جنگ با خردل؛ صورت خود را بشوئید

پوستر دوران جنگ

جنگی که شهریور سال ۱۳۵۹ با حمله عراق به ایران آغاز شد با فرود اولین بمب های خردلی مفهوم دیگری برای مردم مناطق مورد تعرض باخود داشت؛ مردمی که آن روزها هنوز حمله شیمیایی را نمی شناختند.

هفتم تیرماه ۱۳۶۶ ساعت ۴ بعدازظهر شهر سردشت از شهرهای مرزی شمال غرب ایران باصدای فرود یک بمب از خواب نیمروزی پرید و چون به جنگ عادت کرده بود متوجه یک مشکل غیرعادی در این بمباران نشد تا زمانی که یک وانت بار در شهر به راه افتاد و بابلندگو به مردمی که زنده مانده بودند توصیه کرد: "صورت خود را با آب بشوئید چون عراق بمب شیمیایی در شهر انداخته است."

این مهم ترین حمله شیمیایی به غیرنظامیان طی جنگ ۸ ساله بود.

درحالی که آمار رسمی ارائه شده به سازمان ملل از وجود ۴هزار و ۵۰۰ مصدوم معادل ۳۰ درصد جمعیت ۱۲ هزار نفری سردشت حکایت داشت، آمار غیررسمی تعداد مصدومان غیر نظامی را تا ۸هزار نفر گزارش می کرد. افرادی که جزو جانبازان جنگی نامی از آنها برده نشد. آنها که با گذشت بیش از بیست سال از پایان جنگ هنوز می جنگند؛ جنگ با مصدومیت، معلولیت، مسمومیت؛ جنگ باخردل.

بازماندگان خردل

براساس آخرین آمار رسمی اعلام شده از سوی بنیاد شهید و امور ایثارگران که مسئولیت رسیدگی به معلولان جنگی و خانواده های کشته شدگان پس از جنگ را به عهده دارد، تعداد جانبازان شیمیایی ایران رقمی بین ۴۵هزار تا۵۰هزار نفر برآوردشده است، این در حالی است که پیش بینی می‌شود حدود ۱۱۰هزار نفر جانباز شیمیایی غیر رسمی نیز در ایران وجود داشته باشد.

مصطفی قانعی، رئیس مرکز مصدومان شیمیایی ایران، سه سال پیش در همایش بررسی حقوقی منع کاربرد سلاح‌های شیمیایی گفته بود ۵۰ هزار پرونده فعال از مصدومان شیمیایی در بنیاد شهید و امور ایثارگران موجود است که ۷هزار و ۵۰ نفر از این مصدومان از ساکنان مناطق مسکونی بمباران شده هستند.

Image caption بازرسان سازمان ملل در حال جمع آوری اسناد حمله شیمیایی عراق به سردشت

براساس تحقیقات انجام شده در مرکز مصدومان شیمیایی ایران ضایعات شدید پوستی، بیماری های تنفسی و ریوی حاد، ضایعات شدید چشمی، افسردگی و مشکلات روحی از عوارض شیمیایی شدن در این مناطق بوده است.

هنوز با گذشت بیش از ۲۰ سال از اتمام جنگ ایران و عراق مردم مناطق جنگی از مشکلات ناشی از این مسمومیت ها رنج می برند.

برخی از جانبازان شیمیایی باگذشت بیش از ۲۰ سال از پایان جنگ همچنان در پیگیری مطالبات خود از بنیاد شهید و امورایثارگران و جانبازان ناتوانند. آنها که رزمنده نبوده و غیرنظامیانی که آسیب دیده هستند کمبودهای درمانی فراوانی دارند و در پی تعیین تکلیف و ثبت نام خود در فهرست جانبازان جنگی اند.

پیش درآمد شیمیایی

آنچه به عنوان نخستین استفاده‌ گازهای شیمیایی در تاریخ ثبت شده است روز ۲۲ آوریل ۱۹۱۵در جنگ جهانی اول را نشان می دهد. در این روز سربازان آلمانی در منطقه ای در مرز بلژیک با استفاده از ۶هزار سیلندر محتوی گاز کلر، حجم زیادی از این گاز کشنده را به طرف سربازان نیروهای متحدین رها کردند. این حادثه منجر به مرگ بیش از ۵هزار سرباز و زخمی‌شدن بیش از ۱۵هزار نفر شد.

ده سال پس از آن کشورهای جهان در سال ۱۹۲۵ میلادی، توافقنامه‌ ژنو را مبنی بر ممنوعیت به کارگیری سلاح های سمی، خفه کننده و ترکیبات باکتریولوژیک در جنگ، امضاء کردند و شاید همین سند بین المللی در جنگ جهانی دوم دست طرفین جنگ در استفاده از سلاح های شیمیایی را کوتاه کرد.

اما در جنگ عراق علیه ایران، به دلیل نادیده گرفته شدن این پیمان از سوی عراق که همچون ایران یکی از امضاء کنندگان این پیمان نامه بود، بزرگترین و وسیع‌ترین حملات شیمیایی در طول تاریخ پس از جنگ جهانی اول رخ داد.

تحقیقات موجود در مرکزمطالعات جنگ سپاه پاسداران نشان می دهد که پس از فتح خرمشهر در سال ۱۳۶۱، طی حملات ایران بخش هایی از خاک عراق به تصرف نیروهای ایران درآمد، و پس از آن دولت عراق استفاده از سلاح‌های شیمیایی‌ را علیه نیروهای ایرانی آغاز کرد.

همین اسناد اشاره می کند عراق که از سال ۱۳۵۵ تحقیق درباره سلاح های میکروبی و شیمیایی و رادیاکتیو را آغازکرده بود برای نخستین باردر دی ماه ۱۳۵۹ که ماه های آغازین جنگ بود از گاز خفه کننده علیه ایران استفاده کرده و دوسال بعد از آن استفاده گسترده از گازهای شیمیایی سمی را به عنوان اصلی ترین وسیله تهاجمی خود مورد استفاده قرارداده است.

Image caption نمونه ای از یک بمب شیمیایی

علی‌اکبر ولایتی، وزیرخارجه وقت ایران در سال ۱۳۶۳ به سازمان ملل اعلام کرد: بیش از ۴۰ نقطه در مرز مشترک ایران و عراق با بمب‌های شیمیایی مورد حمله قرار گرفته و در این بمباران‌ها تعداد زیادی از افراد نظامی و غیرنظامی از جمله کودکان و زنان کشته شده و بسیاری دچار بیماری‌های پوستی، عصبی و گوارشی شده‌اند.

در همین سال هیأتی از صلیب سرخ جهانی باورود به ایران از ۱۶۰ مجروح شیمیایی بستری در بیمارستان‌های تهران بازدید کردند. کارشناسان این گروه پس از بازگشت با تهیه گزارشی، عراق را به استفاده از سلاح‌های کشتار جمعی متهم کردند.

علاوه بر بمباران شیمیایی سردشت (۷ تیر ۱۳۶۶) و بمباران شیمیایی مریوان (فروردین ۱۳۶۷) دو حمله شیمیایی به غیرنظامیان رخ داد که مجروحان بسیاری برجای گذاشت؛ بمباران شیمیایی حلبچه (۲۷ اسفند ۱۳۶۶) که حمله عراق به مناطق کرد نشین در خاک خودش بود نیز از وسیع ترین حملات شیمیایی شناخته شده است.

مرگی در دو دقیقه گزارش‌های بنیاد جانبازان از وجود ۴۰۰ هزار جانباز بازمانده از جنگ ۸ ساله خبر می‌دهد که نزدیک به ۱۲۰ هزار نفر از آنها مصدومان شیمیایی هستند.

این افراد طی ۴۰۰ مورد حمله شیمیایی عراق علیه مناطق نظامی و غیرنظامی کشور مصدوم شده و جانبازجنگی محسوب می شوند. ۷ هزار غیرنظامی نیز که بیشتر آنها را کودکان، زنان و سالخوردگان تشکیل می دهند در فاصله تیرماه ۱۳۶۶ تا مرداد ۱۳۶۷ و طی ۳۰ حمله شیمیایی عراق با گاز خردل به مناطق بانه، سردشت، مریوان و روستاهای اطراف مصدوم شده اند.

نتایج تحقیقات پژوهشکده مهندسی و علوم پزشکی جانبازان ایران، نشان می دهد ۱۱ هزار و ۳۴۸ نفراز جانبازان شیمیایی دچار ضایعات پوستی، ۱۵ هزار و ۵۶۲ نفر دچار ضایعات چشمی و ۱۷ هزار و ۷۵۰ نفر دچار ضایعات ریوی هستند.

عراق در طی هشت سال جنگ با ایران از گازهای خفه کننده، اعصاب، خارش زا، فسفری و سیانور علیه این کشور استفاده کرده است.

گاز سیانور ظرف دودقیقه منجربه کشته شدن سربازان می شود و حتی فرصت استفاده از ماسک روی صورت را به قربانبان نمی دهد.

کاربرد گسترده سلاح های شیمیایی توسط نظامیان عراقی، در حالی صورت گرفت که عراق از امضا کنندگان پیمان "ممنوعیت استفاده از گازهای خفه کننده و مسموم کننده و یا دیگر گازها و مواد میکروبی در جنگ" است.

در این قرارداد که بیش از ۱۴۰ کشور جهان از جمله ایران آن را امضا کرده اند، به کارگیری سلاح های شیمیایی در جنگ ها، بدون قید و شرط ممنوع اعلام شده است. هم چنین عراق از امضا کنندگان کنوانسیون ۱۹۷۲ سازمان ملل است که براساس آن، تولید، تکمیل و ذخیره سازی انواع سلاح های شیمیایی، بیولوژیک و سمی، منع و انهدام آن ها از کشورها درخواست شده است.