آثار مخرب جنگ بر میراث فرهنگی ایران و عراق

موزه آبادان
Image caption موزه آبادان؛ آثار جنگ هویدا است

شلیک نخستین گلوله‌های جنگ توسط ارتش صدام حسین نه تنها سرنوشت ملت ایران و عراق را به مدت هشت سال در سایه خود فرو برد، بلکه آثار تمدن‌های تاریخی را نیز در این دو سرزمین کهن با تهدیدهای جدی رو به رو کرد و آسیب‌های فراوانی برجای گذاشت.

صحنه اصلی نبرد ارتش‌ دو کشور در منطقه غرب و جنوب غربی ایران، جایی بود که شواهد بسیاری از کهن‌ترین آثار سکونت انسانی را در خود دارد. اما به جز مناطقی که محل رویارویی مستقیم قوای نظامی بود، بمباران و گلوله‌باران شهرها و مناطق مسکونی نیز به آثار و بناهای تاریخی آنها خسارت‌های جبران ناپذیری وارد کرد.

معاهده لاهه و جنگ ایران و عراق

در زمان آغاز جنگ، هر دو کشور ایران و عراق معاهده ۱۹۵۴ لاهه در خصوص حفاظت از اموال فرهنگی در زمان مخاصمات مسلحانه را امضاء کرده و به آن پیوسته بودند. با این حال امضای این معاهده سبب نشد تا بسیاری از آثار تاریخی از گزند حمله در امان بماند.

مطابق معاهده ۱۹۵۴ لاهه، کشورهای امضاء کننده متعهد می‌شوند اموال فرهنگی منقول، غیر منقول، بناها و مجموعه‌های تاریخی و فرهنگی را چه در سرزمین خود و چه در سرزمین یکی دیگر از طرفین این معاهده محترم شمارند و از هرگونه استفاده از خود اثر یا عرصه و مناطق مجاور آن به صورتی که در صورت وقوع جنگ موجب تخریب یا آسیب وارد شدن به اثر شود، پرهیز کنند.

همچنین کشورها متعهدند از هرگونه عمل خصمانه و تلافی جویانه علیه آثار تاریخی و فرهنگی کشور دیگر پرهیز کرده و در زمانی که بخش یا تمام سرزمین طرف دیگر را تحت اشغال خود درآورند، کوشش خود را برای حفاظت از میراث فرهنگی مناطق تحت اشغال به کار برند. معاهده همچنین از کشورهای امضاء کننده می‌خواهد در زمان صلح اقدامات لازم و تمهیدات پیشگیرانه را برای حفاظت از میراث فرهنگی خود مهیا کنند تا در زمان بروز جنگ بتوانند به خوبی از این آثار حفاظت به عمل بیاورند.

معاهده ۱۹۵۴ لاهه تصریح می‌کند کشورها باید آن دسته از آثار و اموال فرهنگی-تاریخی خود را که تحت حفاظت ویژه قرار دارد با علامت مشخصی نشانه گذاری کنند تا برای طرف متقابل در زمان جنگ قابل شناسایی باشد.

هرچند در زمان آغاز جنگ ایران و عراق هیچ یک از آثار تاریخی و فرهنگی ایران در فهرست مخصوص آثار تحت حمایت ویژه معاهده لاهه ثبت نشده بودند، اما سه اثر تاریخی ایران یعنی زیگورات چغازنبیل در نزدیکی شوش، پارسه (تخت جمشید) و میدان نقش جهان اصفهان در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو به ثبت رسیده بودند و از این لحاظ تحت حمایت معاهده ۱۹۷۲ یونسکو قرار داشتند.

شروع جنگ هشت ساله چنان برای دستگاه‌های فرهنگی ایران ناگهانی و غیر منتظره بود که عملا در ابتدا فرصتی برای اتخاذ اقدامات حفاظتی لازم وجود نداشت. حمله گسترده در نخستین روزهای جنگ به شهرهای ایران مجال پرداختن و نجات آثار تاریخی را از حفاظت‌گران ایرانی گرفت.

تخریب آثار تاریخی ایران

مرز مشترک ایران و عراق، استان‌های آذربایجان غربی، کردستان، کرمانشاه، ایلام و خوزستان را در بر‌می‌گیرد. این سرزمین‌ها نه تنها دارای تعداد زیادی بنا و بافت تاریخی هستند بلکه محوطه‌ها و تپه‌های باستانی فراوانی در سرتاسر آنها پراکنده است. محوطه‌هایی که بخشی از آنها کاوش شده اما بخش‌های وسیع دیگری همچنان کاوش نشده باقی مانده است.

آثار سکونت انسان در استان خوزستان به دوران پیش از تاریخ و حداقل حدود هشت تا ده هزار سال قبل باز می‌گردد. دشت خوزستان همچنین محل پادشاهی عیلامیان بوده است و پس از آنان نیز آثار مهمی از دوران هخامنشی، اشکانی و ساسانی در این منطقه پراکنده است. خوزستان در طول دوران جنگ هشت ساله آسیب‌های بسیار فراوان و غیرقابل جبرانی را متحمل شد.

Image caption آثار و ادوات جنگ در خوزستان؛ این بخش از خاک ایران دارای بناها و حتی تپه ها و محوطه های باستانی است

موزه آبادان در گلوله باران ارتش عراق ویران شد. شوش و مناطق مجاور آن نیز زیر گلوله باران قرار داشتند. شوش از کهن‌ترین سکونتگاه‌های بشری در ایران است و شواهدی را از چندین دوره تمدنی از دوره عیلامی‌ها گرفته تا دوران پس از اسلام در خود دارد. در دوران هخامنشی نیز شوش پایتخت امپراتوری بوده است. نخستین هسته‌های سکونت را در شوش به حدود هفت هزار سال پیش از میلاد مربوط می‌دانند. تپه تاریخی شوش در طول جنگ زیر آتش توپخانه و همچنین حملات هوایی قرار داشت. آرامگاه دانیال نبی نیز که در شوش قرار دارد آسیب‌های فراوانی دید.

مقامات ایرانی توانستند بخش مهمی از آثار موزه شوش را زیر آتش توپخانه تخلیه کنند و توسط قطار به موزه ملی ایران در تهران انتقال دهند. پیش از آن و در اثر موج انفجار به برخی از اشیاء تاریخی موزه، آسیب‌هایی وارده شده بود.

«هفت تپه» در ۱۵ کیلومتری جنوب شرقی شوش نیز از محوطه‌هایی است که آثار فراوانی از دوره عیلامی‌ها در آن به دست آمده است. از جمله آثار مهم این منطقه، گورستان‌های سلطنتی است. یکی از این گورها دارای قدیمی‌ترین شواهد طاق ضربی یا قوسی است.

به هنگام جنگ، سطح عمومی تپه‌ها بر اثر اصابت بمب و موشک و راکت و همچنین به دلیل احداث سنگر و تاسیسات دفاعی آسیب‌های جبران ناپذیری دید. برخی از تپه‌های تاریخی خوزستان مانند چغازنبیل، به دلیل مرتفع بودن نسبت به دشت‌های اطراف محل استقرار واحدهای دفاع ضد هوایی بوده است.

بقایای «ایوان کرخه» نیز بر اثر حملات نظامی به تلی از خاک تبدیل شد. ایوان کرخه در جنوب غربی شهر دزفول، دارای آثاری از دوران ساسانی و بقایای یک کاخ و کوشک از آن دوران بوده است.

به جز تپه‌ها و محوطه‌های باستانی، بافت‌های شهری و تاریخی نیز در خوزستان به دفعات هدف حمله هوایی و توپخانه قرار گرفتند. دزفول در این میان خسارت قابل توجهی دید و حدود نیمی از بافت تاریخی خود را از دست داد.

محله‌های تاریخی شهر دزفول، در شمال خوزستان و در کنار رودخانه‌ دز، نمونه کم نظیری از معماری بومی و آجرکاری را به نمایش می‌گذارد. از ویژگی‌های این معماری منحصر به فرد که در شهر شوشتر نیز نمونه‌های آن به چشم می‌خورد، وجود فضاهایی به نام «شوادان» در زیر زمین خانه‌هاست که در فصل گرما مورد استفاده قرار می‌گیرد.

شوادان‌های تاریخی دزفول که بسیاری از آنها در زیر زمین به یکدیگر متصل هستند، در دوران جنگ پناهگاه مردمی بودند که از برابر موشک باران‌ها می‌گریختند. دزفول هدف صدها موشک زمین به زمین قرار گرفت. مطابق گزارشی که سازمان میراث فرهنگی ایران منتشر کرده است، حدود ۱۵۰۰۰ واحد فرهنگی، مذهبی، مسکونی و تجاری در این شهر تخریب و تمامی مراکز و محله‌های قدیمی به خصوص محله‌ی قلعه که بازار شهر نیز در آن قرار داشت، دچار آسیب‌های کاملا غیر قابل جبران شد.

در استان کرمانشاه نیز خسارت جنگ به آثار تاریخی، سنگین و غیرقابل جبران بوده است. شهر مرزی قصر شیرین از نخستین شهرهای ایران بود که توسط ارتش عراق اشغال شد. اشغال همراه با ویرانی کامل شهر بود به طوری که کمتر بنا و ساختمانی پا برجای ماند. در کنار این ویرانی‌های گسترده، چهار طاقی قصر شیرین نیز به کلی نابود شد. برخی باستان‌شناسان چهار طاقی قصر شیرین را بقایای یک آتشکده ذکر کرده‌اند.

در شهر کرمانشاه نیز بافت تاریخی، بازار و تعدادی از خانه‌های قدیمی آسیب دیدند. بر اثر بمباران‌های شهر، بخشی از تزیینات، آیینه‌کاری‌ها و کاشی‌کاری‌های تکیه‌های معاون‌الملک و بیگلربیگی فروریختند.

در ارومیه بمباران بازار تاریخی خسارت‌هایی را به بار آورد و یکی از حمام‌های قدیمی آن را به کلی ویران کرد.

Image caption شهر تاریخی دزفول؛ مرکز تاریخی شهر بر اثر اصابت موشک ویران شده است

اما به جز استان‌های مرزی ایران و آثار تاریخی آنها، شهرها و مناطق دیگر نیز مورد حمله قرار گرفتند. حمله به مرکز تاریخی اصفهان بی تردید یکی از سنگین‌ترین حملات بود و علاوه بر خسارت فراوان بهت و حیرت زیادی را نیز به همراه آورد. مطابق گزارش تنظیم شده توسط سازمان میراث فرهنگی ایران، بر اثر بمباران هوایی مرکز تاریخی اصفهان، مسجد جامع شهر دچار آسیب‌های جدی شد.

اصابت دو راکت یکی در نزدیکی گنبد جنوبی و دیگری در فاصله کمی از گنبد شمالی محوطه‌هایی به وسعت هرکدام هزار متر را تخریب کرد و به این ترتیب بخشی‌هایی از بازار عربان و فضاهایی در شبستان جنوب شرقی مسجد و بخش هایی از بازار مجلسی و یک کاروانسرا تخریب شدند. مسجد جامع اصفهان به دلیل آن‌که دارای دوره‌های مختلف معماری است، اهمیت فوق‌العاده‌ای در مطالعه‌ی سیر تکوین و تکامل تاریخ معماری ایرانی دارد.

به غیر از خسارت وارده به مسجد جامع و بافت تاریخی اطراف آن، مساجد، خانه‌ها و سایر آثار تاریخی دیگر نیز در اصفهان صدمه دیدند و بعضی از آنها به کلی ویران شدند. بازارچه دردشت و بافت اطراف آن، مسجد صفوی آقا نور، مسجد تاریخی حاج محمد جعفر آباده‌ای، خانه‌ قاجاری شیخ الاسلام و خانه‌های تاریخی سمسار و رعنایی از جمله آثار صدمه دیده در اصفهان هستند. ضمن این‌که بر اثر بمباران‌ها و موج انفجار آسیب‌هایی نیز به کاخ عالی قاپو و مسجد شاه وارد شد.

آثار تاریخی تهران نیز از ضربات جنگ در امان نماندند. بمباران‌ها و موشک باران‌های پایتخت به بافت تاریخی و تعدادی از خانه‌های قدیمی آسیب وارد کرد.

Image caption کرمانشاه، تکیه تاریخی بگلربیگی

خانه امام جمعه یکی از خانه‌های تاریخی تهران است و قدمت آن به دوران قاجار می‌رسد. این خانه که در خیابان ناصر خسرو واقع شده در اصل متعلق به میرزا آقاخان نوری صدر اعظم ناصرالدین شاه بوده و سپس توسط یکی از امام جمعه‌های قاجاری تهران به نام سید ابوالقاسم خریداری و به نام خانه امام جمعه معروف شد.

تزیینات داخلی خانه شامل آیینه‌کاری، گچبری و نقاشی‌های دیواری و سقفی و همچنین پنجره‌های مشبک و ارسی‌های بسیار زیباست. در جریان موشک‌ باران‌های تهران بخشی از سقف و دیوار خانه فروریخت. بمباران مناطق مرکزی تهران و خیابان ناصرخسرو تهدیدی بسیار جدی برای موزه‌های تهران و به خصوص کاخ گلستان بود. موج انفجار البته آسیب‌های مختصری را به این مجموعه وارد کرد.

در همدان اصابت یک راکت به تپه‌ی باستانی هگمتانه، گودالی به قطر ده متر را روی آن ایجادکرد. در خرم آباد نیز بمباران‌ها به قلعه مشهور فلک الافلاک زیان‌هایی وارد آورد.

اقدامات حقوقی ایران

تخریب‌های انجام شده و تداوم تهدید‌ها علیه آثار تاریخی باعث شد تا ایران از یونسکو بخواهد از بناها و محوطه‌های آسیب دیده بازدید و گزارش تهیه کند. از سوی دیگر عراق نیز در سال ۱۹۸۵ از یونسکو خواست تا از شهر بصره و آثار تاریخی آن بازدید کند. مدیرکل یونسکو از هر دو کشور خواست تا معاهده لاهه را به طور دقیق اجرا کرده و به آثار تاریخی و فرهنگی یکدیگر احترام بگذارند.

Image caption در طول جنگ هشت ساله ایران و عراق، سه اثر تاریخی ایران یعنی زیگورات چغازنبیل در نزدیکی شوش، پارسه (تخت جمشید) و میدان نقش جهان اصفهان در فهرست میراث جهانی سازمان یونسکو به ثبت رسیده بودند و از این لحاظ تحت حمایت معاهده ۱۹۷۲ یونسکو قرار داشتند

همچنین مدیرکل این سازمان در سال ۱۹۸۵ مراتب نگرانی عمیق خود را از خسارت‌های وارد شده به اصفهان و مسجد جامع آن ابراز کرد. در نهایت نمایندگان یونسکو از ایران و عراق بازدید کردند. ایران در سال ۱۹۸۶ به یونسکو اعلام کرد یک کمیسر کل را به عنوان ناظر اجرای معاهده لاهه می‌پذیرد. عراق فردی را که به عنوان کمیسر کل انتخاب شده بود نپذیرفت و از معرفی فردی دیگر به جای او نیز خودداری کرد.

بار دیگر در سال ۱۹۸۷ مقامات سازمان جهانی یونسکو از مناطق تاریخی بمباران شده در ایران بازدید کردند. در همان سال به پیشنهاد ایران قطعنامه‌ای در مجمع عمومی یونسکو با نام «مشارکت یونسکو در اجرا و به جریان انداختن معاهده ۱۹۵۴ لاهه» تصویب شد که در آن مجددا از تمام کشورها خواسته شد به مفاد معاهده لاهه به هنگام جنگ پایبند باشند.

میراث عراق در جنگ

از سوی دیگر بخش مهمی از میراث فرهنگی عراق نیز در طول جنگ مورد تهدید جدی قرار گرفت. همان طور که مناطق غربی ایران در برگیرنده آثاری از تمدن کهن و بناهای مهم این سرزمین هستند، در عراق نیز بخش‌های شرقی که در مجاورت مرز با ایران قرار دارند و محل رویارویی نظامیان دو کشور بوده‌اند دارای آثاری بسیار کهن از تمدن بشری هستند.

استقرار لشکرهای عراق و تبادل آتش در این مناطق بسیاری از تپه‌ها و محوطه‌های باستانی را با آسیب‌های جدی رو به رو کرد. محوطه باستانی «دور» در «تل عقر» در عراق توسط ارتش این کشور به یک محل نظامی تبدیل و در آن سنگرهایی حفر شد و به این ترتیب به آثار باستانی آن به طور اساسی آسیب وارد شد. این منطقه دارای زیگورات و بقایای تمدن از دوران سومری‌هاست.

جنگ در نهایت به جز تخریب‌های مستقیم برای میراث فرهنگی دو کشور، تاثیرات غیر مستقیمی نیز به همراه داشت.

تشدید فعالیت حفاران غیرمجاز و قاچاقچیان آثار باستانی و همچنین کمبود بودجه در بخش میراث فرهنگی به دلیل وضعیت نامناسب اقتصادی و اولویت‌های نظامی از جمله تبعات ناخواسته جنگ برای میراث فرهنگی بود.

عراق بعد از جنگ با ایران به کویت حمله کرد و سپس درگیر جنگ نخست خلیج فارس شد. جنگ‌های پی در پی ساز و کار حفاظت از آثار تاریخی در عراق را به دلیل رکود اقتصادی، تحریم‌های مختلف و کمبود امکانات با ضعف بی سابقه‌ای رو به رو کرد به طوری که از آن زمان تاکنون این کشور یکی از بزرگترین قربانیان حفاری غیرقانونی و قاچاق اشیاء عتیقه شده است. جنگ همچنین باعث توقف فعالیت‌های باستان‌شناسی در بسیاری از مناطق شد.

میراث فرهنگی و تبلیغات جنگ

Image caption صدام حسین در لباس پادشاهان بابل و در حال جنگ با دشمنان عراق

گرچه در طول دوران جنگ تبلیغات ایران بیشتر بر محور شعائر مذهبی و شیعی استوار بود اما از سوی دیگر عراق از آثار تمدن کهن خود در تبلیغات برای جنگ استفاده می‌کرد.

رویکرد باستان‌گرایانه حزب بعث و شخص صدام حسین از عوامل موثر استفاده از میراث باستانی عراق برای تهییج افکار عمومی و پیوند زدن جنگ ایران و عراق با وقایع و رویدادهای گذشته‌ دور بود.

صدام حسین علاقه‌ ویژه‌ای به تمدن‌های باستانی میانرودان و پادشاهان آن داشت.

در برخی از اعلان‌های تبلیغاتی صدام در لباس و کسوت پادشاهان باستانی منطقه میانرودان به جنگ دشمنان امروزی می‌رود. علاقه ویژه‌ او به بخت‌النصر یا نبوکد نصر دوم، پادشاه بابل، در نامگذاری یکی از ستون‌های گارد ویژه‌ ریاست جمهوری عراق به نام این پادشاه دیده می‌شد.

در تبلیغات دیگر نیز اغلب تصویر رییس جمهور عراق در کنار تصویر این پادشاه باستانی قرار می‌گرفت. او همچنین جنگ با ایران را «قادسیه صدام» می‌نامید که اشاره‌ای بود به نبردهای اعراب با ساسانیان.

بازسازی‌ها

ایران رویکرد متفاوتی برای مرمت آثار تخریب شده در جنگ داشته است. مرمت و بازسازی برخی از این آثار به دلیل اهمیت ویژه خود در همان زمان بلافاصله آغاز شد.

مسجد جامع اصفهان از جمله آثار آسیب دیده‌ای بود که مرمت و بازسازی بخش‌های صدمه دیده آن همان زمان با استفاده از روش‌ها و فنون سنتی انجام شد.

Image caption مسجد جامع اصفهان که بر اثر حملات جنگی آسیب دیده بود، در زمان جنگ مرمت شد

در موارد دیگر نیز برخی بازسازی‌ها پس از پایان جنگ آغاز شد؛ از جمله موزه‌های آبادان و شوش، مقبره دانیال نبی و تکیه بیگلر بیگی. اما در بعضی موارد دیگر بافت‌های تاریخی صدمه دیده تخریب و به شیوه‌ متفاوتی بازسازی شدند و یا بدون وجود برنامه‌های حفاظتی تا سال‌ها بعد از جنگ به حال خود رها شدند. هنوز در تعدادی از شهرهای ایران از جمله دزفول آثار جنگ در بافت تاریخی شهر دیده می‌شود.

به جز آثار تخریب شده، وجود میدان‌های مین خنثی نشده‌ نیز تا سال‌ها پس از جنگ مانعی برای فعالیت‌های باستان‌شناسان در برخی محوطه‌های باستانی بوده است.

گزارش‌هایی مبنی بر انجام نشدن کاوش‌های باستان شناسی در محوطه‌ ایوان کرخه در خوزستان، منطقه چغا آهوان در نزدیکی شهر مهران، مناطق اطراف سرپل ذهاب و قصر شیرین و برخی محوطه‌های دیگر به دلیل وجود مین‌های خنثی نشده منتشر شده است.

ایران تاکنون برای دریافت غرامت از عراق بابت خسارت‌های وارد شده به آثار تاریخی خود و تامین بخشی از هزینه‌های مرمت و بازسازی آنها اقدامی نکرده است.