چرخش نگاه ترکیه از غرب به شرق

بشار اسد، محمود احمدی نژاد، عبداله گل
Image caption یکی از دلایل نزدیکی ترکیه به ایران و سوریه، خواست مردم این کشور است

از بدو تاسیس هفت جمهوری مدرن و سکولار ترکیه در سال ۱۹۲۰ توسط کمال آتاتورک رهبر ملی گرای این کشور، سیاست خارجی ترکیه را تمایلات غرب گرایانه و آرزوی پیوستن این کشور به جرگه کشورهای اروپایی هدایت می کرده است.

ترکیه با وجود داشتن ارزشهای فرهنگی، دینی و زبانی با کشورهای همسایه همیشه سعی داشته است که از خود چهره یک کشور اروپایی ترسیم کند تا یک کشور شرقی. اما در چند سال اخیر ترکیه گرایش قابل ملاحظه ای به سمت شرق که منطقه گسترده ای از خاورمیانه تا منطقه قفقاز و آسیای میانه را در بر می گیرد پیدا کرده است.

در این راستا ترکیه مناسبات نزدیکی با کشورهای همجوار و به ویژه ایران برقرار کرده است که با توجه به بحران برنامه هسته ای ایران از جانب بسیاری از تحلیل گران تلاشی است از جانب ترکیه برای ایفای نقش میانجی گر بین غرب و ایران برای حل مسئله برنامه هسته ای ایران.

از سال ۱۹۹۹ که ترکیه نامزد عضویت در اتحادیه اروپا شد برای تحقق بخشیدن به آرمان دیرینه خود دست به اصلاحات اساسی در بسیاری از زمینه ها به ویژه اقتصاد و حقوق بشر زد. شکنجه و مجازات اعدام را لغو کرد و بر حقوق اقلیت قومی و دینی تاکید گذاشت.

با پیروزی حزب عدالت و توسعه و به روی کار آمدن دولت رجب طیب اردوغان روند اصلاحات تسریع شد. ترکیه توانست با پیروی از سیاست اقتصادی مبتنی بر خصوصی سازی و بازار آزاد، به گروه بیست اقتصاد مهم جهان بپیوندد.

اما روند پذیرش عضویت ترکیه در اتحادیه اروپا هم چنان با دشواری پیش می رفت. به اعتقاد بعضی از تحلیل گران، سرخوردگی ترکیه از بابت تلاشهایی که بیش از چهار دهه برای عضویت در اتحادیه اروپا به عمل آورده، یکی از دلایل گرایش این کشور به سوی اتخاذ سیاست و دیپلماسی منطقه ای است.

به گفته گل برنا ازچان، استاد اقتصاد و علوم سیاسی در لندن، ترکیه که به عنوان یک عضو پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در تمامی دوران جنگ سرد وفادار به سیاست های شرکای خود باقی مانده بود پس از پایان آن تصمیم به برقراری رابطه با کشورهای منطقه گرفت.

گل برنا ازچان می گوید: "ترکیه از ادامه سیاست دوران جنگ سرد که باعث قطع ارتباط این کشور با روسیه و آسیای میانه و همچنین کشورهای همجوار شمالی و جنوبی خود شده بود راضی نبود. پس از پایان دوران جنگ سرد اهمیت ژئوپلیتیک ترکیه و امکاناتی که این کشور در منطقه دارد، بارها مورد بحث و بررسی سیاستمداران ترکیه قرار گرفته بود اما پس از به روی کار آمدن دولت رجب طیب اردوغان، به اجرا گذاشتن طرح هایی در این زمینه به صورت جدی در آمد."

گل برنا ازچان، عامل دیگر گرایش ترکیه به سوی شرق را اشکال تراشی های اتحادیه اروپا و تعیین پیش شرطهای جدید برای عضویت ترکیه در این اتحادیه می داند که سبب شد ترکیه نسبت به تمایل واقعی این اتحادیه شک و تردید پیدا کند و دلسرد شود.

اما به گفته گل برنا ازچان نزدیکی ترکیه به کشورهایی نظیر ایران و سوریه همچنین متاثر از خواسته مردم ترکیه است: "برای بسیاری از مردم ترکیه نداشتن رابطه با کشورهای همجوار بخصوص ایران و سوریه، غیرعادی بود و از نظر عملی هم با پیشرفت اقتصادی و روی کار آمدن طبقه تجار میانه که قدرت رقابت در بازار اروپا را نداشتند ترکیه در پی یافتن بازارهای تازه در کشورهای همسایه به ویژه ایران برآمد."

نادر انتصار، استاد مطالعات بین الملل در آمریکا، نقطه نظر مشابهی در مورد ناامیدی ترکیه از پیوستن به اتحادیه اروپا مطرح می کند و می گوید که به همین دلیل ترکیه در پی ایفای نقش مهم تری در منطقه است: "سیاست به عهده گرفتن نقش مهم در منطقه یک سیاست جدید نیست. در چند سال اخیر ترکیه سعی داشته است که در سیاست خارجی اش توازنی بین رابطه خود با غرب و کشورهای خاورمیانه برقرار کند. این سیاست با روی کارآمدن دولت طیب اردوغان اهمیت بیشتری پیدا کرد و ترکیه با این نگرش به توسعه رابطه خود با ایران پرداخته است، چون به اهمیت این کشور در چارچوب سیاست جدید خود به خوبی واقف است."

اما با توجه به اینکه ترکیه عضو پیمان اتلانتیک شمالی (ناتو) است، نگرانی های مشابهی هم در مورد احتمال مسابقه تسلیحاتی و تنش در منطقه دارد.

گل برنا ازچان می گوید که این نگرانی ها یک عامل مهم در انگیزه ترکیه به ایفای نقش میانجیگری است و سپس این طور می افزاید: "دولت ترکیه حق ایران به داشتن برنامه هسته ای صلح آمیز برای مصارف داخلی خود را کاملا درک می کند، اما در همین حال از افزایش تنش و از همه مهمتر احتمال حمله به ایران بیمناک است. و به همین دلیل است که تلاش دارد برای برطرف کردن مناقشه هسته ای بین ایران و امریکا نقش میانجی به عهده بگیرد. اما روشن نیست ایران با آن موافقت کند."

محمد مشتاق، خبرنگار آزاد در ترکیه، معتقد است ترکیه در آینده نزدیک به عضویت اتحادیه اروپا در نخواهد آمد، ولی این تنها دلیل چرخش نگاه ترکیه به سمت شرق نیست.

آقای مشتاق به منافع ترکیه در رابطه با سوریه و ایران اشاره می کند و می گوید ترکیه و ایران برای مقابله با تهدیدات امنیتی مشابه به همکاری با هم نیاز دارند: "ایران و ترکیه هر دو با خطر کردهای جدائی طلب روبرو هستند. ایران با گروه پژاک و ترکیه با پ ک ک مبارزه می کند و از آن گذشته هر دو به خطر تجزیه آگاهند."

در همین حال به گفته محمد مشتاق، نزدیکی ترکیه به سوریه بیشتر برای ایفای نقش میانجی گری بین اسرائیل و سوریه بود که اسرائیل به دلیل آنچه بی طرف نبودن ترکیه می خواند، دیگر حاضر به قبول آن نیست. اما محمد مشتاق معتقد است ترکیه کماکان به روابط بازرگانی و خرید تجهیزات نظامی از اسرائیل ادامه می دهد و در این رابطه به سفر اخیر وزیر بازرگانی اسرائیل به ترکیه، و دیدار رجب طیب اردوغان با رهبران جامعه یهودی در سفر قبلی اش به آمریکا اشاره می کند.

یکی دیگر از دلایل نزدیکی ترکیه به ایران، مسائل اقتصادی بوده است. این دو کشور توافق کرده اند سطح مبادلات تجاری خود را در یک مرحله به بیست میلیارد دلار و در مراحل بعدی تا سی میلیارد دلار در سال اقزایش دهند. این در حالی است که سطح مبادلات تجاری این دو کشور در حال حاضر به هفت میلیارد دلار می رسد.

ولی آیا انگیزه ترکیه برای به عهده گرفتن نقش میانجی، گرفتن امتیاز سیاسی از غرب است و منافع اقتصادی مستقیم.

نادر انتصاری در پاسخ به این سوال می گوید: "هر دو. چون ترکیه با ایفای نقش میانجی گر می تواند نه تنها منافع اقتصادی خود را در اروپا و منطقه حفظ کند، بلکه موفق به گرفتن امتیاز از غرب هم خواهد شد و وجهه خود را به عنوان کشوری که سبب برقراری ثبات در منطقه شده است، در جهان بالا خواهد برد."

نتیجه تلاش های ترکیه برای ایفای این نقش، به سفر مهم رجب طیب اردوغان به آمریکا و مذاکراتی او با رئیس جمهوری آمریکا درباره برنامه هسته ای ایران بستگی دارد.

مطالب مرتبط