کتاب های درسی و بسیج دانش آموزان در 'جنگ نرم'

پژوهش های متعدد سال های اخیر در باره چگونگی، سهم، کمیت و کیفیت "فرهنگ شهادت و شهادت طلبی" در کتاب های درسی و فضای مدارس ایران و طرح هائی چون طرح اعزام روحانیون به مدارس با عنوان "افسران جنگ نرم" نشان می دهند که سخنان اخیر فرمانده بسیج در باره دخالت این نهاد در نگارش کتاب های درسی رخدادی منفرد، تصادفی، گذرا و تبلیغاتی نبوده و چالش بین تحول در نظام ارزشی و فرهنگ لایه های نوجوان جامعه با هدف های تعیین شده، نگرانی سیاستگذاران را از سمت و سوی سیاسی و فکری دانش آموزان افزایش داده است.

سرتیپ محمدرضا نقدی، فرمانده سازمان بسیج مستضعفین "‌گسترش فرهنگ ایثار و شهادت در کتاب‌های درسی دانش‌آموزان" را "مطالبه" بسیج "از آموزش و پرورش" توصیف کرد و درباره "برنامه‌های سازمان بسیج مستضعفین برای تعامل با وزارت آموزش و پرورش جهت مقابله با جنگ نرم" گفت: "در این رابطه برنامه تحول در کتاب‌های آموزش دفاعی دانش‌آموزان را مد نظر داریم".

فرمانده بسیج حد و گستره دخالت این نهاد را در تدوین کتاب های درسی از محدوده کتاب "دروس آموزش دفاعی" که او آن ها را "خشک و کلاسیک" توصیف کرد فراتر برد و با تاکید بر "دخالت‌های مستقیم‌تر" بسیج "در تنظیم کتب درسی" گفت "به دنبال آن هستیم تا ارزش‌های دفاع مقدس را به سر کلاس‌های درس و داخل کتاب‌های درسی ببریم".

در ادبیات رسمی ایران "ارزش‌های دفاع مقدس" بر محور مکتبی "ایثار و شهادت در راه اسلام" و محور سیاسی دفاع از "حکومت اسلامی و ولایت فقیه" شکل گرفته است و ترویج این ارزش ها به دورانی که جنگی در کار نیست بار سیاسی آن ها را پررنگ تر می کند.

تحول مفاهیم در نظام ارزشی جامعه

جایگاه ارزش ها و مفاهیم در ذهنیت، روان شناسی جمعی و نظام ارزشی لایه های گوناگون جامعه ثابت، یک سان و جامد نیست.

تحول این جایگاه ها به ویژه در میان جوانان و نوجوانان و در عصر انقلاب ارتباطات و در متن بحران های حاد سیاسی، اقتصادی و فرهنگی ضرباهنگی پرشتاب تر می یابد.

نظام ارزشی و فرهنگ غالب بر جامعه ایرانی نیز پس از جنگ عراق و ایران به تدریج متحول شد و برخی ارزش های مناسب با فضای انقلاب و جنگ، که مطلوب جمهوری اسلامی بودند، جایگاه خود را به ارزش های دیگری واگذار کردند که با جهت گیری ها و سیاست های نظام سازگار نیستند.

ارزش هایی چون "شهادت و شهادت طلبی" به دوران انقلاب و جنگ کارکردی عینی داشتند اما انتقال این ارزش ها به نسل هائی که به انقلاب و جنگ چون تاریخی سپری شده نگریسته و با پرسش ها، مسائل و موقعیت متفاوتی درگیراند،چندان آسان نبوده و با تبلیغات و آموزش های یک سویه، تک صدایی و غیرانتقادی در رسانه ها و در کتاب های درسی ممکن نیست.

بار معنایی و محتوایی ارزش هایی چون "شهادت و شهادت طلبی" و "ایثار در راه اسلام و حکومت اسلامی" با بحران ها و مسائل حاد سیاسی و اجتماعی و با تنش ها و چالش های پررنگ فرهنگی و اجتماعی پیوندی تنگاتگ دارند و هم از این روی روان شناسی جمعی و فضای کلی و عمومی جامعه کل نیز بر جایگاه این مفاهیم و ارزش ها در شعور جمعی موثراند.

در انقلاب اسلامی و به دوران جنگ عراق و ایران، مفهوم "شهادت" به یکی از مولفه های مهم فرهنگ و نظام ارزشی جامعه ایرانی بدل شد. اما این مفهوم پس از جنگ کارکرد بلاواسطه خود را از دست داد و در برابر نظام ارزشی جامعه پس از جنگ،که بیش از هرچه با مشکلات و بحران های اقتصادی و سیاسی داخلی درگیر بود، عقب نشینی کرد.

تداوم این مفهوم در تبلیغات رسمی پس از جنگ نیز کارکردی متفاوت یافت و کارکرد آن از جذب نیرو برای جبهه های جنگ به بسیج فکری و سیاسی در دفاع از ساختار حاکم متحول شد.

شهادت در کتاب های درسی

Image caption محمدرضا نقدی"‌گسترش فرهنگ ایثار و شهادت در کتاب‌های درسی دانش‌آموزان" را "مطالبه" بسیج "از آموزش و پرورش" توصیف کرد

در سی سال اخیر نه فقط کارشناسان تعلیم و تربیت که بسیاری از مقامات آموزشی جمهوری اسلامی نیز از محتوا، شیوه تنظیم و تدوین، گرافیک و کیفیت کتاب های درسی مدارس ایران از دیدگاه ها و چشم اندازهای متفاوت آموزشی و سیاسی انتقاد کرده اند.

عقب ماندگی محتوایی کتاب های درسی از تحولات علمی جهان و از تحولات ساختاری جامعه ایرانی، تک صدایی و تبلیغاتی بودن کتاب های درسی در عرصه مباحث سیاسی، اجتماعی، فکری، فرهنگی و تاریخی، دور بودن این کتاب ها از شیوه های نوین و علمی آموزشی، انتقال ارزش ها و مفاهیم نادرست و یک سویه در زمینه هایی چون نقش زنان در جامعه و... از انتقادهای رایجی است که در باره کتاب های درسی ایران مطرح شده اند.

با این همه بخش مهمی از سرمایه گذاری مالی و انسانی پژوهشی به طرح هائی اختصاص یافته است که در باره سهم و کیفیت حضور "فرهنگ شهادت" و "ارزش های دفاع مقدس" در کتاب های درسی تحقیق کرده اند.

کتاب های درسی در ایران از عناصر اصلی آموزشی است و در انتقال مفاهیم و ارزش های جامعه به نسل های جوان تر نقشی مهم ایفا می کنند.

دانش آموزان در سن ۷ تا ۱۹ سالگی از تاثیرپذیری بیش تری نسبت به بزرگسالان برخوردارند و کتاب های درسی، اگر با شیوه های علمی و موثر نگارش یابند، نسل جوان را در روند جامعه و فرهنگ پذیری یاری می کنند اما این نقش در شرایطی تحقق می پذیرد که داده ها، اطلاعات، پیام ها و ارزش هایی که با واسطه کتاب های درسی به دانش آموزان منتقل می شوند، با زندگی و جهان عینی و ذهنی آنان معاصر و هماهنگ باشند.

پژوهشی با عنوان "مفاهیم مربوط به شهید و شهادت در کتاب های درسی دوره راهنمایی تحصیلی"، که به سفارش "سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی"، از مراکز تولید و ناظر بر کتاب های درسی، انجام شده است، سهم بالای مفاهیمی چون شهادت را در کتاب های درسی نشان می دهد اما همین پژوهش از تنزل جایگاه این مفهوم در نظام ارزشی دانش آموزان ایرانی خبر می دهد.

سهم شهادت در کتاب های درسی

حتی ذکر چند نمونه از پژوهش "سازمان پژوهش و برنامه ریزی آموزشی" نیز نشان می دهد که سهم بالای مفاهیم "شهادت و شهادت طلبی" در کتاب های درسی به "تکرار" منجر شده و تکرار می تواند تاثیر پیام را خنثی کند.

بر اساس این پژوهش "مفاهیم شهادت و شهادت طلبی" "در کتاب دینی، اجتماعی و فارسی یک دوره آموزشی به ترتیب ۵۶، ۴۳ و ۴۱ بار و جمعا ۱۰۱ بارتکرار شده است.

"واژه های شهید و شهادت در کتب دوره راهنمایی صد و یک بار تکرار شده اند"

"در کتب دینی سه پایه کلاً ۱۷ درس از ۶۲ درس کتب (دینی اول – دوم – سوم) به موضوع شهید و شهادت پرداخته اند. در این ۱۷ درس واژه های شهید و شهادت تعداد ۷۵/۱۳۲ سطر را به خود اختصاص داده اند"

"در کتب اجتماعی سه پایه کلاً ۴ درس از ۴۷ درس کتاب (اجتماعی اول – دوم – سوم) به موضوع شهید و شهادت پرداخته اند در این چهار درس واژه های شهید و شهادت تعداد 7.5 سطر را به خود اختصاص داده اند".

"در کتب فارسی سه پایه کلاً ۸ درس به موضوع شهید و شهادت پرداخته اند در این ۸ درس واژه های شهید و شهادت 30.5 سطر را به خود اختصاص داده اند"

و به رغم سهم بالای این مفاهیم "در دوره راهنمایی تحصیلی (سنین ۱۲ تا ۱۵ سالگی) دانش آموزان اطلاعات بسیار کمی از شهید و شهادت و ارزش های والای شهیدان دارند"

این پژوهش همچنین از نادرستی شیوه طرح فرهنگ شهادت در کتاب های درسی انتقاد کرده و می گوید "در تمامی کتب دوره راهنمایی به صفت شهادت طلبی" و پس از آن به "صفت مظلومیت" "بیش از سایر صفات اشاره شده"، "بقیه صفات به میزان خیلی کم در کلیه کتب درسی مورد بحث قرار گرفته اند" و "بعد کارکرد اجتماعی" شهید نیز "مورد توجه بسیار کمی قرار گرفته است"

اما این پژوهش و پژوهش های مشابه به هنگام طرح پیشنهاد انتقادهای خود را از "تکرار" فراموش کرده و توصیه های کمی چون "درج زندگینامه شهدا"، "درج متونی در باره کارکرد اجتماعی شهید" و "درج متونی در باره زندگی پس از مرگ و زندگی شهدا در جهان آخرت" را در کتاب های "فارسی، اجتماعی و دینی" مطرح می کنند.

سخنان اخیر فرمانده بسیج در باره دخالت مستقیم تر این نهاد در نگارش کتاب های درسی نیز حداکثر به اجرای توصیه هائی از این دست منجر شده و سهم این مفاهیم را در کتاب های درسی باز هم افزایش خواهد داد.

اما تجربه سی ساله گذشته از این واقعیت خبر می دهد که راه حل های کمی و تبلیغاتی در عرصه آموزش و انتقال ارزش ها و مفاهیم ارزشی راه به جایی نبرده و نمی توانند تاثیر ناگزیر تحولات فرهنگی و اجتماعی و ساختاری را خنثی و نظام ارزشی و فرهنگ لایه نوجوان جامعه را به هدف های تعیین شده هدایت کنند.