برخورد با معترضان در ایران در سال 1388

تظاهرات در ایران
Image caption در عملیات گسترده علیه معترضان همواره نیروهای لباس شخصی و بسیجی در کنار نیروی انتظامی حضور داشتند

هنگامی که محمود احمدی نژاد، رییس جمهور ایران، نتایج انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری را "یک پیروزی بزرگ" خواند، رقیبان او، نتایج را "بهت آور"، "مضحک و شگفت آور" توصیف می کردند. هنگامی که او معترضان به نتیجه انتخابات را به هواداران تیم بازنده فوتبال تشبیه کرد و آنان را «خس و خاشاک» نامید، و معترضان با شعار"رای من کجاست؟" به خیابان ها آمدند.

در پایان راهپیمایی بزرگ معترضان بعد از ظهر 25 خرداد، بر اثر تیر اندازی از یک پایگاه بسیج در نزدیکی میدان آزادی تهران چند تن کشته شدند. معترضان، نیروهای بسیجی را متهم به حمله به مردم می کردند. اما دست اندرکاران، حمله معترضان به پایگاه بسیج را علت حمله اعلام کردند.

آیت الله علی خامنه ای، رهبر ایران، در خطبه های نماز جمعه تهران از معترضان خواست که "به زورآزمایی های خیابانی پایان دهند." اما سخنان او نیز اعتراضات را پایان نداد. پلیس اعلام کرد که "به صورت قاطع با اقدامات غیرقانونی برخورد خواهد کرد" و وزارت کشور از صدور مجوز برای راهپیمایی معترضان خودداری کرد. راهپیمایی های آرام، رنگ خشونت گرفت و خیابان های مرکزی تهران و برخی از شهر های بزرگ ایران به صحنه درگیری بین معترضان و نیروهای انتظامی و امنیتی تبدیل شد.

روز 30 خرداد سرآغاز درگیری هایی بود که بعد ها در مناسبت های خاصی همچون 13 آبان، 16 آذر و عاشورا به اوج خود رسید. در این برخوردها دهها تن کشته، صدها نفر مصدوم و هزاران تن بازداشت شدند.

در عملیات گسترده علیه معترضان همواره نیروهای لباس شخصی و بسیجی در کنار نیروی انتظامی حضور داشتند. آنان از باتوم، گاز اشک آور و سایر وسایل برای متفرق کردن اجتماع کنندگان استفاده می کردند. اعمال محدودیت بر فعالیت خبرنگاران داخلی و خارجی، و اختلال در سیستم پیام رسانی، برخی از شهروندان عادی را به گزارشگران این وقایع تبدیل کرد. مردم صحنه های حمله به راهپیمایان و ضرب و شتم آنان را به تصویر کشیدند، و آن ها را از طریق انتشار در شبکه اینترنت در معرض دید جهانیان گذاشتند.

ندا آقا سلطان

Image caption ندا آقا سلطان که در جریان تظاهرات خیابانی کشته شد، به نمادی برای حرکت اعتراضی در ایران تبدیل شد

از میان این تصویرها، قطعه فیلمی که کشته شدن ندا آقا سلطان را نشان می داد، در رسانه های گروهی بازتاب وسیعی یافت. این دختر جوان که روز شنبه 30 خرداد در حاشیه ناآرامی ها حضور داشت، هدف گلوله قرار گرفت. تصویر او بعدها به نماد اعتراض علیه حاکمیت تبدیل شد و روزنامه تایمز لندن او را به عنوان "شخصیت برگزیده سال" معرفی کرد.

اگر چه آرش حجازی، که شاهد کشته شدن ندا آقا سلطان بود،یک بسیجی‌ مسلح را به عنوان مظنون معرفی کرد، اما محمود احمدی نژاد، با مشکوک دانستن مرگ او از قوه قضائیه خواست به این موضوع رسیدگی کند. عزت الله ضرغامی، مدیر رادیو و تلویزیون دولتی ایران، تصاویر مرگ او را "ساختگی" دانست و احمد خاتمی، امام جمعه موقت تهران آن را کار خود «اغتشاشگران و آشوب طلبان » دانست. «اغتشاشگران و آشوب طلبان » عنوان هایی است که حامیان دولت برای معترضان بکار برده اند.

سرانجام حامیان دولت در تظاهراتی در برابر سفارت بریتانیا در تهران آرش حجازی، شاهد مرگ ندا آقا سلطان را به قتل او متهم کردند، و از مقامات بریتانیا خواستند آقای حجازی را برای محاکمه و مجازات به ایران تحویل دهند.

بازداشتگاه کهریزک

Image caption رهبر ایران در اوایل مرداد ماه دستور تعطیلی بازداشتگاه کهریزک را صادر کرد

با گسترش دامنه درگیری ها، برخی از خانواده ها جسد فرزندان گمشده خود را در سردخانه ها یافتند. برخی از چهره های سیاسی که اعتقاد داشتند تعدادی از کشته شدگان خشونت های پس از انتخابات بر اثر بدرفتاری در بازداشتگاه ها جان خود را از دست داده اند، خواهان مجازات متخلفان شدند. چهره های سیاسی و دانشگاهی از مراجع تقلید شیعه، کمک خواستند. همزمان چهل نهاد مدافع حقوق بشر که در کشورهای عربی فعالیت دارند از برخوردهای صورت گرفته با معترضان به نتایج انتخابات ریاست جمهوری انتقاد کردند.

معترضان برای پیگیری وضعیت آسیب دیدگان حوادث پس از انتخابات و جمع آوری اسامی کشته شدگان و بازداشتی ها کمیته ای تشکیل دادند. این کمیته فهرستی از نام و مشخصات حدود 70 نفر از کسانی را که در خشونت های پس از انتخابات کشته شده بودند به مجلس ارائه کرد. اما مقام های رسمی تعداد کشته شدگان را حدود 30 نفر اعلام کردند و مسئولیت مرگ این افراد را به عهده نگرفتند.

همزمان با اعلام اسامی برخی از کشته شدگان، نام بازداشتگاه کهریزک بر سر زبان ها افتاد. بازداشتگاه کهریزک در جنوب تهران در واقع مجموعه ای از چندین کانتینر در محوطه ای محصور بود که از آن برای نگهداری اراذل و اوباش استفاده می شد. اما در جریان اعتراضات بعد از انتخابات ریاست جمهوری، به محلی برای نگهداری و بازجویی جمعی از معترضان بازداشت شده تبدیل شد.

هنگامی که آیت الله علی خامنه ای، رهبر ایران در اوایل مردادماه دستور تعطیل شدن این بازداشتگاه را به دلیل "استاندارد نبودن" آن صادر کرد، و از برکناری، عزل و تنبیه مسئولان خاطی بازداشتگاه کهریزک سخن به میان آمد، معلوم شد که چند تن از کشته شدگان، پیش تر در این بازداشتگاه نگهداری می شده اند.

علت مرگ برخی از آنان ابتدا "بیماری و مننژیت" و سپس "استرس‌های فیزیکی، شرایط بد نگهداری، ضربات متعدد و نیز اصابت جسم سخت" اعلام شد.

جمع زیادی از کسانی که در بازداشتگاه کهریزک آسیب دیده بودند، برای شکایت به دادگاه نظامی مراجعه کردند، و هیئت هایی برای رسیدگی به وقایع این بازداشتگاه در قوه قضائیه و قوه مقننه تشکیل شد.

مرگ بحث انگیز رامین پوراندرجانی پزشک 26 ساله ای که گفته می شد به قصور پزشکی در زندان کهریزک متهم شده است، بار دیگر پرونده وقایع بازداشتگاه کهریزک را گشود، و چند سازمان حقوق بشر خواستار انجام تحقیقات مستقلی در زمینه مرگ او شدند.

Image caption در مورد بدرفتاری با بازداشت شدگان در کهریزک، نام دادستان سابق تهران مطرح شد

به دنبال تهیه گزارش های رسمی، برخی برکناری، عزل یا محاکمه سعید مرتضوی، دادستان سابق تهران را خواستار شدند. اما آقای مرتضوی در نامه ای به مجلس، اکثر افرادی که به کهریزک منتقل شده بودند را "در زمره اراذل و اوباش واقعی" خواند و اعزام آنان به بازداشتگاه کهریزک را صحیح دانست.

اینک در روزهای پایانی سال، در حالی که محمد جواد لاریجانی، سخنگوی قوه قضائیه، از نحوه برخورد با تخلفات انجام شده در بازداشتگاه کهریزک دفاع کرده است، دادگاهی در محل سازمان قضایی نیروهای مسلح پشت درهای بسته به پرونده این بازداشتگاه رسیدگی می کند.

رفتار با زندانیان سیاسی

همزمان با پخش اعترافات، محاکمه دسته جمعی دستگیرشدگان و تعطیل شدن بازداشتگاه کهریزک، قصه دیگری آغاز شد. مهدی کروبی، یکی از نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری، در نامه ای از اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس مجلس خبرگان، خواست درباره شایعه تجاوز به دختران و پسران در بازداشتگاه ها، تحقیق کند.

او در نامه اش نوشت: « عده‌ای از افراد بازداشت‌شده مطرح نموده‌اند که برخی افراد با دختران بازداشتی با شدتی تجاوز نموده‌اند که منجر به ایجاد جراحات و پارگی در سیستم تناسلی آنان گردیده است. از سوی دیگر افرادی به پسرهای جوان زندانی با حالتی وحشیانه تجاوز کرده‌اند...»

چند هفته پیش از آن روزنامه گاردین چاپ بریتانیا گزارشی در شرح وقایع حمله به کوی دانشگاه تهران از زبان شاهدان عینی چاپ کرد. این حمله در اولین ساعات بامداد 25 خرداد اتفاق افتاد. گاردین از زبان یک دانشجو نوشت که از او سوء استفاده جنسی شده، و از قول دانشجوی دیگری نوشت که او تهدید به تجاوز جنسی شده است. بعد از نامه آقای کروبی نیز دیگر بار روزنامه تایمز لندن اظهارات پسری 15 ساله را منتشر کرد که به نوشته این روزنامه بارها در زندان مورد تجاوز قرار گرفته بود.

پیش تر نیز بارها نهاد های انتظامی و امنیتی ایران به ضرب و شتم شهروندان، و شکنجه بازداشت شدگان متهم شده بودند. اما این بار با انتشار نامه مهدی کروبی حکایت از پرده بیرون افتاد.

علی لاریجانی رئیس مجلس شورای اسلامی ابتدا اعلام کرد که نامه کروبی باید بررسی شود، سپس آزار جنسی بازداشت شدگان را کذب خواند. امامان جمعه سراسر کشور نیز در خطبه های خود، تلویحا گفتند که کروبی "با زبان و قلم خود آبروی نظام را می برد." اما کروبی گفت که از میدان به در نمی رود.

میرحسین موسوی، نامزد معترض انتخابات، گفت: « آنچه در زندان ها اتفاق افتاده نیاز کشور به اصلاح عمیق را نمایش می دهد.» و محسن رضایی، دیگر نامزد انتحابات، گفت: «اگر گزارش ها در باره بدرفتاری با مردم در خیابان ها و زندان ها درست باشد، ... باید عزای ملی اعلام شود.» اما محمود احمدی نژاد حمله به کوی دانشگاه تهران و اقدامات خلاف در بازداشتگاه ها را اجزای "سناریوی دشمن" قلمداد کرد و در نامه ای از قوه قضائیه خواست که "طعم محبت دینی" را به زندانیان بچشانند.

سرانجام صادق لاریجانی، رئیس قوه قضائیه، گفت: «بعضی تخلفات در بازداشتگاه ها به حیثیت نظام لطمه وارد کرد که این موارد با دقت و جدیت در دستگاه قضایی در حال رسیدگی است.» این در حالی است که پیش از آن افرادی به دفتر کمیته پیگیری امور بازداشت شدگان و آسیب دیدگان حوادث بعد از انتخابات حمله کرده و اسناد و مدارک مربوط به نحوه برخورد ماموران دولتی با معترضان از جمله موارد شکنجه و قتل و آزارهای جنسی در بازداشتگاه ها را با خود برده بودند.

درگذشت آیت الله منتظری و وقایع عاشورا

در آخرین روز پائیز ، پیکر آیت الله حسینعلی منتظری، با حضور شخصیت های مذهبی و سیاسی ایران وجمعیت بزرگی از مقلدان و هوادارانش در قم تشییع شد. او از مراجع تقلید شیعه و از منتقدان سرشناس رهبران کنونی جمهوری اسلامی بود و از او به عنوان پدر معنوی جنبش اصلاحات یاد می شد.

Image caption از آیت الله منتظری به عنوان پدر معنوی جنبش اصلاحات یاد می شود

در پایان مراسم خاکسپاری، بیت او به محاصره در آمد و از روز بعد به منظور جلوگیری از برگزاری مراسم بزرگداشت برای او، محدودیت هایی به اجرا گذاشته شد. درگذشت آیت الله منتظری و پیامد های آن و همزمانی آن با اولین روزهای محرم بر التهاب موجود در جامعه افزود، و زمینه را برای گسترش اعتراضات فراهم کرد.

درگیری های پراکنده از صبح روز پنجم دی مصادف با تاسوعا، در تهران آغاز شد و در بعد از ظهر عاشورا به اوج خود رسید. گزارش ها از درگیری میان معترضان و نیروهای انتظامی و امنیتی در چند شهر دیگر نیز حکایت داشت. در تهران دست کم هشت نفر کشته شدند که سید علی حبیبی موسوی خامنه، خواهر زاده میرحسین موسوی، یکی از آنان بود.

در پی وقایع روز عاشورا شخصیت ها و گروه های وابسته به دولت خواهان برخورد با معترضان شدند. دادستان تهران هشدار داد که "هیچ کس در حاشیه امن نیست."، و رئیس مجلس از مسئولان خواست که بدون ملاحظه با مخالفان ولایت فقیه برخورد کنند. باراک اوباما، رئیس جمهور آمریکا رفتار حکومت ایران را "بیدادگرانه" خواند.

چند روز بعد، حامیان دولت به دعوت نهاد های حکومتی در اعتراض به تظاهرات روز عاشورای مخالفان دولت در تهران اجتماع کردند. سخنران این تجمع احمد علم الهدی، امام جمعه مشهد، معترضان را به هتک حرمت عاشورا و محاربه متهم کرد.

در حالی که برخورد با عزاداران معترض در روز عاشورا، واکنش سازمان های حقوق بشری و برخی سران کشورهای جهان را به همراه داشت، رسانه های ایران و دولت این کشور اعلام کردند که این خشونت ها از سوی نیروهای امنیتی و انتظامی صورت نگرفته است.

در پی آن قطعه فیلمی در برخی از سایت های اینترنتی قرار گرفت که یک خودرو دارای آرم نیروی انتظامی را در حال زیرگرفتن یکی از معترضان و عبور از روی بدن او در روز عاشورا و در میدان ولی عصر تهران نشان می داد. نیروی انتظامی ابتدا فیلم را جعلی و دروغین دانست و سپس اعلام کرد که آن خودرو مسروقه بوده است.

22 بهمن

بر خلاف راهپیمایی ها و مناسبت های پیشین، در راهپیمایی 22 بهمن حضور معترضان چشم گیر نبود. خبرگزاری های دولتی و سایت های نزدیک به اصولگرایان ، با کوچک خواندن تجمعات اعتراضی، شرکت مردم در این راهپیمایی را یک "نه بزرگ به جریان فتنه" خواندند.

در این روز مهدی کروبی که بارها مورد حمله حامیان دولت قرار گرفته و یک بار هم به سوی خودرو او تیراندازی شده بود، باز هم مورد حمله قرار گرفت، و فرزندش علی کروبی، بازداشت شد.

همسر مهدی کروبی در نامه‌ای سرگشاده به رهبر ایران، یادآور شد که فرزندش شکنجه و تهدید شده است. اما دادستان تهران گفت که علی کروبی "اصلا بازداشت نشده است"، او باید دستگیری خود را اثبات کند.

در قطعنامه پایان راهپیمایی 22 بهمن از قوه قضائیه خواسته شد "با اقتدار، صلابت و قاطعیت پرونده مجرمان و متهمان و اغتشاشگران، ... را رسیدگی کند و ریشه فتنه را برای همیشه بخشکاند". اما میرحسین موسوی با اشاره به شدت برخورد با معترضان و حضور پرشمار و پررنگ نیروهای امنیتی و انتظامی در روز 22 بهمن، گفت: « نمی توان یک راهپیمایی مهندسی شده ترتیب داد و دل خوش کرد که همه چیز تمام شده است .»

اندکی پس از 22 بهمن در جریان نخستین جلسه شورای حقوق بشر سازمان ملل در شهر ژنو برای بررسی وضعیت حقوق بشر ایران نمایندگان بریتانیا و فرانسه خواستار بررسی خشونت های پس از انتخابات ایران شدند، درخواستی که ایران بلافاصله رد کرد. درخواست اعزام گزارشگر امور شکنجه سازمان ملل به ایران نیز بی پاسخ ماند.

در آستانه برگزاری این اجلاس شیرین عبادی، حقوقدان ایرانی، نامه ای خطاب به شورای حقوق بشر سازمان ملل متحد نوشت و در آن به بازداشت ها، اعدام ها، وضع زندانیان سیاسی، به ویژه زندانیان بیمار و گروگان گرفته شدن بستگان زندانیان برای تحت فشار قراردادن آنها، اشاره کرد.

جلوگیری از اجتماع معترضان، کشته شدن شهروندان و رفتار با زندانیان، در طول ماههای پس از انتخابات، اعتراض شخصیت ها و نهاد های داخلی و بین المللی را به همراه داشت. تا آنجا که سازمان دیده بان حقوق بشر در گزارش سالانه خود، ایران را به اعمال گسترده ترین سرکوب در یک دهه گذشته متهم کرد.

مطالب مرتبط