دورخیز ایران برای عراق پس از آمریکا

حسن دانایی فر، سفیر جدید ایران در عراق و هوشیار زیباری، وزیر خارجه عراق
Image caption حسن دانایی فر، سفیر جدید ایران در عراق و هوشیار زیباری، وزیر خارجه عراق

از زمانی که دولت آمریکا تصمیم گرفت نیروهایش را از عراق خارج کند، بحث ها در باره وضعیت و سرنوشت سیاسی عراق شروع شد. بخصوص که مقامات کشورهای همسایه عراق از جمله ایران، سوریه و ترکیه از زمان سقوط رژیم صدام حسین سعی داشتند تا حدی در بخش های مختلف این کشور حضور داشته باشند.

به طور مشخص، با در نظر داشتن اختلافات ریشه دار و تاریخی ایران و آمریکا، موضوع نفوذ ایران، به ویژه در عرصه های سیاسی و اجتماعی عراق همیشه مطرح بوده است و در برخی موارد، مقامات آمریکا، ایران را به دخالت در ناآرامی ها و حمایت از گروه های شبه نظامی در عراق متهم کرده اند.

خبرگزاری رویترز چهارم شهریور ماه امسال، به نقل از جیمز جفری، سفیر جدید آمریکا در عراق، گزارش کرد که "ایران سعی دارد از طریق عوامل خود محیط نامساعدی برای نیروهای خارجی در عراق ایجاد کند."

آقای جفری گفت که "تخمین شخصی من، فقط بر اساس یک احساس قلبی، این است که تا ۲۵ درصد تلفات سربازان ارتش آمریکا و بعضی از حوادث هولناک دیگر مثل ربودن سربازان آمریکایی را می توان به گروه های مورد حمایت ایران نسبت داد."

مقامات ایران رسما هر گونه دخالتی را در وضعیت عراق رد می کنند. حسن دانایی‌فر سفیر ایران در عراق در گفت و گو با خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا) در باره چنین اظهاراتی، تصریح کرده است که "این اظهارنظرها در راستای تبلیغات علیه جمهوری اسلامی ایران است که آمریکایی ها همیشه به آن پرداخته‌اند، اما این مسائل درباره ایران صحت ندارد."

با این حال، مهدی طلعتی، استاد علوم سیاسی در سوئیس، نفوذ ایران در عراق را یک واقعیت می داند و تصریح می کند که این نفوذ به سال های قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران برمی گردد، یعنی زمانی که صدام حسین، "معاودین"، یعنی شیعیان عراقی را که اصلیت ایرانی داشتند، از این کشور اخراج کرد.

او توضیح می دهد: "بخش قابل توجهی از معاودین به ایران آمدند و به خاطر علقه های مذهبی، حول محورهای مذهبی ایران جمع شدند. این گروه حتی در پیروزی انقلاب اسلامی در ایران هم نقش قابل توجهی داشتند و بعد از پیروزی انقلاب، توانستند در برخی مراکز تصمیم گیری و اجرایی حضور داشته باشند."

به گفته آقای طلعتی، "در زمان جنگ ایران و عراق و زمانی که اسرای عراقی که بیشترشان شیعه بودند، وارد ایران شدند، جریانی در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای جذب این اسیران عراقی شکل گرفت که در نهایت باعث شد این نیروها در کنار نیروهای معاود عراقی که از قبل در ایران بودند، لشکر بدر را تشکیل بدهند."

این استاد دانشگاه یادآور می شود: "مجلس اعلای عراق هم به دنبال فعالیت سیاسی احزاب مخالف صدام حسین و نیز حمایت ایران از آنها شکل گرفت."

او می افزاید: "مجلس اعلای عراق تقریبا عمده ترین جریان مخالف صدام حسین بود که به طور آشکار از طرف ایران حمایت می شد و رهبران مذهبی شان مثل آیت الله حکیم به شدت مورد توجه ایران بود."

مهدی طلعتی حضور شیعیان در ساختار سیاسی بعد از حکومت صدام حسین در عراق را برای مقامات ایران مهم ارزیابی می کند و می گوید: "زمانی که رژیم صدام حسین سقوط کرد، ایران می خواست به هر شکل ممکن، نقش فعالی در این کشور داشته باشد."

به گفته آقای طلعتی، با توجه به نقش حاشیه ای شیعیان در عرصه سیاسی و در زمان حکومت صدام حسین، مقامات ایران از نظر آرمانی به دنبال آن بودند که شیعیان حرف اول را در ساختار قدرت عراق بزنند، ضمن آن که کنترل اوضاع عراق، از نظر امنیتی هم برای ایران مهم بود، چون نیروی نظامی آمریکا در نزدیکی مرزهای غربی ایران قرار گرفته بود و این کشور از هر دو طرف افغانستان و عراق در محاصره آمریکا قرار داشت."

او یادآور می شود که حوزه نفوذ ایران در عراق از گروه های شیعه فراتر می رود و توضیح می دهد: "ایران در بین کردها هم نفوذ دارد، چون رهبران کردهایی که در منطقه آزاد کردستان حکومت می کنند در دهه های گذشته در ایران زندگی کرده اند و هنوز بخشی از خانواده هایشان در ایران هستند، در نتیجه هم آنها نسبت به ایران احساس دین می کنند و هم ایران ابزارهای فشار بر آنها را در اختیار دارد."

تلاش ایران برای نفوذ بیشتر در عراق

با فرا رسیدن روز پایانی ماه اوت که طبق برنامه ریزی ها، موعد نهایی برای خروج بخش زیادی از نیروهای آمریکایی از عراق است، صاحبنظران از احتمال تلاش مقامات ایران برای نفوذ بیشتر در عراق خبر می دهند، چیزی که محمود عثمان، یکی از نمایندگان کردها در پارلمان عراق تایید می کند.

او معتقد است: "دولت ایران تلاش خواهد کرد تا بعد از خروج نیروهای آمریکایی نفوذش را در عراق بیشتر کند. آمریکا و ایران همیشه به نوعی در عراق درگیر بوده اند و وقتی نیروهای آمریکایی از عراق بیرون بروند، ایرانی ها فرصت بیشتری برای گسترش روابطشان با طرف عراقی خواهند داشت."

مهدی طلعتی هم نظر مشابهی دارد و تصریح می کند که "با خروج نیروهای آمریکایی از عراق و احتمالا کاهش تنش های نظامی و سیاسی، ایران فرصت بیشتری برای حضور در بخش های اقتصادی و اجتماعی عراق پیدا خواهد کرد."

او توضیح می دهد: "ایران سعی کرده است از طریق فعالیت های اقتصادی و اجتماعی، حضورش را در عراق نهادینه کند."

این استاد دانشگاه، فعالیت های کمیته امداد امام خمینی در عراق را یکی از شیوه های حضور ایران در عراق می داند. او می گوید: "ایران سی سال سابقه مدیریت این کمیته را در داخل مرزهایش دارد و این کمیته در لبنان و بوسنی هرزگوین هم عملکرد خوبی داشته است. در نتیجه می توان انتظار داشت که با خروج نیروهای آمریکایی، ایران شبکه های اقتصادی و اجتماعی مشابهی را در عراق گسترش دهد."

آقای طلعتی تاکید می کند: "ممکن است حوزه فعالیت شبکه های مورد نظر ایران در بخش های اجتماعی و اقتصادی باشد، ولی فرایند و برآیند آنها سیاسی خواهد بود."

او معتقد است که سیاست ایران در عراق مبتنی بر این است که "اگر می خواهید یک ساختار سیاسی را کنترل کنید، باید ساختارهای فرهنگی و اجتماعی آن مجموعه را در کنترل داشته باشید."

مهدی طلعتی نتیجه گیری می کند: "با خروج نیروهای نظامی آمریکا و احتمالا آرام تر شدن شرایط عراق، نقش ایران در سطح فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی این کشور بیشتر خواهد شد."

Image caption مقامات عراق اجازه می دهند که ایرانی های زیادی به زیارت مراکز مذهبی مثل کربلا و نجف بروند

البته محمود عثمان، یکی از نمایندگان کردها در پارلمان عراق، یادآور می شود که توسعه روابط اقتصادی ایران در برخی زمینه های اقتصادی در عراق، از سال ها پیش، شروع شده است. او می گوید: "رابطه اقتصادی و تجاری ایرانی ها با چند جناح سیاسی در عراق، تا حدی گسترده و زیاد است. ضمن آن که در برخی موارد، ایران به تامین برق بخش هایی از عراق کمک کرده است و مقامات عراق هم متقابلا اجازه داده اند که ایرانی های زیادی به زیارت مراکز مذهبی مثل کربلا و نجف بروند."

محمود عثمان با تایید این که گروه های شیعه در عراق روابط نزدیکی با ایران دارند، تاکید دارد که با خروج نیروهای آمریکایی از این کشور، باید مسایل عراق، بین خود عراقی ها حل و فصل شود.

این نماینده پارلمان عراق با بیان این که گروه های کرد در عراق می خواهند مسایل عراق، در داخل این کشور و توسط افراد و گروه های عراقی حل و فصل شود، تاکید می کند: "ما نمی خواهیم شاهد هیچ مداخله خارجی در امور داخلی عراق باشیم، چه مداخله آمریکا، چه ایران و چه هر کشور دیگری."

آقای عثمان یادآور می شود که هنوز تا زمان تحقق کامل این خواسته راهی طولانی باقی است و می گوید: "ما خواهان حفظ استقلال خود هستیم، ولی این موضوع الان و در واقعیت، در اختیار ما نیست."

البته با وجود بحث هایی که در باره نفوذ ایران در عرصه سیاسی، اقتصادی و اجتماعی عراق مطرح است، مهدی طلعتی یادآور می شود که نباید از نفوذ چهره های شاخص با اصلیت عراقی در ایران هم غافل بود. او می گوید: "برخی از عراقی هایی که با اصلیت ایرانی، در ۳۰ سال اخیر در ایران زندگی کرده اند و نسل های اول و دومشان در این کشور شکل گرفته است، توانسته اند در سازمان های حکومتی ایران راه یابند و لابی بسیار قدرتمندی در ایران شکل دهند."

مطالب مرتبط