انقلاب مشروطه؛ از نقش روحانیت تا حذف روحانیت

علی خامنه ای و اکبر هاشمی
Image caption آقایان خامنه‌ای و هاشمی در سخنان خود درباره انقلاب مشروطه بر نقش "محوری روحانیت" تاکید کرده اند

همزمان با یکصد و چهارمین سالگرد انقلاب مشروطه در ایران، چهره های سرشناس مخالف دولت ایران در یادداشت‌هایی به مقایسه اوضاع فعلی سیاسی این کشور و آرمان‌های مشروطه‌خواهی پرداخته‌اند و وبسایت رسمی رهبر ایران نیز به بازخوانی نظرات او درباره انقلاب مشروطه توجه کرده است.

میرحسین موسوی، از رهبران مخالفان دولت ایران، روز پنجشنبه ۱۴ مرداد (پنجم اوت) در یادداشتی به مناسبت سالگرد انقلاب مشروطه نوشته است: "تجربه یکصد سال اخیر و آنچه در یک سال گذشته اتفاق افتاد نشان می‌دهد در میان مفاهیم کلیدی مربوط به انقلاب مشروطیت و از میان عدالت و آزادی و حکومت قانون، مشروط کردن و مسئول کردن قدرت، اهمیت سرنوشت سازتری دارد".

آقای موسوی با اشاره به اوضاع سیاسی فعلی ایران نوشته است: "امروز مشاهده علائم باز تولید استبداد و خود رأیی و گریز آشکار از قانون و حاکمیت روز افزون دروغ، نشان می دهد که راه طی شده (مشروطه خواهی) هنوز به اهداف خود نرسیده است."

او همچنین با مورد انتقاد قرار دادن نحوه مواجهه دولت با معترضان انتخاباتی آورده است: "امروز مدام از ملت ما به نام دین، تبعیت بی چون و چرا از کانون های قدرت خواسته می شود، بی آنکه به حق حاکمیت مردم بر سرنوشت خود اشاره‌ای شود و یا از کرامت ذاتی انسان‌ها و یا حقوق شهروندی نامی به میان آید".

در بخش دیگری از این یادداشت آقای موسوی واگذاری نظارت بر خبرگزاری دولتی ایرنا به نهاد ریاست جمهوریرا از نشانه‌های "گسترش استبداد" دانسته و نوشته است: "پس از بستن روزنامه ها و تبدیل صداوسیما به یک رسانه هتاک و غیرملی و لشگرکشی علیه فضای مجازی که باخلاقیت فرهیختگان اغلب جوان تبدیل به معبری برای تعامل و اطلاع رسانی بدون سانسور و شفاف شده است، حتی تاب یک خبرگزاری ملی نیمه جان را نمی‌آورند و این منفذ گرد گرفته را نیز بر خلاف قانون و بدون توجه به عواقب آن کور می کنند."

"گریز از قانون اساسی" و "پاسخگو نبودن در برابر مردم" از دیگر نکاتی است که آقای موسوی در یادداشت خود با اشاره به آنها، جناح سیاسی حاکم بر ایران را مورد انتقاد قرار داده و آورده است: "تمکین نکردن اقتدارگرایان در مقابل مطالبه اجرای بی‌کم و کاست قانون اساسی، نشان می دهد که تاچه حد دل کندن از سریر قدرت و پاسخگو بودن در مقابل ملت برای یال و کوپال دارها و صاحب منصبان دشوار است."

انقلاب مشروطه؛ از نقش روحانیت تا حذف روحانیت

در همین حال، وبسایت آیت الله علی خامنه‌ای، رهبر ایران، به مناسبت سالروز انقلاب مشروطه در ایران، بخش هایی از سخنان چهار سال پیش او پیرامون تاریخ مشروطیت در ایران را برجسته کرده است و همزمان وبسایت رسمی اکبر هاشمی رفسنجانی، رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام هم سخنان روز گذشته (۱۳ مرداد) او را در این باره را منتشر کرده است.

اشاره به نقش روحانیت در انقلاب مشروطه، محور اصلی سخنان سال ۸۵ آقای خامنه‌ای است که طی آن رهبر ایران گفته بود: "در مشروطیت، نقش علما نقشی نیست که قابل مقایسه با دیگران باشد...اولا نقشی نیست که قابل انکار باشد؛ ثانیا، قابل مقایسه باشد با نقش دیگرانی که بودند؛ روشنفکرها و در مرحله بعد، بعضی از صاحبان قدرت و منتفذان دولتی".

در سخنان دوباره برجسته شده آقای خامنه‌ای، او همچنین با اشاره به شعار "عدالت خواهی" علما و روحانیون ایران در زمان مشروطه گفته است: "مى‌خواستند یک دستگاه قانونى‌ وجود داشته باشد که بتواند پادشاه و همه‌ سلسله مراتب حکومتى را تحت کنترل و نظارت خودش قرار بدهد تا اینها ظلم نکنند؛ تا عدالت تأمین بشود...حالا این مى‌توانست تفسیر شود به مجلس شوراى ملى یا مجلس شوراى اسلامى...آنچه آنها مى‌خواستند یک نهاد عملى و یک واقعیت قانونى بود که قدرت این را داشته باشد که جلوى شاه را بگیرد؛ چون شاه اسلحه و سرباز داشت که اگر مى‌خواستند جلوى او را بگیرند، طبعاً بایستى این دستگاه قدرتى فراتر از سرباز و سربازخانه داشته باشد."

در سخنان روز گذشته آقای هاشمی (چهارشنبه ۱۳ مرداد) هم صدور فرمان مشروطه در مرداد ماه ۱۲۸۵ شمسی (۱۹۰۱ میلادی) نشانه ای برای پایان تصمیم گیری "یک فرد در مورد سرنوشت جامعه و آغاز تصمیم گیری نمایندگان مردم در جایی به عنوان مجلس شورای ملی" یاد شده است.

آقای هاشمی در بخش دیگری از این سخنرانی به نقش روحانیت در انقلاب مشروطه اشاره کرده و گفته است: "مگر غیر از این است که دشمنان ایران از نردبان محبوبیت روحانیت و دانشگاهیان در نزد مردم بالا رفته‌اند و در مشروطه مصادر قدرت را فتح کرده‌اند و آن گاه پرچم حاکمیت را به دست شاگردان غرب‌زده مکتب خویش دادند؟ و مگر نه این است که امروز نیز در انقلاب اسلامی که با پیشتازی روحانیت و رهبری بی‌نظیر یک مرجع عام به پیروزی رسیده‌ایم، بی‌مهابا و بدون انصاف ناکارآمدی روحانیت را فریاد می‌زنند؟"

رئیس مجمع تشخیص مصلحت نظام ایران با اشاره به اوضاع سیاسی کنونی ایران و انتقاد از "تضعیف" نقش روحانیت در آن گفته است: "آنان که همه توطئه‌ها، حتی جنگ هشت ساله و اخیرا تحریک افکار عمومی جهان را علیه ایران به کار برده‌اند، با سیاست مکارانه 'فرق تسد' به جنگ انقلاب آمده‌اند و با فریب گروهی که شاید در ابتدا حسن‌نیت هم داشته‌اند، تلاش می‌کنند مردم را از روحانیت جدا کنند و خیرخواهان و حتی در میان روحانیون نیز چنان اختلافی بیندازند که متأسفانه این روزها شاهد آنیم".

'در مشروطه و دموکراسی مردم اصیل و اصلند'

Image caption آقایان موسوی و خاتمی در یادداشت های خود به "حق حاکمیت مردم بر سرنوشت خود" به عنوان سنگ بنای مشروطه اشاره کرده اند

محمد خاتمی، رئیس جمهور سابق ایران، هم از دیگر چهره های سرشناس سیاسی ایران است که طی روزهای گذشته و به مناسبت سالگرد انقلاب مشروطه، یادداشتی را منتشر کرده است.

آقای خاتمی که نظرات او درباره مردمسالاری دینی و اصلاح طلبی در نظام جمهوری اسلامی، در سالهای اخیر مورد توجه جناح‌های سیاسی داخل و خارج ایران بوده است، در این یادداشت مشروطیت و مشروعیت را همسان با مردمسالاری دانسته و نوشته است: "در دنیای امروز هیچ کاری بدون مردم و بدون خواست آنان نمی‏شود انجام داد. منظورم این نیست که نمی‏شود مردم را سرکوب کرد، نمی‏شود یک نظام را که مورد خواست مردم نیست، بر مردم تحمیل کرد، اما این دوام نمی‏آورد و نمی‏تواند مثل گذشته که قرن‌ها چنین سیستم‌هایی بر جامعه حاکم بود، حاکم باشد".

او همچنین شرط "مشروع" بودن یک نظام مردمسالار را چنین توصیف می کند: "بپذیریم و همه بپذیرند نه در شعار که در قدرت سیاسی و مناسبات جدید قدرت، مردم اصیل و اصل‏ند و یک نظام سیاسی در صورتی که بر خواست و اراده و رأی مردم متکی باشد، ثبات پیدا می‏کند".

رئیس جمهور سابق ایران همچنین با اشاره به دین رسمی این کشور (اسلام - تشیع) و قابل تعمیم بودن این دین به حوزه فراتر از امور فردی و خصوصی یادآور شده است که "اصل اجتهاد اسلامی" می تواند در کنار اصول مدرن مردمسالاری به "متحول" شدن جامعه ایرانی در سایه استقرار یک "نظام مردمسالار دینی" کمک کند.

او در تبیین این نظر خود نوشته است: "قوام دموکراسی به این نکات است: اصالت قدرت مردم، ابتنای قدرت سیاسی بر رأی مردم، تحت نظارت مردم بودن قدرت سیاسی و امکان جابه‏جایی قدرت به دست مردم بدون توسل به زور؛ این ها مقومات دموکراسی است؛ چه دینی و چه غیردینی‏‌اش...در عین حال این شرایط باید منطبق با معیارهای ارزشی و فرهنگی جامعه باشد".

"انقلاب مشروطه" یا "جنبش مشروطه‌خواهی" در تاریخ ایران به مجموعه فعالیت‌ها و رویدادهایی اطلاق می شود که به صدور فرمان مشروطه در چهاردهم مرداد سال ۱۲۸۵ شمسی(۱۹۰۶ میلادی) توسط مظفرالدین شاه قاجار و تشکیل نخستین مجلس شورای ملی در ایران تشکیل انجامید.