبی را شامل می شود.

در این میان محمود احمدی نژاد هم تلاش هایی کرده تا روابط خارجی ایران با کشورهای آفریقایی را توسعه دهد.

هرچند سفر او برای شرکت در اجلاس اتحادیه آفریقا در اوایل تابستان امسال لغو شد اما او پیش از آن درا جلاس کشورهای آفریقایی در گامبیا حاضر شده بود و به جیبوتی، کنیا، نایروبی و کشور کوچک کومور هم سفر کرده بود.

او امسال هم به گامبیا و سنگال سفر کرده و از عزم کشورش برای ارتباط بیشتر با ممالک این قاره سخن گفته است.

به جای غرب؟

در دهه ۷۰ خورشیدی که روابط ایران با کشورهای غربی و اعراب پس از یک دوره سردی و تنش رو به بهبود گذاشت، محور سیاست خارجی ایران تنش زدایی با اروپا و اعتماد سازی با کشورهای عربی به خصوص کشورهای حاشیه خلیج فارس متمرکز بود.

در این دوره آفریقا به علت فقر اقتصادی و ضعف سیاسی ناشی از آن هیچگاه به طور جدی دغدغه سیاست خارجی ایران نبوده و شاید سیاستمداران ایرانی چندان نیازی با ارتباط با این قاره احساس نمی کردند.

هرچند کشورهای همچون آفریقای جنوبی در مقطعی به دلیل حمایت از ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی روابط گرمی داشته اند اما این دوران کوتاه و موسمی بوده است. روابط ایران و مصر به عنوان یکی از مهمترین کشورهای قاره آفریقا هم که بیش از سه دهه است قطع شده و تلاش دولت ها برای احیای آن تاکنون ناکام مانده است.

در این میان ایران و الجزایر و ایران و سودان اما روابط به نسبت رو به رشدی در دهه اخیر داشته اند و دامنه آن به همکاری های گسترده تر اقتصادی و سرمیاه گذاری ایران انجامیده است. این نزدیکی ریشه در سه دهه پیش دارد که حتی الجزایر در هنگام مشکلات ایران با همسایگانش نظیر عراق، واسطه شده و برای حل بحران ها میانجیگری کرده است. این روابط عمدتا در دوره ریاست جمهوری محمد خاتمی چشمگیر بود و در سال های اخیر افت روابط محسوس است.

پیش از دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی یعنی دو دوره هشت ساله جنگ و پس از آن هم تمرکز سیاست خارجی ایران به آفریقا بیش از دوره مشهور به اصلاحات در ایران بود و این موضوع این گمان را تقویت می کند که توسعه روابط ایران و آفریقا بیشتر محدود به دوره های سخت سیاست خارجی ایران است.

محمدرضا باقری، معاون سابق آفریقایی وزارت خارجه ایران سال گذشته گفته بود "چند سال پیش که ایران موفق شد در بحث حقوق بشر عاملان قطعنامه علیه خود را شکست دهد، تنها چند کشور کوچک آفریقایی نقش آفرین بودند و در واقع ما را از فهرست قطعنامه حقوق بشر خارج کردند."

'اولین نفر از ایران'

موانع توسعه روابط ایران و کشورهایی آفریقایی گرچه عمدتا به دلیل کم اهمیتی کشورهای این قاره برای مقام های ایرانی بوده اما دلایل دیگری هم دارد.

ایران و کشورهایی آفریقایی در حال حاضر بیش از ۳۰۰ توافقنامه همکاری مشترک دارند اما به دلیل اینکه اجرای این توافقنامه ها بر اساس همکاری های پارلمانی تنظیم شده و عمده این کشورها هم ظرفیت پارلمانی ندارد یا اصلا پارلمان و مجلس ندارند، مسکوت مانده است.

مقام های وزارت خارجه ایران در امور کشورهای آفریقایی در جریان نشست ها و جلسات عمومی می گویند که در ایران شناخت کافی از عمده کشورهای آفریقایی وجود ندارد و درباره برخی دیگر هم ناکافی و مبهم است.

معاون پیشین وزات خارجه ایران در امور آفریقا سال گذشته در تهران اعلام کرد که کشورش برای ارتباط با آفریقا برنامه درازمدت و منسجم و قابل ارائه ای نداشته است. او از پایین بودن سطح کیفی و کمی فعالیت سفارتخانه های ایران انتقاد کرده و گفته بود باید دیپلمات های مجرب و کارآزموده ای در قاره آفریقا به کار گرفته شوند.

به گفته آقای باقری او حتی در سفر به برخی از کشورهای آفریقایی همچون اریتره شنیده که اولین نفری است که از ایران به این کشور سفر می کند.

کشورهای آفریقایی هم اکنون ۲۵ سفارتخانه در ایران دارند و ایران هم ۲۷ سفارتخانه در این قاره دارد. افزایش توجه به کشورهای آفریقایی در ایران زمینه رقابت دیگر کشورهای خاورمیانه را در این قاره با ایران به دنبال داشته است.

اواخر تابستان امسال، وزیر امور خارجه اسرائیل با هدف "مقابله با نفوذ ایران" در آفریقا و گسترش روابط سیاسی و اقتصادی به اتیوپی، کنیا، غنا، نیجریه و اوگاندا سفر کرده بود.

این دیدار نخسین سفر یک مقام اسرائیلی طی ۲۰ سال گذشته از اتیوپی عنوان شد.

از میان ۵۴ کشور قاره آفریقا، ۲۸ کشور عضو سازمان کنفرانس اسلامی و اکثریت ممالک از اعضای جنبش عدم تعهد هستند و به گفته کارشناسان این نزدیکی فرهنگی و البته کمتر از آن ایدئولوژیک و در عین حال نیاز آفریقا به سرمایه گذاری و بازار باز آن به روی کالاهایی ایرانی تا حدودی فرصت بهتری برای سیاست خارجی ایران به نسبت دیگر کشورهای خاورمیانه ای مهیا می کند.

مطالب مرتبط