اقتصاد ایران، ظهور نظامیان سرمایه دار

برنامه خصوصی سازی در سال 88 وضعیت متفاوتی را نسبت به سالهای قبل تجربه کرد و شبه دولتی ها که چندسالی بود دور از چشم همه وارد بازار سرمایه و اقتصاد کشور شده بودند، حضورشان را علنی کردند. در مهمترین معامله بورس شرکت های وابسته به سپاه پاسداران در چشم به هم زدنی نیمی از سهام شرکت مخابرات ایران را به ارزش هشت میلیارد دلار خریدند، کاری که از کمتر شرکت بخش خصوصی ساخته است.

حضور پررنگ شرکت های شبه دولتی وابسته به دولت چنان بازار بورس را تحت تاثیر قرار داد که صدای مجلس هم درآمد و مرکز پژوهشهای مجلس با انتشار گزارشی از وضعیت خصوصی سازی هشدار داد که در صورت ادامه این وضعیت اقتصاد شبه دولتی جای اقتصاد دولتی را می می گیرد.

سهام عدالت

در کنار رونق فعالیت شبه دولتی ها، برنامه سهام عدالت که دولت محمود احمدی نژاد از زمان به قدرت رسیدنش آن را پیگیری می کرد، تا حدودی از سکه افتاد و سازمان خصوصی سازی که مسئول توزیع سهام شرکت های دولتی بین خانوارها بود، بالاخره اعلام کرد که سهام عدالت سودی ندارد که توزیع کند و دارندگان سهام عدالت هم بهتر است سود را فراموش کنند.

این اتفاق در حالی افتاد که پیش از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری، دولت آقای احمدی نژاد بین تعدادی از سهامداران سود توزیع کرد که رقبای انتخاباتی وی این اقدام را تبلیغی انتخاباتی می دانستند ولی سازمان خصوصی سازی، توزیع سود سهام عدالت را روندی طبیعی دانست و اعلام کرد که این کار بر اساس برنامه ای صورت می گیرد که در چند سال گذشته انجام شده و ربطی به انتخابات ریاست جمهوری ندارد.

اما در میانه بحران سیاسی بعد از انتخابات ریاست جمهوری، دولت بالاخره به همان چیزی رسید که منتقدان سهام عدالت از چهار سال پیش بر آن تاکید داشتند، "دیگر منتظر سود سهام عدالت نباشید."

استدلال سازمان خصوصی سازی این بود که اگر قرار باشد یک میلیون تومان (سهام عدالت) هر فرد را در طول ده سال پرداخت شود، ممکن است سود سهام سالانه یکصد هزارتومانی هم برای اقساط دولت کم باشد.

سهام هر فرد یک میلیون تومان است و دولت باید اقساط این سهام را از محل سود سهام بردارد بنابر این دولت می گوید که تا هفت یا هشت سال دیگر چیزی به صورت نقدی به سهامداران تعلق نمی گیرد.

در چند سال گذشته، بیشتر از ۳۲ هزار میلیارد تومان (۳۲ میلیارد دلار) از سهام شرکت های دولتی به عنوان سهام عدالت به بخشی از خانوارهای ایرانی داده شده است.

یک حساب سرانگشتی نشان می دهد که به حدود ۳۴ میلیون نفر که نیمی از جمعیت ایران است، سهام عدالت داده شده و قرار است تعداد آنها به بیشتر از ۴۱ میلیون نفر برسد.

بنابر گزارش سازمان خصوصی سازی، سود سهام عدالت، در سالهای ۸۵، ۸۶ و ۸۷ حدود سه هزار و ۹۰۰ میلیارد تومان ( سه میلیارد و ۹۰۰میلیون دلار) بوده است.

غلامرضا حیدری کرد زنگنه رئیس سازمان خصوصی سازی گفته است که از این مبلغ یک هزار و ۴۵۰ میلیارد تومان( یک میلیارد و ۴۵۰ میلیون دلار) وصول شده و دو هزار و ۴۵۰ میلیارد تومان (دو میلیارد و ۴۵۰ میلیون دلار) دیگر نزد شرکتها باقی مانده است.

بازار سهام در دستان شبه دولتی ها

دولت در حالی از بزرگترین برنامه توزیع سهام شرکت های دولتی بین مردم و توزیع سود عقب نشینی کرد که شبه دولتی ها نیروی مسلط بازار سهام شدند.

در روزهای اول پائیز شرکت های وابسته به سپاه پاسداران در بزرگترین معامله تاریخ بورس ایران، پنجاه درصد بعلاوه یک سهم شرکت مخابرات ایران را به ارزش حدود هشت میلیارد دلار خریدند.

کنسرسیوم "توسعه اعتماد مبین" خریدار سهام شرکت مخابرات، از سه شرکت تشکیل شده است: شرکت های سرمایه گذاری "توسعه اعتماد" و "شهریار مهستان" که از شرکت های زیر مجموعه بنیاد تعاون سپاه و شرکت "گسترش الکترونیک مبین ایران" که از شرکت های زیر مجموعه ستاد اجرایی فرمان امام است.

کنسرسیوم توسعه اعتماد مبین در حالی توانست سهام شرکت مخابرات را از آن خود بکند که ساعاتی پیش از انجام معامله رقیبش گروه"پیشگامان کویر یزد" به دلیل نداشتن "صلاحیت امنیتی" از سوی سازمان خصوصی سازی از رقابت کنار گذاشته شده بود.

با کنار گذاشته شدن این رقیب، دو گروه بر سر خرید مخابرات رقابت می کردند که هر دو وابسته به سپاه پاسداران بودند؛"کنسرسیوم توسعه اعتماد مبین" و گروه "مهر اقتصاد ایرانیان."

مهر اقتصاد ایرانیان یک شرکت سرمایه گذاری است که در بورس فعالیت می کند و یکی از شرکت های زیر مجموعه موسسه مالی و اعتباری مهر است که صاحب آن بسیج سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.

کمی بعد از انجام این معامله بزرگ کمیسیون ویژه "نظارت و پیگیری اجرای سیاست های کلی اصل 44 قانون اساسی" در مجلس به انتقاد از این شیوه خصوصی سازی پرداخت و در گزارشی عملکرد دولت در خصوصی سازی را زیر سئوال برد.

در این گزارش نمایندگان مجلس از نحوه واگذاری نیمی از سهام شرکت مخابرات به شرکت های وابسته به سپاه پاسداران و این که در آخرین لحظات کنسرسیوم پیشگامان کویر یزد از رقابت کنار گذاشته شد، انتقاد کردند.

از نظر نمایندگان مجلس شرکت سرمایه گذاری مهر اقتصاد ایرانیان نیز که بعد از کنار گذاشتن کنسرسیوم پیشگامان کویر یزد به عنوان رقیب کنسرسیوم توسعه اعتماد مبین معرفی شد، "رقیب صوری" بود.

در این گزارش تاکید شده بود که شرکت سرمایه گذاری مهر اقتصاد ایرانیان خود جزو شرکت های کنسرسیوم توسعه اعتماد مبین بوده و برخلاف نظر برخی مدیران دولتی، "هدایت اصلی دو کنسرسیوم در نهایت و عمدتا با مدیران و فرماندهان سپاه پاسداران می باشد."

مدتی بعد از آن نیز مرکز پژوهشهای مجلس که بازوی تحقیقاتی مجلس به حساب می آید گزارش مفصلی در باره خصوصی سازی ارائه کرد و درآن نسبت به نحوه خصوصی سازی شرکت های دولتی و شکل گیری شبه دولتی ها هشدار داد.

مرکز پژوهشهای مجلس پیشنهاد کرد فعالیت شرکت های وابسته به نهادهای شبه دولتی محدود شود و بستر برای فعالیت بخش خصوصی فراهم شود.

به نظر این مرکز، بازار سهام اکنون در حال رکود قرار دارد و بخش خصوصی تمایلی به فعالیت در بازار ندارد چون بخش خصوصی معتقد است که "موسسات شبه دولتی نسبت به آنها، اطلاعات بیشتری از ارزش فعلی و آتی سهام" مورد نظر دارند.

بخش عمده ای از سهام شرکت های دولتی در چند سال اخیر در قالب سهام عدالت واگذار شده که به عقیده بسیاری خصوصی سازی نیست چون مدیریت این شرکت ها همچنان در اختیار دولت قرار دارد برای همین مرکز پژوهشهای مجلس پیشنهاد کرده تا سهام عدالت که 68 درصد واگذاری های شرکت های دولتی در این بخش است، از جریان خصوصی سازی خارج شود.

خصوصی سازی به شیوه چینی

دولت خیلی زود به انتقادها در باره خصوصی سازی پاسخ داد و غلامرضا حیدری کرد زنگنه رئیس سازمان خصوصی سازی ایران، گفت که این شیوه خصوصی سازی، چینی است.

آقای حیدری کرد زنگنه گفت که "در حال حاضر مصلحت در این است که ما شرکت های دولتی را این گونه خصوصی سازی کنیم، همان کاری که چینی ها انجام دادند و خصوصی سازی را دو مرحله ای اجرا کردند."

به گفته رئیس سازمان خصوصی سازی، در چین ابتدا شرکت ها به مجموعه ها و شرکت های بزرگتر واگذار شد و در مرحله بعد این مجموعه های بزرگ، سهام شرکت ها را در بازار بورس عرضه کردند.

آقای کرد زنگنه گفت که "به خاطر شرایطی که در آن قرار گرفته ایم مجبوریم که از روش چینی ها استفاده کنیم."

به نظر می رسد چینی ها که این سالها روابط اقتصادی و سیاسی خود را با ایران گسترش داده اند و بازار داخلی این کشور را قرق کرده اند، در نظام برنامه ریزی و سیاست گذاری نیز تاثیر گذاشته اند و دولت حتی در خصوصی سازی نیز از آنها سرمشق می گیرد.