سرگذشت کتاب‌های نایاب افغانستان که دیگر نایاب نیست

یکی از کتاب های قدیمی افغانستان
Image caption در سایت کتابخانه دیجیتال افغانستان تصاویر نسخه‌های بسیار قدیمی و کمیاب کتاب‌های افغانستان قرار داده شده است

کتابخانه دانشگاه نیویورک، یک کتابخانه دیگر در دل خود دارد؛ یک کتابخانه دیجیتالی از کتاب های نایاب افغانستان.

رابرت مک چسنی، استاد دانشگاه و محقق حوزه ایران- افغانستان بود که اولین بار در سفرهایش به افغانستان متوجه خطر نابودی آخرین نسخ این کتاب ها شد.

او پیشنهاد حفظ این کتاب ها را در سال ۲۰۰۱ به دانشگاه نیویورک داد و در نهایت در سال ۲۰۰۳ پس از تامین بودجه آن، طرح رسما آغاز شد. مک چسنی کتابخانه خود را به دانشگاه اهدا کرد و با دوستان کلکسیون دار افغان تماس گرفت. آنها هم بخشی از کتابهایشان را اهدا کردند و بخشی را قرض دادند.

اکنون در پروژه کتابخانه دیجیتال افغانستان، کتاب های نایاب و رو به نابودی افغانستان از صاحبان آنها به امانت گرفته می شود، توسط تجهیزات تخصصی از آنان تصویر تهیه می شود و در نهایت کتابی که شاید تنها یک نسخه از آن باقی مانده بود به صورت پی دی اف در اختیار میلیون ها بیننده بر روی صفحه اینترنت قرار می گیرد؛ فایلهایی که بارگذاریشان بر خلاف دانلود کردنشان اصلا آسان نیست.

آقای مک چسنی اکنون بازنشسته شده اما تیمی که بر روی این پروژه کار می کردند، هنوز به فعالیت خود ادامه می دهند.

آنها در مورد این طرح به من گفتند: "خیلی از این کتاب ها در بازارهای عمومی دیده نمی شوند. حدس هایی زده می شود مبنی بر اینکه در قرن هجدهم میلادی کتاب ها در نسخه های خیلی محدود چاپ می شدند. از همان تعداد اندک هم خیلی از نسخه ها از بین رفته اند و تنها تعداد بسیار کمی توسط مجموعه دارهای علاقه مند افغان یا کلکسیونرهای خارجی فعال در حوزه افغانستان جمع آوری و نگه داری شده اند. این کتاب ها، هم از لحاظ اندازه کوچک هستند و هم بسیار ظریف و شکننده و دقت زیادی برای بررسی شان لازم است."

همین حساسیت کتابهاست که روند کار را کند و دشوار می کند اما در عین حال اهمیتش را زیاد. بعید نیست که مابقی نسخه های این کتاب ها به همین طریق از بین رفته باشند، در زیر زمین خانه ای خاک خورده باشند و در گذر تاریخ افغانستان جنگ زده از بین رفته باشند.

اهمیت کاری که دانشگاه نیویورک در مورد این کتاب ها انجام می دهد از نگاه افغان ها پوشیده نمانده است: "اکثر مجموعه دارهای افغان معتقدند که این روش می تواند فرهنگ و ادبیات افغانستان را نجات دهد. هرچند همه چیز را نمی توان در این کتاب ها یافت، اما دیده ایم، کسانی که اینجا می آیند و بخشی از کتاب ها را می خوانند چیزهای دیگری هم مربوط به همان دوره تاریخی به خاطر می آورند."

Image caption بعضی نسخه‌های قدیمی کتاب‌ها بسیار آسیب‌پذیر و حساس است و کار کردن با آنها دشوار

یکی از اعضای تیم کتابخانه دیجیتال افغانستان در دانشگاه نیویورک مراحل انجام کار را اینگونه توضیح می دهد: "ما همیشه به دنبال کسانی هستیم که شاید کتابی عتقیه از افغانستان داشته باشند. تا کنون با ۵ مجموعه دار همکاری داشته ایم که آنها هم در معرفی ما به سایر همکارانشان بسیار خوب عمل کرده اند. ما کتاب های آنها را می گیریم و با دقت و وسواس بسیار به کمک تجهیزات گران قیمت و حساسی که در دانشگاه برای این منظور تهیه کرده ایم، از تک تک صفحات کتاب عکسبردای می کنیم و اسکن می گیریم. بعد این کتاب ها را به صاحبانشان باز می گردانیم."

او می افزاید: "البته این کار به همین سادگی نیست، چون ما عکس هایی را که روی وبسایت می گذاریم با کیفیت بالا تهیه می کنیم و برای این کار، کتاب ها را در شرایط خاصی نگه داری می کنیم که گرد و خاک کمتری ببینند. بعد در مرحله عکسبرداری موادی به آن اضافه می کنیم که هم به کتاب صدمه ای وارد نشود و هم عکسبرداری با کیفیت بالا انجام گیرد. بعد تازه به مرحله اسکن که می رسیم نیروهای متخصص اینکار خیلی وقت و زمان صرف می کنن تا در مراحل اسکن صدمه ای به کتاب وارد نشود."

بخشی از وسایل و امکانات این مجموعه در سال ۲۰۰۵ به افغانستان برده شد تا بخشی از کار در آنجا هم پیگیری شود.

کتابخانه دیجیتالی افغانستان در حال حاضر ۳۸۵ فایل پی دی اف بر روی تارنمای اینترنتی خود دارد که شامل نشریات، مجلات و کتاب های مربوط به دوره زمانی بین سال های ۱۸۷۱ تا ۱۹۱۳ میلادی است. دسترسی به این کتاب ها آزاد و رایگان است چون مسئولان کتابخانه می خواهند که علاقه مندان به این منابع دسترسی داشته باشند.

یکی از آنها می گوید: "زیبایی اینکار این است که این کتاب های رو به نابودی اکنون برای همه افغان ها، فارغ از محل زندگیشان قابل استفاده هستند و اگر کسی بخواهد، می تواند حتی این کتاب ها را منتشر کند. البته ما متن آن را نداریم چون هزینه برای تایپیست فارسی زبان نداریم. کسی هم تا به حال داوطلب نشده است، اما امکان اینکار وجود دارد. تمام عناوین کتاب ها روی سایت ما موجود است و تصویر صفحات آنها هم قابل دانلود کردن هستند. ما هیچگونه گزینشی نکردیم. هر کتاب- مجله یا نشریه ای که می توانست بخشی از تاریخ آن زمان را منتقل کند، قبول کردیم."

لینک های اینترنتی مرتبط

بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست