عشقهای اِولين باغچه بان

اولین باغچه بان
Image caption اولین باغچه بان شصت سال پیش به عرصه موسیقی ایران پا گذاشت

اِولین باغچه بان، خواننده ترک تبار اپرا و نوازنده پیانو و همسر ثمین باغچه بان، آهنگساز و خالق "رنگین کمون"، هفته پیش در استانبول در گذشت.

به ندرت می توان فردی را يافت كه خصوصيات اِولين باغچه بان را داشته باشد: ايرانی الاصل نباشد، مذهبش از مذهب عامه ايرانيان متفاوت باشد، فارسی را در حد یک بومی آموخته باشد، از ايران و از كاری كه در ايران داشت و آن را بسیار دوست می داشت، رانده شده باشد ولی همچنان عاشق ايران باشد.

قلب پراحساس و پرشور اِولین از حرکت ایستاد ولی گویی هنوز هم آن دل عاشق برای اپرا، برای موسیقی، برای ایران و برای ترکیه در گوش می طپد.

اِولين باغچه بان (که قبل از ازدواج نامش اِولین سالم بود) در یک خانواده آشوری در تركيه متولد شد ولی از طرف مادری فرانسوی بود.

به دلیل همین ترکیب خانوادگی از همان كودكی در یک محیط چند فرهنگی بزرگ شده بود.

او از 14 سالگی وارد هنرستان موسیقی آنکارا شد و در رشته پیانو و آواز درس خواند. وقتی اولين در هنرستان عالی موسیقی (کنسرواتوریم) آنکارا درس می خواند با همکلاسی اش، ثمين باغچه بان، كه از ایران برای تحصيل موسيقي به آنكارا رفته بود، آشنا شد و به او دل بست؛ گويی او همزمان به فرهنگ و موسيقی ايران هم دل بست.

اولین این دلبستگی را تا واپسین لحظه های زندگی با خود داشت و اگر چه فعالیت های موسیقایی اش در ایران ناتمام ماند و در دهه شصت، همراه شوهر و خانواده اش ایران را ترک کرد، ولی همواره جنبه های مثبت زندگی در ایران را برجسته می کرد.

تربیت فرانسوی و علاقه عمیق اولین باغچه بان به ایران و فرهنگ ایرانی هیچ گاه از علاقه او به وطنش، ترکیه، نکاست. او خود را چون نهالی می دانست که از باغی که در آن ریشه داشت، به زمین حاصلخیز دیگری برده شده و در آنجا به بار نشسته است.

"مادر من زن باسوادی بود و به زبان فرانسه واقف بود و ما را فرانسوی بزرگ کرد. اما اولین واقعی ترک و کمالگراست. ترک چون وطنش ترکیه است و آن وطن او را پرورش داد و از او یک هنرمند موفق ساخت. کمالگراست چون ترکیه کمالگرا او را بار آورد نه ترکیه عثمانی. از طرف دیگر، اولین روحا ایرانی است. چون 33 سال در ایران خدمت کرد و در این 33 سال بزرگترین جایزه را از ایران گرفت. بگویم آن جایزه چه بود؟ مهر و محبت ملت ایران بود."

جمله آخر را اولین در هر مصاحبه ای و دوباره و دوباره بر زبان می آورد.

امروز به راحتی می توان از فرامرزی بودن كار موسيقی سخن گفت و به راحتی نوازنده های ايراني را در داخل و خارج کشور كنار نوازنده غير ايرانی يافت، اما زمانی كه - نزدیک به شصت سال پیش- اولين باغچه بان پا به عرصه موسيقی ايران گذاشت، همراه همسرش ثمین باغچه بان، از معدود پيشگامان عرصه موسيقی فرامرزی بود.

سرمایه های اولین

Image caption اولین باغچه بان در استودیو بی بی سی فارسی

اولین از یک سو به دلیل نیمه فرانسوی و نیمه آشوری بودنش با موسیقی اروپایی آشنا بود، از طرف دیگر به دلیل داشتن ملیت و فرهنگ ترکیه ای موسیقی، هنر و فرهنگ شرقی را به خوبی می شناخت.

با این سرمایه بود که اولین باغچه بان دردهه 1330 به ایران آمد، به فراگیری زبان فارسی مشغول شد و کوشش خود را برای پیشبرد و نوآوری در موسیقی ایرانی آغاز کرد. به کارگیری موسیقی اروپایی و تلفیق آن با روحیه و فرهنگ ایرانی از دستاوردهای سه دهه کار موسیقایی اوست. یکی از بزرگترین کارهای اولین باغچه بان بنیانگذاری و اجرای اپرا در ایران بود.

اولین باغچه بان می گفت:

"زمانی که تالار رودکی پایه گذاری شد، به اتفاق خانم منیره وکیلی و فاخره صبا اپرای تهران را پایه گذاشتیم و در همین گیر و دار، شخصا گروه کر ملی تهران و گروه کر اپرای تهران را پایه گذاری کردم و بدین ترتیب کنسرت های زیادی برای دانشجویان، کارگران و مردم در تالار رودکی به رهبری من اجرا شد.

"شاگردان بسیار خوبی مثل حسین سرشار، سودابه تاجبخش، سودابه صفائیه، پری ثمر، پری زنگنه و دیگران را پرورش دادم. در سال 1337 رهبری گروه کر هنرستان عالی موسیقی را که توسط آقای روبیک گریگوریان تاسیس شده بود عهده دار شدم. رسیتال های آوازی زیادی اجرا کرده ام که بیشتر آنها با معرفی آثار ثمین باغچه بان همراه بود."

اولین باغچه بان که به خانواده ای هنرمند و فرهنگ دوست چون باغچه بان ها پا گذاشته بود، کوشید سنت این خانواده را که جبار باغچه بان، پدر شوهر او پایه گذاری کرده بود، ادامه دهد.

جبار باغچه بان نخستین فرد در ایران بود که در صدد تاسیس کودکستان برای کودکان کر و لال بر آمد و بر آن نام باغچه کودکان گذاشت. (نام باغچه بان هم از همین جا می آید.)

پس از آنکه به اولین پیشنهاد شد یک گروه موسیقی و یک مدرسه شبانه روزی برای کودکان بی سرپرست تشکیل دهد، او برای تشکیل این گروه با شش هزار کودک در بیست وهشت شهر مصاحبه کرد و از بین آنها دویست نفر (صد نفر کودک وصد نفر نوجوان) را پذیرفت.

اولین با شوق می گفت که این گروه بعد از یک سال ده ها کنسرت برگزار کردند. اجرای "رنگین کمون" اثرمعروف شوهرش ثمین باغچه بان به رهبری توماس کریستین داوید هم به همین گروه تعلق داشت.

خاطره ها

یک خاطره از این مدرسه و این گروه همیشه در ذهن اولین مانده بود:

Image caption گروه اپرای اولین باغچه بان

"یادم می آید در یکی از اجراها، شخصی از یکی از این بچه های یتیم پرسید: موسیقی چه تاثیری برای تو دارد؟ آن کودک جواب تاثرانگیزی داد و گفت موسیقی مثل یک مادر است. این گفته او درس آموزنده ای برای من شد و انگیزه ای برای اینکه با بچه ها بیشتر کار کنم و انرژی بیشتری برای آنها صرف کنم."

اولین باغچه بان همه جا تاکید می کرد که تشکیل مدرسه موسیقی کودکان و گروه کر کودکان بدون حمایت بنیاد خیریه و بهزیستی فرح پهلوی ناممکن بود.

او پس از تاسیس این مدرسه در صدد برآمد تا با کمک سازمان ملل متحد یک دهکده موسیقی تاسیس کند که با وقوع انقلاب اسلامی و بازگشت او به ترکیه ناتمام ماند؛ خانواده باغچه بان ایران را در سال 1363 ترک کرد و در ترکیه اقامت گزید. اولین یک بار در سال 2000 میلادی به ایران بازگشت و در مصاحبه اش گفت: "دنبال آن مادر مهربان گشتم ولی چقدر همه چیز عوض شده بود..."

خویشاوندی هنری و موسیقایی بین دوکشور ایران و ترکیه همواره در ذهن هنری اولین جلوه داشت و مورد توجه او بود. اولین آن را پلی برای دوستی در طول تاریخ می شمرد:

"خیلی از مقامات موسیقی ایران در موسیقی ترکیه هم است. زبان دربار عثمانی ها فارسی بود، و بنابراین موسیقی های دو کشور در هم تاثیر داشت. در ترکیه تاثیر موزیک بالکان هم هست... در موزیک ثمین باغچه بان تاثیر موزیک آذربایجان، فارسی و ترکی ترکیه حتما هست.... فرهنگ و هنر یک ملت ریشه در روح یک ملت دارد. اگر این ریشه و روح از بین برود، آن ملت نابود می شود. این ریشه و روح به آن ملت انسانیت و غرور ملی می بخشد. بین ملت ها دوستی می آورد. فرهنگ و هنر بزرگترین انرژی است که یک ملت باید داشته باشد تا زنده بماند؛ برای زیستنش لازم است."

اولین باغچه بان از سال 1363 تا 1373 که بازنشسته شد در دانشگاه معمار سینان استانبول به عنوان استاد رشته پیانو تدریس می کرد.

از او ترجمه و تدوین چندین اثر موسیقایی به زبان ترکی منتشرشده است. در سال های اخیر هم سه کتاب به همراه نقاشی های خودش برای کودکان و کتابی هم به نام مشاهدات هنری من در ایران به زبان فرانسه آماده کرده بود.

اولین باغچه بان به دلیل ایست قلبی جهان موسیقی را ترک کرد در حالی که دو روز قبل از آن، در مقابل دوربین تلویریون فارسی بی بی سی ، شاید برای آخرین بار، آواز خوانده بود.

مطالب مرتبط