ترکیه در منگنه ایران

آیا زمان انتخاب میان همسایه و بیگانه برای آنکارا فرا رسیده است؟ این سوالی است که این روزها پر رنگ تر از قبل به شکل های مختلف در رسانه های ترکیه مطرح می شود.

اوج گرفتن تنش میان غرب و ایران بر سر پرونده هسته ای از یک طرف و تکاپوی دستگاه دیپلماسی ترکیه برای پادرمیانی و ایفای نقش در این کشمکش از طرف دیگر توجه رسانه ها و حتی افکار عمومی این کشور را بیش از پیش به خود جلب کرده است.

حال نگاه ها به سفر امروز (بیست و هفت بهمن) احمد داوود اوغلو، وزیر خارجه ترکیه به تهران دوخته شده است. سفری که برخلاف گذشته درآن سخنی از سرفصل های مختلف همیشگی مانند روابط دوجانبه و همکاری های اقتصادی و مسایل منطقه ای نیست. این سفر تنها یک محور دارد: پرونده هسته ای ایران با تمرکز بر موضوع مبادله سوخت اتمی.

این در حالی است که پس از اعلام آغاز غنی سازی بیست درصدی اورانیوم از سوی ایران، هشدارهای کشورهای غربی به ویژه آمریکا برای افزایش فشار و اعمال تحریم های بیشتر بر این کشور شدت بیشتری گرفته است. در این میان واشنگتن تلاش می کند تا حمایت های منطقه ای و جهانی بیشتری را در این راستا با خود همراه کند.

این موضوع یکی از محورهای اصلی دیدار رجب طیب اردوغان نخست وزیر ترکیه با هیلاری کلینتون، وزیرخارجه آمریکا و جان کری، سناتور آمریکایی در حاشیه اجلاس "آمریکا – جهان اسلام" در قطر نیز بود.

دیدارهایی که هر یک تنها برای بیست دقیقه برنامه ریزی شده بود اما یک ساعت طول کشیده و به گفته منابع دیپلماتیک ترکیه بخش مهمی از آن به مساله پرونده هسته ای ایران و موضع آنکارا در این باره اختصاص داشته است.

بر اساس آنچه از این گفتگوها به رسانه های ترکیه درز کرده، مقامات آمریکایی ضمن ابراز خرسندی از تلاش آنکارا برای رایزنی با ایران در این باره ، تاکید کرده اند که ممکن است ترکیه در شرایطی قرار بگیرد که ناچار به تصمیم گیری نهایی درباره موضعش در قبال ایران شود.

همین نکته حساسیت سفر آقای داوود اغلو به تهران را دو چندان کرده است. سفری که هدف آن تلاش در راستای متقاعد کردن ایران برای برداشتن گامی جدی جهت کاهش نگرانی های غرب و متوقف کردن سیر صعودی تنش ها با جامعه بین المللی، اعلام شده است.

ایفای نقش در پرونده هسته ای سنگ محک برای ترکیه

ترکیه در چند سال اخیر مدام تلاش کرده است تا نقشی را برای خود درپرونده هسته ای ایران تعریف کند. از میانجی گری گرفته تا ایفای نقش کاتالیزور به مفهوم زمینه ساز و تسریع کننده در گفتگوهای موثرتر میان تهران و غرب.

از دیدگاه صاحب نظران سیاست خارجی ترکیه، این امر به تقویت جایگاه این کشور در منطقه و همچنین مناسبات با غرب می انجامید و حتی در رایزنی ها بر سر ورود این کشور به اتحادیه اروپا به عنوان برگ برنده ای می توانست به کار گرفته شود. با وجود این حتی زمزمه برعهده گرفتن چنین نقشی گاه به وضوح و گاه به کنایه از سوی ایران رد شد.

با پیشنهاد محمد البرادعی مدیرکل سابق آژانس بین المللی انرژی اتمی درباره انتقال اورانیوم غنی شده ایران به کشوری دیگر در راستای اعتماد سازی میان تهران و غرب، نام ترکیه بار دیگر عنوان یکی از انتخاب های اصلی برای ذخیره سازی سوخت اتمی به طور جدی مطرح شد.

ایران در این باره نیز پاسخ واضحی نداده و پس از یک بار رد کردن این پیشنهاد، بار دیگر نام ترکیه را در کنار جزیره کیش و چند کشور دیگر به عنوان محل های محتمل برای ذخیره اورانیوم غنی شده قرار داده است، اما مقامات ترک در هر فرصتی آمادگی کشورشان را برای امانت داری هسته ای اعلام کرده و می کنند.

تانر ییلدیز، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه در قطر در پاسخ به سوال ها درباره توانایی ترکیه در ذخیره سازی سوخت اتمی اطمینان داد که این کشور همه امکانات فنی برای این کار را دارد و در حال حاضر هم با آژانس بین المللی انرژی اتمی برای زمینه سازی در این باره از نزدیک همکاری می کند.

رجب طیب اردوغان هم در حاشیه اجلاس قطر به شبکه الجزیره گفته است که اگر ترکیه برای این ماموریت انتخاب شده باشد هر آنچه که لازم است انجام خواهد داد.

نخست وزیر ترکیه ابراز امیدواری کرده است که "دوستان ایرانی اش" پاسخی مثبت به آنکارا داده و از ادامه کشمکش ها جلوگیری کنند. او گفته که به فعالیت صلح آمیز هسته ای ایران اعتماد دارد و مطمئن است که تهران با درایت کامل در این باره عمل خواهد کرد. اما سوال اینجاست که آیا ترکیه می تواند در این راه موفق شود یا نه؟

چنگیز چاندار، تحلیلگر مسایل منطقه ای در این بار ه می گوید: "معلوم نیست ترکیه با استناد به چه چیزی این طور خوشبینانه به قضیه می نگرد. عقب نشینی ایران در این مقطع بسیار سخت به نظر می رسد و هنوز هیچ نشانه ای از تغییر عقیده ایرانی ها در روند پرونده وجود ندارد."

به اعتقاد آقای چاندار اگر آنکارا نتواند آن طور که باید ایران را برای برداشتن گامی در جهت کم کردن تنش کنونی بردارد با شرایط دشواری مواجه خواهد شد و این موضوع می تواند لطمه ای جدی به اعتبار این کشور در منطقه و همچنین در نگاه غرب وارد کند. اما بدتر از همه حتی شاید مجبور شود این بار صف خودش را مشخص کند؛ یا غرب یا ایران.

ترکیه و ایران در حال حاضر یکی از زیباترین بهارها را در روابط دو جانبه سپری می کنند. روندی که از هشت سال گذشته با قدرت گرفتن حزب عدالت و توسعه آغاز شد و به قولی هر روز گرم تر از دیروز ادامه پیدا کرده است.

روابط اقتصادی دو کشور اکنون رونق بیشتری یافته و خیل سرمایه گذاری های دو جانبه با حمایت دولت هر دو کشور به سرعت انجام می گیرد.

چندی پیش در سفر آقای اردوغان به ایران هم توافقنامه اولیه برای استخراج و کاوش گاز در سه فاز پروژه پارس جنوبی توسط شرکت های ترکیه ای امضا شد بی آنکه مزایده ای برای این کار صورت گیرد.

این در شرایطی است که کشورهای غربی و به ویژه آمریکا بارها از ترکیه خواسته اند تا در منزوی کردن ایران از لحاظ اقتصادی وسیاسی با آنها همراه شود. در خواستی که تا به امروز پاسخ مثبتی دریافت نکرده است. تا حدی که در اوج تهدیدهای خانم کلینتون علیه ایران در قطر ، تانر ییلدیز، وزیر انرژی و منابع طبیعی ترکیه اعلام کرد که به زودی گام عملی برای آغاز سرمایه گذاری ها در پارس جنوبی از سوی هر دو کشور برداشته خواهد شد و وعده داد که توافقنامه های بیشتری در جهت گسترش مبادله انرژی بین دو همسایه در راه است.

Image caption رجب طیب اردوغان و هیلاری کلینتون در دوحه قطر

از طرفی موضع گیری های تند نخست وزیر ترکیه در قبال اسرائیل چه درباره بحران غزه و چه زرادخانه هسته ای اسرائیل، مایه خرسندی ایران و نگرانی روز افزون متحدان غربی آنکارا شده است. چنین موضع گیری هایی این سوال را در محافل غربی ایجاد کرده که آیا ترکیه به غرب پشت کرده ودر پی متحد تازه ای در منطقه برای خود است؟ بلند علیرضا، تحلیلگر مرکز مطالعات اسراتژیک خاورمیانه در استانبول می گوید: "در تابلویی که الان پیش رو داریم گویی ایران و ترکیه شانه به شانه هم در برابر غرب و اسرائیل ایستاده اند و به آنها دهن کجی می کنند. در حال حاضر حتی به نظر می رسد عامل اصلی نگرانی غرب، نه جمله های تند آقای اردوغان علیه اسرائیل که نزدیکی بی سابقه آنکارا به تهران است. اما این تا کجا ممکن خواهد بود؟"

ترکیه به عنوان یکی از اعضای ناتو از یک سو و کشوری در راه پیوستن به اتحادیه اروپا از سوی دیگر، همواره یکی از متحدان اصلی غرب در منطقه به شمارآمده است. این کشور همچنین جزء اولین کشورهایی اسلامی است که ماهیت اسرائیل را پذیرفته وتا مدت ها نقش مهم ترین حامی در منطقه را در قبال تل آویو بازی کرده است.

آقای علیرضا می افزاید: "ترکیه به عنوان یکی از اعضای ناتو تعهداتی دارد. حالا اگر این سازمان تصمیم به اقدامی علیه ایران بگیرد، آنکارا باید به این تصمیم ها سر تعظیم فرود آورد."

او درخواست رابرت گیتس، وزیر دفاع آمریکا برای برقراری دو رادار اصلی در طرح سپر دفاع موشکی در ترکیه را یکی از این نمونه ها می خواند و تاکید می کند: "این فعلا در حد یک خواسته است، اما اگر همه موافق باشند ترکیه باید به تعهداتش در قبال ناتو عمل کند در غیر این صورت اتحادش با غرب مفهومی نخواهد داشت مگر اینکه واقعا بخواهد جهت سیاست خارجی اش را به طور جدی تغییر دهد."

در کنار این مساله ترکیه اکنون یکی از کرسی های اعضای غیر دائم شورای امنیت سازمان ملل را هم در اختیار دارد و در صورت رای گیری درباره ایران برای افزایش تحریم های بین المللی علیه این کشور باید موضعش را به وضوح مشخص کند. جایگاهی که به باور آقای چاندار محل آزمون برای ترکیه در برابر متحدان غربی اش خواهد بود.

او می گوید: "موضوع درباره ایران تنها پرونده هسته ای نیست. این قضیه شباهتی به موضوع عراق و افغانستان هم ندارد. در هر دو اینها جامعه بین المللی با تردیدهای جدی برای تصمیم گیری مواجه بود اما عملکرد ایران در چند مدت اخیر و همچنین تحولات بعد از انتخابات در این کشور وجهه دولت جمهوری اسلامی را بیش از پیش خدشه دار کرده است که این هم دست غرب را در یارگیری چه در منطقه و چه خارج از آن بازتر گذاشته است."

ترکیه جزء اولین کشورهایی بود که در میان هیاهوی پس از انتخابات در ایران پیام تبریک به محمود احمدی نژاد فرستاد.

به نظر مقامات این کشور رویدادهای اخیر ایران مساله ای داخلی بود و ربطی به دیگر کشورها نداشت. وزیر خارجه ترکیه دو هفته پیش در کنفرانسی مطبوعاتی با همتای ایرانی اش منوچهر متکی در آنکارا بار دیگر پیروزی آقای احمدی نژاد را تبریک گفت و از برگزاری چنین انتخابات "دموکراتیکی" در منطقه ابراز خرسندی کرد. او ایران را "هم محلی خوب ترکیه" توصیف کرد و تاکید کرد چیزی نمی تواند به این دوستی لطمه بزند.

با این حال او سفر خود به ایران را که قرار بود یک روز پیش از بیست و دوم بهمن ماه انجام دهد به بهانه در سفر بودن مقامات ایرانی به تعویق انداخت. تاخیری که برخی رسانه های ترکیه از آن به عنوان فرار از دیدن واقعیت ها در ایران یاد کردند.

کادری گورل، نویسنده روزنامه ملیت در این باره می گوید: "شاید آنکارا درپرونده هسته ای بتواند از اختلاف ها در میان چین وروسیه و امریکا استفاده کرده تا جایی در کنار ایران بماند اما در حال حاضر بحث جدی درباره نقض حقوق بشر در ایران مطرح است و ترکیه به عنوان کشوری که در مقایسه با دیگر کشورهای منطقه، دموکراتیک ترین به شمار می آید نمی تواند سیاست یک بام و دوهوا را بیش از این ادامه دهد."

او به خیل پناهجویان سیاسی به ویژه روزنامه نگاران ایرانی در ترکیه پس از انتخابات اشاره کرده و می افزاید آنکارا با چشم بستن به این رویدادها، وجهه و احترام خود را در جامعه بین المللی به خاطر ایران به خطر خواهد انداخت.

از این رو بسیاری معتقدند اگر در رفتار ایران چه درداخل و چه درعرصه بین المللی تغییری چشمگیر حاصل نشود، مسایل این کشور به سنگ محکی برای ترکیه نیز تبدیل خواهد شد.

.

مطالب مرتبط