جنگ ایران و عراق در کتابخانه

طی سی سالی که از آغاز جنگ ایران و عراق می گذرد، بدون شک کتاب های بی شماری درباره تمامی ابعاد آن از دلایل بروز جنگ گرفته تا هزینه ها و تاثیرات آن روی طرفین، کشورهای همسایه و منطقه، تا درس هایی آموختنی در دیپلماسی، تاکتیک های نظامی و نبردهای هوایی و موشکی تدوین شده است.

هنوز هم ناگفته هایی از این جنگ پیچیده به جا مانده که سالانه در کتاب ها و مقالات متعدد منتشر می شود. در اینجا به ده نمونه از کتاب هایی که در زمینه های نامبرده موجود است اشاره کرده ایم.

جنگ ایران و عراق 1980- 1988 (تاریخ نگاری اساسی)

نویسنده افرایم کارش

ناشر: آسپری پاپلیشینگ، 2004

The Iran-Iraq War 1980-1988 Essential Histories

Efraim karsh

Published by: osprey publishing

جنگ ایران و عراق که یک ماه پیش از هشتمین سالگردش در ماه اوت 1988 تمام شد، یکی از خونین ترین، طولانی ترین و پر هزینه ترین جنگ های قرن بیستم است. پروفسور کارش با بررسی دلایل بروز جنگ و با برشمردن اهداف طرفین درگیر این سوال را مطرح می کند که اهدافشان تا چه حد با استراتژی جنگی آنها انطباق داشت. او همچنین به ارزیابی درس هایی از جنگ در زمینه مهارت های تاکتیکی و استراتژی می پردازد. فصل های آخر کتاب به استفاده از نیروهای مسلح به عنوان ابزاری برای سیاست های خارجی اختصاص دارد.

جنگ ایران و عراق: آشفتگی در خلاء

نویسنده: دکتر استفان سی پلتیر

ناشر: پرائگر در نیویورک، 1992

Contributors: Stephen C. Pelletiere

Publisher: Praeger Publishers

استفان سی پلتیر از سال 1988 به عنوان کارشناس خاورمیانه در موسسه مطالعات استراتژیک به کار مشغول بوده و پیش از آن در واشنگتن، افسر امور اطلاعاتی مسئول نظارت بر جنگ ایران و عراق بوده است. او در چند دانشگاه آمریکایی از جمله برکلی تدریس کرده است. این کتاب با تفسیر و نگاه مجدد به جنگ ایران و عراق نقش آمریکا در خلیج فارس را بازبینی می کند. پلتیر نظریه ای را مطرح کرده است که بر مبنای آن پایان جنگ به علت تحلیل قوای دو طرف و در نتیجه فرسایش نیروها نبوده بلکه نتیجه برنامه ریزی صحیح عراق در دو سال پایانی جنگ بوده است. پلتیر با استناد به اینکه در دوسال آخر جنگ 8 ساله، دولت عراق هزینه هنگفتی صرف آموزش نظامی نیروهای خود کرد، به این نتیجه می رسد که عراق با تعهد و برنامه ریزی برتر موفق شد در جنگ پیروز شود. پلتیر می نویسد: "در جایی که ایران، این کشور انقلابی، دست رد بر سینه ابر قدرت ها می زد، عراق جویای بهره وری از دخالت آنها بود. ابر قدرت ها ( آمریکا و روسیه) با هدف مشترک پایان دادن به جنگ با عراق هم پیمان شدند غافل از آنکه در پشت پرده عراق نقشه حمله به کویت را در آستین می پروراند."

جنگ ایران و عراق: سیاست تهاجمی

نویسنده: فرهنگ رجایی

ناشر: یونیورسیتی پرس در فلوریدا، 1993

Iran Iraq War: Politics of Aggression

Edited by Farhang Rajaee

University Press of Florida

فرهنگ رجایی با به یاد آوردن یکی از پندهای مشهور کارل فن کلاسویتز، نظریه پرداز نظامی که گفته بود:"جنگ ادامه سیاست به طریق دیگر است"، این پرسش را مطرح می کند که عراق با حمله متجاوزانه و سلطه جویانه خود به خاک ایران قصد داشت چه سیاستی را پیش ببرد؟ بخش اول این کتاب به دلایل بروز جنگ، ادامه و دلایل به پایان رسیدن آن می پردازد و به تفصیل صدماتی که عراق نه تنها به ایران بلکه به کشور خود و همسایگان و متحدانش وارد آورده را شرح می دهد. استفاده از سلاح های شیمیایی توسط عراق و صدماتی که به میراث فرهنگی دو کشور وارد شده نیز در این بخش آمده. بخش دوم به تاثیر جنگ روی منطقه و بررسی دیدگاه و واکنش مجامع بین المللی اختصاص دارد و بخش سوم به تاثیر آن در قوانین بین المللی و مفهوم آن از نظر تاریخی می پردازد.

Image caption Iran Iraq War: Politics of Aggression Edited by Farhang Rajaee University Press of Florida

جنگ ایران و عراق از دیدگاه ایران

گردآورنده و ویراستار: فرهنگ رجایی

ناشر: نشر دانشگاه فلوریدا، 1997

Iranian Perspectives on the Iran-Iraq War

Edited by Fahang Rajaiee

Publisher University Press of Florida

مجموعه مقالات پژوهشگران و کارشناسان سیاسی تحصیل کرده غرب است که بعدها (حداقل در زمان تدوین و نشر این مقالات) در ایران اقامت گزیدند و بعضی از آنها حتی در جنگ شرکت داشتند. این کتاب مجموعه نادری است ازدیدگاه پژوهشگران ایرانی که به بررسی نتیجه نامطلوب جنگ، هزینه ها و تاثیر آن روی هر دو کشور و همینطور عواقب آن از جمله حمله عراق به کویت، می پردازد.

منشاء اجتماعی جنگ ایران و عراق

نویسنده: تام ورکمن (پژوهشگر در مرکز مطالعات بین المللی و مطالعات استراتژیک دانشگاه یورک در اونتاریو، کانادا)

ناشر: لین راینر، 1994

THE SOCIAL ORIGINS OF THE IRAN-IRAQ WAR

Thom Workman

Publisher: Lynne Rienner

تام ورکمن در این کتاب به ابعاد دیگر هزینه های سنگین جنگ می پردازد که از نظر او عموما یا آن طور که شایستگی دارد برجسته نمی شود یا کاملا از آن چشم پوشی می شود – ابعاد اجتماعی. به نظر او جنگ ایران و عراق توازن نیروهای اجتماعی دو کشور را اساسا تحت تاثیر قرار داد. در ایران، جنگ به روحانیون بنیادگرا فرصت تثبیت نظام جمهوری اسلامی را از طرق مختلف فراهم آورد. او از جمله به این دلایل اشاره می کند: با نامشروع ساختن هرگونه مخالفت با سیاست های دولت، با ضروری ساختن رشد و توسعه موسسات انقلابی، با فراهم آوردن بهانه ای دائمی برای عدم توانایی انقلاب اسلامی در عمل کردن به وعده های خود به قشر فقیر ....

در عراق نیز جنگ با فراهم آوردن فرصت هایی مشابه به رژیم بعث عراق اجازه داد تا: جایگاه سیاسی خود را در داخل و در خارج به عنوان "مدافع کشورهای عربی" تقویت کند، صدام حسین وجهه سیاسی خود را در میان مردم بالا ببرد، رژیم بتواند پایگاه اجتماعی خود را در میان طبقه سرمایه گذار که به سرعت رو به رشد بود پیدا کند و بهانه سرکوبی مخالفان رژیم از احزاب گرفته تا اقلیت های قومی برای صدام حسین فراهم شود.

جنگ خلیج فارس، درس هایی در استراتژی، قانون و دیپلماسی

ویراستار: کریستوفر سی جوینر

ناشر: گرین وود پرس، 1990

THE PERSIAN GULF WAR Lessons for Strategy, Law, and Diplomacy

Edited by Christopher C. Joyner

GREENWOOD PRESS

New York · Westport, Connecticut · London

به نظر نویسنده همانطور که وقایع تاریخی و معاصر نشان داده است، ثبات خلیج فارس نقش بسیار مهمی در اقتصاد جهان دارد.

این کتاب مجموعه مقالاتی را در بر دارد که وضعیت خلیج فارس را در دوران جنگ ایران و عراق بررسی می کند. با بررسی وضعیت خلیج فارس به لحاظ ژئوپولیتیک این کتاب سعی دارد تا به ابعاد سیاسی، امنیتی و دیپلماتیک جنگ شفافیت بیشتری ببخشد.

علاوه بر آن، این کتاب راهنمایی است برای ارزیابی مجدد عواملی که نتیجه جنگ را تحت تاثیر قرار داده و تحولات آینده منطقه را نیز رقم می زند.

درگیری ابرقدرت ها در جنگ ایران و عراق

نویسنده: آدام تاروک

ناشر: نووا بایومدیکال، 1998

The Superpowers Involvement in the Iran - Iraq War

By Adam Tarock

Publisher: Nova Biomedical

این کتاب نقش کشورهای ابر قدرت در جنگ ایران و عراق را شرح می دهد و نشان می دهد که چطور این کشورها به ویژه آمریکا آتش جنگ را برافروختند و حتی در بعضی موارد حتی صدام حسین را در سیاست های متجاوزگرایانه و تهاجمی اش ترغیب می کردند. نویسنده در کتاب توضیح می دهد که چطور ابرقدرت ها نتوانستند عراق را برای شروع جنگ مقصر اصلی اعلام کنند و در دوسال اول جنگ، عراق را وادار به خروج نیروهای خود از خاک ایران نکردند و بالاخره اینکه عراق را برای پذیرفتن آتش بس تحت فشار قرار ندادند.

ارتباط سری: سیاست خارجی آمریکا، اطلاعات، نبرد هوایی ایران و عراق

تام کوپر

ناشر: شیفر پابلیشینگ، 2004

Covert Relationship: American Foreign Policy, Intelligence, and the Iran -Iraq War in the Air

By Tom Cooper

Publisher: Schiffer Publishing

این کتاب از زاویه نبردهای هوایی به جنگ ایران و عراق نگاه می کند و ضمن مقایسه نیروی هوایی دو کشور این سوال را مطرح می کند که چطور نیروی هوایی ایران با وجود تحریم های سرسختانه نظامی آمریکا و بمباران های روزانه عراق هنوز کارآمد بود؟ تهران از کجا قطعات یدکی برای هواپیماهای آمریکایی اف 4، اف 5، سی 130 و پی 3 را که به مدت هشت سال در بدترین شرایط به پرواز در می آمدند، تهیه می کرد؟ و بالاخره اینکه چرا عراق با وجود دسترسی به امکانات و تجهیزات روسیه نتوانست در جنگ پیروز شود؟

سیاست های ایران در خلیج فارس

از خمینی تا خاتمی

نویسنده: کریستین مارشال جونز

ناشر: اوتلج کرزن، 2003

IRAN’S PERSIAN GULF POLICY

From Khomeini to Khatami

Christin Marschal Jones

Publisher: Routledge Curzon

این کتاب به بررسی سیاست خارجی ایران از 1979 تا 1998 می پردازد و بخشی از آن به دیدگاه و احساس ایرانیان و اعراب نسبت به یکدیگر اختصاص دارد. در بخش های دیگر نویسنده به بررسی ایدئولوژی انقلاب اسلامی و تاثیر آن در جنگ ایران و عراق و بحران خلیج فارس پرداخته و در آخر نگاهی دارد به پیروزی محمد خاتمی در اولین دوره ریاست جمهوری اش و همینطور تاثیر قدرت های خارجی به ویژه آمریکا در بحران های خلیج فارس و روابط ایران با کشورهای عربی.

ایران، عراق و میراث جنگ

نویسنده: لارنس جی پاتر، گری جی سیک

ناشر: پالگریو مک میلان، 2006

Iran, Iraq, and the Legacies of War

Lawrence G. Potter, Gary G. Sick

Palgrave Macmillan

این کتاب با نگاه به زوایای تاریخی، درک ما را از رابطه حساس و پر تنش بین ایران و عراق بالا می برد و با برشماری دلایل وخامت روز افزون آن در سال های آخر قبل از جنگ، که نهایتا به آتش جنگ دامنه زد، به تاثیر این جنگ 8 ساله می پردازد. نویسندگان به موضوعاتی مهم چون استفاده هر طرف از گروه های مخالف در کشورهای یکدیگر برای تضعیف دولت مرکزی، اختلاف های قومی، نقش آمریکا و کشورهای غربی و تاثیر جنگ بر روی نسل های آینده دو کشور پرداخته اند.