کرسی‌های آزاداندیشی، طرحی ناکام یا نهضت تولید علم؟

داشگاه تهران
Image caption از منظر منتقدان تشکیل کرسی های آزاداندیشی و نظرپه پردازی در دانشگاه ها تاکنون تاثیری بر آزادتر کردن فضای آکادمیک نداشته است

خبرگزاری ها از برگزاری همایشی "بر محور کرسی‌های آزاداندیشی" در ۲۷ آذر در دانشگاه تهران خبر دادند که در آن چند استاد دانشگاه در باره موضوع هایی چون "علوم انسانی، غربی یا اسلامی؟" و "الگوی پیشرفت اسلامی- ایرانی" سخن خواهند گفت.

خبرهایی از این دست که تا کنون در باره فعالیت های "کرسی های آزاداندیشی" و "کرسی های نظریه پردازی" منتشر شده اند، کارنامه طرحی را تصویر می کنند که در قالب "فراخوانی تاریخی" و با ادعای راه اندازی "نهضت تولید علم و نظریه" مطرح شد، اما در اجراء به تکرار مباحث مجاز در قالب نشست های رایج تقلیل یافت.

طرح تشکیل "کرسی های آزاداندیشی و کرسی های نظریه پردازی در دانشگاه ها و حوزه های علمیه"، که رهبر جمهوری اسلامی مطرح و بارها بر اجرای آن تاکید کرده است، به گفته او قرار بود به "جنبش نرم‌افزاری"، "نهضت تولید علم"، "فراخوانی تاریخی" و "نقطه‌ عطفی در حیات انقلاب" بدل شود.

این طرح همچنین قرار بود که فضای بسته دانشگاه ها و تنگناهای تحمیل شده بر بحث های نظری و سیاسی را در ایران دیگرگون و راه را بر تبادل آراء و گفتگوی آزادتر در محافل دانشگاهی باز و بستر تولید مفاهیم و نظریات تازه را هموار کند.

اما کارنامه تا کنونی این طرح، به رغم تاکیدهای مکرر رهبر جمهوری اسلامی بر اجرای آن و به رغم گزارش های گوناگون وزارت علوم در باره "تشکیل کرسی های آزاداندیشی در بیش از ۳۰ دانشگاه مادر"، از تقلیل آن به مفری دیگر برای تکرار الگوی سخنرانی ها و مناظره های کنترل شده در باره موضوع های مجاز خبر می دهد.

از منظر منتقدان، تشکیل کرسی های آزاداندیشی و نظریه پردازی در دانشگاه ها تا کنون تاثیری بر آزادتر کردن فضای آکادمیک نداشته و هیچ مفهوم و نظریه تازه ای نیز در دانشگاه ها و حوزه های علمیه مطرح و تولید نشده است.

نگاه رهبر به آزاداندیشی و نظریه پردازی

نخستین جوانه های طرح تشکیل "کرسی های آزاداندیشی" و "کرسی های نظریه پردازی در دانشگاه ها" چند سال پیش رخ نمود. در سال گذشته و پس از آن که دانشجویان و دانشگاه ها به مراکز فعال جنبش های اعتراضی اخیر بدل شدند، این طرح و طرح "اسلامی کردن علوم انسانی" به محورهای مهم سیاست های آموزشی کشور بدل شدند.

تاکید بر تشکیل کرسی های آزاداندیشی و نظریه پردازی در حوزه های علمیه از پیشنهادهای محوری در سخنرانی آیت الله علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی در سفر اخیر او به قم نیز بود.

آقای خامنه ای در بهمن ماه سال ۸۱ در پاسخ به نامه برخی از اعضای "انجمن قلم اسلامی" که "آزاداندیشى معتدل را شرطِ لازم رشد فرهنگ و علم"دانسته بودند، بر "برخورد افکار" اما "به شکل سالم"، "نظریه ‌پردازى و مناظره" اما "با وفادارى به اصول و اخلاق و منطق"، "گفتگوى آزاد" اما "با هدایت علماء و صاحب‌نظران"، "تولید نظریه" اما "در چارچوب اسلام" تاکید و با سه پیشنهاد تشکیل "کرسى‌ هاى نظریه‌ پردازى"، "کرسى‌هاى پاسخ به سؤالات و شبهات" و "کرسى‌ هاى نقد و مناظره"، در حوزه ها و دانشگاه ها موافقت کرد تا "علم گسترش یافته و فضا بر دکانداران و فریبکاران و راهزنان راه علم و دین تنگ تر شود".

رهبر جمهوری اسلامی در این پاسخ و سخنرانی های بعدی خود "گفتگو و تبادل آراء در حوزه ها و دانشگاه ها" را برای پیشرفت "علمی و نظری" و با هدف جلوگیری از "ضایعاتی" که "طرح این گونه مباحث در جامعه" به بار می آورد، لازم دانست اما تبادل نظر، گفتگوی سیاسی و نظری و علمی و نظریه پردازی را به قیدهایی چون "سالم"، "اصول اخلاق و منطق"، "هدایت علما و صاحب نظران قدرتمند" و "چارچوب اسلام" محدود و با این قیدها زمینه تقلیل پیشنهاد خود را به تکرار الگوی های رایج فراهم کرد.

دانشگاه از مراکز اصلی اعتراض های یک سال گذشته بود و رهبر جمهوری اسلامی در واکنش به این نقش، در یکی از سخنرانی های معروف خود خطاب به دانشجویان، "بسیاری از علوم انسانی" را "موجب بی اعتقادی به تعالیم الهی و اسلامی" و مروج" ترویج شکاکیت و تردید در مبانی دینی و اعتقادی" دانست و برای مقابله با این گونه انحرافات، از جمله بر پیشنهاد خود برای راه اندازی "کرسی آزاداندیشی" با "هدایت علما و صاحب نظران قدرتمند" در دانشگاه ها تاکید کرد.

آقای خامنه ای "جلوگیری" از "کشاندن بحث های اجتماعی، سیاسی، فکری و مذهبی به محیط های اجتماعی" را از جمله اهداف این طرح دانست و گفت: "اگر بحث های تخصصی در زمینه های سیاسی، اجتماعی و حتی فکری و مذهبی در محیط های سالم و با حضور افراد توانمند در بحث انجام شود، ضایعات کشاندن این گونه بحث ها به محیط های اجتماعی به وجود نخواهد آمد."

برخی کارشناسان تاکید مکرر رهبر را بر محدود نگه داشتن بحث های نظری به دانشگاه ها و نشست هائی با هدایت "صاحب نظران قدرتمند"، نمودی از این واقعیت تلقی می کنند که نظریات و مباحث نامطلوب نظام نه فقط در دانشگاه ها و در میان دانشجویان که در جامعه نیز در سطح گسترده ای مطرح شده است.

Image caption رهبر ایران می گوید تولید نظریه پردازی باید در چارچوب اسلام باشد

رهبر ایران در سفر اخیر خود به قم خطاب به استادان مدارس دینی این شهر گفت "کرسی های آزاداندیشی باید به یک عرف در حوزه های علمیه تبدیل شوند".

وزارت علوم در اجرای دستور رهبر در فروردین ۱۳۸۹ "افتتاح رسمی کرسی های آزاد اندیشی در دانشگاه ها" را اعلام کرد و "دبیر کمیته تدوین دستورالعمل تشکیل کرسی های آزاداندیشی" نیز از "ابلاغ دستورالعمل تشکیل کرسی های آزاداندیشی" خبر داد.

آقای کامران دانشجو، وزیر علوم با اشاره به "برگزاری ماهانه ۳۰ مورد کرسی آزاد اندیشی در سال جاری(۸۹) در سطح دانشگاه های کشور" گفت: "قرار بر این است تا ۱۰۰ کرسی آزاداندیشی در دانشگاه ها در سال جاری برگزار شود".

گزارش های وزارت علوم در باره شکل و مباحث مطرح شده در کرسی های آزاداندیشی،که در برخی از آن ها از "استقبال اندک دانشجویان" انتقاد شده اما نشان می دهد که "نهضت علمی و فراحوان تاریخی" در اجراء به برنامه ای اداری بدل شده است. رهبر جمهوری اسلامی نیز در یکی از سخنرانی های خود خطاب به دانشجویان شهر سمنان گفت "نهضت آزاد فکری را ما دو سه سال قبل هم مطرح کردیم اما عملا آن کاری را که من گفته بودم انجام نشده است؛ نه در حوزه و نه در دانشگاه".

مدیریت آزادی فکر

در تاریخ فرهنگ بشری مفاهیم و نظریه های نو و راهگشا نه بر اساس دستورالعمل های سیاسی و در چارچوب های حکومتی که بر بستر تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی خلق و تولید شده و تدوام و ارتقاء تفکر با نقد و تبادل آزاد نسبتی مشتقیم داشته است.

دانشگاه ها و مدارس دینی نیز نه جزیره هایی دور افتاده و محصور در خود که بخش هایی زنده از جامعه بوده و آزاداندیشی در این فضاها بدون آزاداندیشی در جامعه تحقق نمی یابد.

در گذشته های دور "بحث‌های مهم در زمینه‌ سیاسی،اجتماعی و دینی" به لایه های کم شمار باسواد جامعه، روحانیت و دیوان سالاری، محدود بود اما در عصر انقلاب ارتباطات و در جامعه ای که درصد تحصیل کردگان آن هر روز افزایش یافته و با تنش ها و چالش های فکری جدی رو به رویند، نه فقط تحصیل کردگان و روحانیون که لایه های گسترده ای از جامعه با پرسش های فکری و ارزشی بسیار رو به رو بوده و برای یافتن پاسخ تلاش می کنند.

محدود کردن تفکر، آزادی تبادل آراء، آزادی اندیشه و نظریه پردازی به چارچوب ها و قیدهای مکتبی نیز چون سدی در برابر خلاقیت های نظری می ایستد و هر طرحی از جمله طرح تشکیل کرسی های آزاداندیشی در دانشگاه ها را ناکام می کند.

مقید کردن آزاداندیشی نظری در ایران بر این برداشت بنا شده است که "علوم انسانی،علومی لازم و ضروری است به شرط این که براساس جهان بینی اسلامی شکل گرفته باشد".

رهبر جمهوری اسلامی با همین برداشت نظریه پردازی در علوم انسانی را به روحانیون محول کرده و می گوید: "حوزه علمیه با آشنایی با علوم انسانی رایج،علوم انسانی مبتنی بر جهان بینی و تفکرات اسلامی را تدوین کند".

برخی مدیران جوامع کنونی ضرورت گریزناپذیر تحول و نوآوری فکری و نیاز عمیق و نهادینه شده جامعه را به تبادل آراء و گفتگو درک می کنند اما از نتایجی که تبادل آزاد آراء می تواند به بار آورد نگران اند.

به گفته رهبر جمهوری اسلامی کرسی های آزاداندیشی "راه آزاداندیشی و نوآوری و تحول را باز" می گذارد "منتها آن را مدیریت" می کند "تا به ساختارشکنی و شالوده شکنی نینجامد".

با این تعریف کرسی های آزاداندیشی در قالب پاسخگوئی به نیاز جامعه به تحول و نوآوری به ترفندی برای مدیریت تفکر و هدایت آزادی اندیشه بدل می شوند و همین ترفند با آزادی تفکر در تضاد افتاده و طرح را به ناکامی می کشاند.