بررسی فضای رسانه‌ای مجموعه‌های تلویزیونی نوروز ۱۳۸۹

مجموعه های نوروزی ۱۳۸۹: زن بابا
Image caption نمایی از مجموعه تلویزیونی زن بابا

نزدیک به دو دهه از آغاز روند برنامه های ویژه نوروز میگذرد. روندی که از سال ۱۳۷۲ با مجموعه هایی همچون "نوروز ۷۲" و پس از آن "ساعت خوش" آغاز شد، حالا با هرچه بیشتر جا افتادن ساخت و پخش مجموعه های مناسبتی – فرهنگی و دینی – تبدیل به یکی از ارکان اصلی مراسم جشن سالانه نوروز از سوی رسانه ها شده است.

با اهمیتی که این ویژه مجموعه ها در بین ایرانیان پیدا کرده اند، پوشش خبری که به آنها داده می شود هم بیشتر شده است. این روز ها پوشش خبری دادن به این دست مجموعه های مناسبتی از چند روز – و حتی شاید چند هفته – قبل از آغاز آن مناسبت خاص آغار می شود و تا چند هفته بعد از اتمام آن هم ادامه دارد. از آنجایی که بسیاری از این مجموعه ها همواره پر حاشیه و خبر ساز بوده اند، توجه ای که از سوی رسانه های مختلف به آنها می شود قابل درک است.

مجموعه های نوروزی امسال هم از این قاعده مستثنی نبودند و چند روز قبل از آغاز مراسم نوروز ۱۳۸۹ خبر ساز بودند. به خصوص که مسعود ده نمکی که همیشه یکی از پر حاشیه ترین چهره های رسانه ای ایران بوده – چه وقتی که در نشریات بود، یا در سینما مشغول به فیلم سازی شد، و یا حالا که سریال برای عید نوروز ساخته – تصمیم به ساخت مجموعه ای برای جشن نوروز امسال گرفت.

بعد از آنکه انتشار خبر پخش نشدن سریال مهران مدیری، یکی از همیشگی های مجموعه های نوروزی، خیلی ها انگشت های اتهام را به سوی ده نمکی گرفتند و گفتند همانطور که اخراجی ها ۲ در اکران نشدن در نوروز درباره الی... دست داشت، دارا و ندار (مسعود ده نمکی) هم در روی آنتن نرفتن مجموعه مدیری نقش دارد. اتهاماتی که ده نمکی آن ها را رد کرده است.

بعد ها که خبر آمد پخش نشدن سریال مهران مدیری به دلیل عدم توافق مالی – سر درآمد حاصل شده از پیام های بازگانی قبل و وسط پخش سریال – بین تهیه کننده مجموعه و مسئولین شبکه سه بود، این موضوع هم حاشیه های زیادی را ایجاد کرد.

در این میان، وقتی که پخش مجموعه مدیری منتفی شد، به جای آن زن بابا به کارگردانی سعید آقاخانی از شبکه سوم سیما پخش شد. اتفاقی که برای شبکه دوم نیافتاد: وقتی که امکان ساخت کامل و پخش برج سعادت به کارگردانی مجید صالحی (به دلیل تعییر و تحولاتی که در این شبکه به وقوع پیوست) حاصل نشد، شبکه دوم سیما بی مجموعه نوروزی ماند. و برای اینکه چیزی برای پخش در نوروز داشته باشد، تصمیم به پخش مجموعه دارا و ندار مسعود ده نمکی گرفت – که حالا هم از شبکه تهران و هم از شبکه دو به روی آنتن رفت.

این موضوع باعث سر و صدای بسیاری شد: خیلی ها بر این باور بودند که شبکه های سیما باید برای کسب مخاطب با یک دیگر رقابت کنند و نه اینکه با پخش مجموعه های یک دیگر بازار رقابت را خراب کنند. علاوه بر این، بسیاری نیز این اتفاق را نقد کردند و گفتند که چنین رخ داد هایی باعث رکود کیفی مجموعه های نوروزی تلوزیونی می شود، برای دیگر مجموعه ها و شبکه ها منصفانه نیست، تاثیر منفی در رشد رسانه های ملی دارد، و... و باید با جزم کردن عزم به طور جدی با باب شدن این مقوله مقابله کرد.

شبکه اول سیما با مجموعه چار دیواری که کارگردانی آن را سیروس مقدم، یکی از پر کارترین کارگردانان سیما، بر عهده داشت به استقبال نوروز آمد. چار دیواری که نسبت به دیگر مجموعه های نوروزی امسال کم حاشیه تر بود، مورد استقبال بهتر از سوی مخاطبان و منتقدان نیز قرار گرفت. اما عدم انتقادات زیاد به معنی جلب رضایت همگان نبود: بسیاری از این مجموعه به علت دروغ گو بودن شخصیت های آن انتقاد کردند و حضور سعید آقاخانی در سمت نویسنده – که کارگردان زن بابا هم بود – حاشیه هایی را ایجاد کرد.

Image caption دارا و ندار نخستین تجربه تلویزیونی مسعود ده نمکی بود

به هر حال، به نظر می رسد که چار دیواری از ضعف سریال های نوروزی امسال بهره برد و در اکثر نظر سنجی ها بیشتر آراء را به خود اختصاص داد: طبق نظرسنجی ای که در سایت «سینمای ما» انجام شد، ۴۸% از کاربران این سایت به این مجموعه رای دادند – زن بابا ۴۳% و دارا و ندار تنها ۹% آرا را به خود اختصاص داد. چیزی مورد استقبال ده نمکی قرار نگرفت و باعث واکنش تندی از سوی وی شد. ده نمکی با نوشتن پاسخی تند – آنقدرتند و خشمگین که بعضی از سایت های خبری ایران به دلیل "لحن تند و توهین آمیز" آن حتی حاضر به بازچاپ آن نبودند – در وبلاگ خود نتیجه اینگونه نظرسنجی ها را جعلی دانست و آنها را "نظرسازی" خواند.

البته این اولین بار نبود که منتقدان مجموعه دارا و ندار با واکنش های تندی از سوی ده نمکی و دیگر عوامل این مجموعه رو به رو شدند. رضا رشیدپور – مجری برنامه های تلوزیونی ای همچون عبور شیشه ای،شب شیشه ای، مثلث شیشه ای و... – در اوایل نوروز در وبلاگ خود از این سریال انتقاد کرده بود: او از دارا و ندار به علت "هجو اخلاقی" و "هنجار شکن اخلاقی" بودن نقد کرد و افزود که هنگام دیدن این مجموعه با خانواده اش "جز شرم زدگی و خجالت پاسخ دیگری برای اهالی منزل" نداشته. این نقد رشیدپور با موجی از واکنش های خشمگین و تند از سوی ده نمکی و سایر عوامل این سریال رو به رو شد. تا جایی که رضا رشیدپور در یادداشتی در وبلاگ خود کناره گیری خود را از وبلاگ نوسی اعلام کرد – هر چند که او بعدا این یادداشت بخصوص را شوخی سیزده خواند.

البته فقط رشیدپور نبود که با دارا و ندار مشکل اخلاقی داشت: بسیاری از منتقدان از این مجموعه به دلیل "بی ادبی ها"، "شوخی های رکیک"، "لودگی" و... انتقاد کردند.

با وجود اینکه اکثریت نقد ها شامل حال دارا و ندار بودند، اما این به معنی رضایت از سریال های دیگر نبود. این مجموعه ها نیز مورد نقد های زیادی – از جمله اخلاقی قرار گرفتند – و بحث ها آنقدر کشیده شدند که ماهیت مناسبتی این مجموعه ها نیز زیر سوال رفت. بسیاری از مجموعه های نوروزی امسال به دلیل نامربوط بودن انتقاد کردند.

آنها بر این باور بودند که با توجه به ماهیت مناسبتی مجموعه های نوروزی – و نوروز به عنوان مهمترین رویداد ملی و ایرانی – فقدان موضوعات مربوط به نوروز و یا مرتبط با بومی، ملیت، و ایرانیت سخت انتقاد کردند.

انتقاد ها و اعتراضات تا جایی بالا گرفتند و گسترده شدند که وارد مباحث ساختاری و وظایف سیما – به عنوان پرمخاطب ترین رسانه ملی – هم شدند. منتقدین دنبال پاسخ به این سوال بودند که چرا مسئولین سیما به چهار اصل تعریف شده – اخلاق، دین، آگاهی و امید – پایبند نبوده اند و مجموعه هایی را فراهم دیده اند که فقط به فکر (به زور و به هر قیمت) خنداندن مخاطبان اند؟

شاید برای واکنش نشان دادن به این انتقادات و جلوه بهتر دادن به عملکرد سیما در نوروز بود که عزت الله ضرغامی، رئیس سازمان صدا و سیما، از مجموعه های نوروزی امسال به خاطر "تنوع، نشاط، مهندسی موفق پیام و ترسیم فضای سنتی و ترویج فرهنگ ساده زیستی در کنار طرح متعهدانه آسیب های اجتماعی در این سریال ها، قصه خوب، پردازش مناسب فیلمنامه، بهره گیری از بازیگران با تجربه در حوزه طنز و برنامه ریزی و استفاده بهینه از ظرفیت های مختلف هنری" تقدیر و تجلیل کرد. عنصری هایی که برای بسیاری نبودشان در مجموعه های نوروزی امسال پایه نقد های شان بودند.

چیزی که مشخص است، این است که موضوعات مطرح شده در حاشیه های مجموعه های نوروزی امسال از بررسی متحوای این سریال ها فراتر رفته اند و بحث های ساختاری ای را آغاز کرده اند. مباحثاتی که با وجود به پایان رسیدن نوروز همچنان داغ اند و ادامه دارند.