فضل الله، حزب الله و ایران

سید محمد حسین فضل الله
Image caption از سید محمد حسین فضل الله بیش از هفتاد عنوان کتاب در زمینه های فقهی و مطالعات اسلامی و همچنین سه جلد دیوان شعر باقی مانده است

علامه سید محمد حسین فضل الله، بلندپایه ترین مرجع شیعه در لبنان، سحرگاه یکشنبه (چهارم ژوئیه) در سن ۷۴ سالگی در بیمارستان بهمن در جنوب بیروت درگذشت.

خانواده اش اهل منطقه شیعه نشین جبل عامل در جنوب لبنان بود، اما او در نجف و در دوران تحصیل پدرش در حوزه علمیه این شهر به دنیا آمد، تا سن سی سالگی هم که تحصیلاتش را به پایان برد در عراق زندگی کرد.

یکی از استادانش در حوزه نجف، سید محمد باقر صدر، بنیانگذار حزب الدعوه، نخستین جنبش اسلامگرای شیعه در عراق بود. سید محمد حسین فضل الله در تأسیس حزب الدعوه شرکت داشت و پس از بازگشت به لبنان، اشاعه اندیشه این حزب را ادامه داد.

بازگشت او به کشورش به دعوت انجمنی اسلامی به نام اسرة التآخی (خانواده برادری) در محله شیعه نشین نبعه در حومه جنوب شرقی بیروت بود. از همین محله بود که فعالیتهای گسترده مذهبی، اجتماعی و سیاسی سید محمد حسین فضل الله آغاز شد و گروه زیادی از جوانان شیعه لبنانی را گرد او جمع کرد.

آن سالها مقارن بود با حضور و فعالیت امام موسی صدر که به شخصیتی محوری در روحانیت شیعه لبنان تبدیل شده و هدایتگر اصلی جریان اجتماعی و سیاسی شیعه در این کشور بود اما سید محمد حسین فضل الله به مکتب و شیوه سیاسی متفاوتی باور داشت که راه او را از امام موسی صدر متفاوت می کرد.

مکتب سیاسی او امتداد جریان حزب الدعوه در عراق بود که برای احیای جامعه اسلامی با ایدئولوژی شیعی مبارزه می کرد، حال آنکه امام موسی صدر جریانی را رهبری می کرد که هدفش تحکیم پایه های جامعه شیعه در لبنان و ارتقای آن از طبقه فرودست و منفعل به لایه های فراتر و تأثیرگذارتر جامعه لبنان بود.

با اینکه امام موسی صدر شخصیتی روحانی بود و بسیاری از یارانش تفکرات اسلامگرایانه داشتند اما جریان تحت رهبری اش به سمت اسلام ایدئولوژیک و تلاش برای برپایی حکومت اسلامی پیش نرفت. تلاش امام موسی صدر ارتقای جایگاه شیعیان لبنان در چارچوب ساختار سیاسی و مذهبی متکثر این کشور بود، حال آنکه سید محمد حسین فضل الله جوانان اسلامگرای رادیکال را گرد خود آورد که به "مقاومت اسلامی" می اندیشیدند.

امام موسی صدر مجلس اعلای شیعیان لبنان را بنیان گذاشت تا نهادی رسمی و مورد تأیید دولت به عنوان مرجع عالی امور شیعیان لبنان باشد اما سید محمد حسین فضل الله، مخالف این نهاد بود.

Image caption صحنه انفجار مربوط به ترور علامه فضل الله که وی از آن جان سالم به در برد

با وقوع جنگ داخلی، امام موسی صدر کوشید تا جنبش امل، مهمترین حزب شیعه در لبنان را از دخالت مستقیم در درگیری ها کنار بکشد اما جوانان هوادار سید محمد حسین فضل الله از همان آغاز وارد درگیری ها شدند؛ همین جوانان بودند که بعدها حزب الله را پایه گذاری کردند. رهبران حزب الله، شاگردان محمد حسین فضل الله و تحصیلکردگان حوزه های علمیه او بودند.

شهرت و اهمیت سید محمد حسین فضل الله پس از ناپدید شدن امام موسی صدر و پیروزی انقلاب ایران آغاز شد.

حزب الله لبنان با پشتیبانی مستقیم ایران و نظارت علی اکبر محتشمی، سفیر وقت ایران در سوریه، تأسیس شد تا جنبش امل و دیگر گروه های شیعه را زیر چتر واحدی گرد آورد و به عنوان نیرویی مؤثر در لبنان استوار کند.

جنبش امل چندان زیر این چتر تاب نیاورد و راه خود را جدا کرد و حتی در برهه ای از زمان، رو در روی حزب الله قرار گرفت اما هم حزب الله و هم جنبش امل همچنان تحت نظارت و پشتیبانی ایران باقی ماندند.

علامه فضل الله که از همان زمان وقوع انقلاب در ایران به حمایت از آن برخاست، در جایگاه رهبر معنوی حزب الله قرار گرفت، هرچند هیچ گاه عضو این حزب نشد و دخالت مستقیم در اداره و هدایت آن نداشت.

در سایت رسمی علامه سید محمد حسین فضل الله (تبیان) تأکید شده که "هیچ ارتباطی بین فضل الله و حزب الله وجود ندارد اما وجود تربیت شدگان فضل الله در سطوح رهبری این جنبش که به رجال فضل الله معروفند حضور غیرمستقیم وی را در این جنبش تأمین می کند".

در همین سایت از او نقل شده: "این نامگذاری ناشی از این است که اغلب این برادران مبارز و مؤمن در نمازهای جمعه و جماعت که به امامت من تشکیل می شود یا در درس ها و سخنرانی های من حاضر می شوند که این را تداعی می کند که من سمت رهبری آنان را به عهده دارم".

اما شهرت و جایگاه "پدر معنوی حزب الله" باعث شد تا آمریکایی ها او را مسئول مستقیم حمله انتحاری به پایگاه نظامیان آمریکایی در فرودگاه بیروت در ۲۳ اکتبر ۱۹۸۳ قلمداد کنند و نامش را در فهرست تروریستهای تحت تعقیبشان قرار دهند.

با اینکه مورخان نشانه های زیادی از ارتباط حزب الله با این حمله ذکر می کنند، حزب الله هیچ گاه مسئولیت آن را نپذیرفت و علامه فضل الله هم دخالت خود را در آن تکذیب کرد.

در اوج جنگ داخلی لبنان، علامه فضل الله یک بار ربوده شد و چهار بار هدف ترور نافرجام قرار گرفت.

طی آن سال ها، نام علامه سید محمد حسین فضل الله تقریباً همه روزه بر رسانه های ایران نقش می بست و مردم ایران هنوز این نام را از آن دوران در خاطر دارند، اما به یک باره نام و چهره او از صفحه تلویزیون و صفحات مطبوعات رسمی ایران محو شد و تا زمان درگذشتش، چندان یادی از وی نشد.

اختلافات سید محمد حسین فضل الله با حکومت ایران پس از درگذشت آیت الله خمینی آغاز شد و با درگذشت آیت الله خوئی، مرجع بزرگ شیعه در تابستان ۱۹۹۲ میلادی (۱۳۷۱ خورشیدی) در نجف به مرحله علنی رسید.

آیت الله فضل الله در زمان حیات آیت الله خمینی مخالفتی با نظریه ولایت فقیه ابراز نکرد اما پس از درگذشت وی، هم "ولایت مطلقه فقیه" را زیر سؤال برد و هم شایستگی آیت الله خامنه ای را برای تکیه زدن بر چنین جایگاهی.

آیت الله خمینی، آیت الله گلپایگانی، آیت الله مرعشی نجفی و آیت الله خوئی طی چند سال و با فاصله کوتاهی از یکدیگر درگذشتند و نسل تازه ای از مراجع ظهور کرد که از جمله آنها، سید محمد حسین فضل الله بود.

در میان این روحانیون، اعلام مرجعیت علامه فضل الله، به معنی قد علم کردن در برابر آیت الله خامنه ای بود که خود را مرجع شیعیان خارج از ایران اعلام کرده بود و بیش از همه، شیعیان لبنان را مد نظر داشت.

Image caption سید محمد حسین فضل الله (نفر اول از سمت چپ) و امام موسی صدر (نفر دوم از سمت راست

حزب الله لبنان، آیت الله خامنه ای را رهبر دینی و مرجع تقلید خود می داند و همگی اعضا و بسیاری از هواداران این حزب از آیت الله خامنه ای تقلید می کنند، از این رو طبیعی بود که مرجعیت آیت الله فضل الله خوشایند حکومت ایران و حزب الله نباشد.

بدین ترتیب، تیرگی روابط علامه فضل الله و حزب الله به مرحله ای علنی رسید، با فتواها و اظهارنظرهای جنجالی او روز به روز بر این تیرگی افزوده شد و به انتقاد از عملکرد سیاسی حزب الله هم گسترش یافت.

علامه فضل الله در مقام مرجع تقلید نظریاتی تازه و جنجالی در فقه و اعتقادات فکری و تاریخی شیعه مطرح کرد. یکی از معروف ترین آنها بی اساس خواندن داستان شکستن پهلوی فاطمه دختر اسلام پیامبر بر اثر ضربه عمر، خلیفه دوم مسلمین بود.

کذب خواندن این روایت، تکفیر و اهانت به این مرجع شیعه را در محافل سنتگرای شیعه در لبنان و ایران و عراق در پی داشت.

اما از سوی دیگر، دور شدن این مرجع شیعه از ایران، مقلدانی در میان آن دسته از شیعیان عرب، بخصوص در کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، به همراه آورد که با خط مشی روحانیون حاکم بر ایرن موافق نبودند. بدین ترتیب، درهای منابع مالی تازه ای از سوی شیعیان ثروتمند حاشیه خلیج فارس به روی علامه فضل الله گشوده شد که به رشد مؤسسات اسلامی و خیریه تحت سرپرستی وی انجامید.

در لبنان هم بسیاری از شیعیان، حتی آنهایی که از لحاظ سیاسی هوادار حزب الله یا جنبش امل بودند، مقلد سید محمد حسین فضل الله شدند.

تحولاتی که حوادث یازدهم سپتامبر در منطقه خاورمیانه پدید آورد و اوجگیری احساسات ضد آمریکایی در پی مداخله نظامی آمریکا و متحدانش در منطقه، بار دیگر علامه فضل الله را به ایران نزدیک کرد.

در شرایطی که سران کشورهای مسلمان تن به همکاری با آمریکا می دادند، ایران از نظر او کشور مقتدری بود که می تواند حافظ و پشتیبان مسلمانان در مقابل آمریکا و اسرائیل باشد.

از سوی دیگر، قدرت و محبوبیت حزب الله در لبنان روز به روز رو به فزونی داشت و قرار گرفتن در موضع انتقادی نسبت به حزب الله، از نظر او دیگر نمی توانست به مصلحت شیعیان لبنان باشد.

بدین ترتیب، درهای بیت علامه فضل الله بار دیگر به روی رهبران حزب الله و مقامات ایرانی باز شد، هرچند او همچنان استقلال خود و مؤسسات تحت سرپرستی اش را از ایران و حزب الله حفظ کرد.

سال گذشته و پس از به راه افتادن جنبش اعتراضی در ایران، بسیاری از اعضا و هواداران این جنبش با توجه به سابقه علامه فضل الله در انتقاد از حکومت ایران، انتظار داشتند که او به حمایت از معترضان برخیزد اما در عوض، تأیید موضع آیت الله خامنه ای رهبر ایران را شنیدند؛ علامه فضل الله در خطبه های نمازجمعه، آمریکا را به دست داشتن در حوادث ایران و تلاش برای استفاده از این فرصت در جهت براندازی نظام جمهوری اسلامی متهم کرد.

پس از آن نیز هیچ گاه اظهارنظری علنی در انتقاد از سرکوب جنبش اعتراضی در ایران و عملکرد حکومت ایران در برخورد با معترضان از علامه فضل الله شینده نشد.

با درگذشت آیت الله فضل الله، حزب الله لبنان به گرامیداشت و تجلیلی بی سابقه از او پرداخت، انگار که در گذشته هیچ اختلافی با او نداشته است، رسانه های رسمی جمهوری اسلامی هم همین شیوه را در ایران دنبال کردند و اظهارنظرهایی را که در رسانه های خارجی در مورد پیشینه اختلاف با علامه فضل الله مطرح می شد، دروغ و تفرقه افکنانه خواندند.

از علامه سید محمد حسین فضل الله بیش از هفتاد عنوان کتاب در زمینه های فقهی و مطالعات اسلامی و همچنین سه جلد دیوان شعر باقی مانده است.

او تنها مرجع تقلید شیعه بود که در جوانی و دوران تحصیل در عراق، شعر نو می سرود. برخی از این اشعار در نشریات عراق با نام مستعار رشدی ناجی به چاپ رسید.