میراث فقیه تقدس زدا

آیت الله منتظری و آیت الله خامنه ای
Image caption آیت الله حسینعلی منتظری یکی از منتقدان دوران رهبری آیت الله خامنه ای بود

یک سال از درگذشت آیت الله حسینعلی منتظری، مردی که او را باید یک استثنا در جمهوری اسلامی نامید، گذشت.

آیت الله منتظری، اولین و احتمالا آخرین مقام عالی رتبه در حکومت مذهبی ایران بود که در اوج «اقتدار» به استقبال «خانه نشینی» رفت. او کارگزاران حکومت اسلامی را می شناخت و می دانست که تلاش برای اعمال اصلاحات اساسی در نظام حکومتی تحمل نخواهد شد؛ زیرا به باور سران نظام، این اصلاح، بنیانی را فرو می ریخت که ده سال برای استقرار و استحکام آن تلاش شده بود.

سران جمهوری اسلامی در دهه اول حاکمیت، تلاش گسترده ای انجام دادند تا به حکومت خود چهره ای «قدسی» و «آسمانی» ببخشند و تن دادن به اصلاحات مدنظر قائم مقام وقت رهبر ایران، «خطا پذیری گسترده» و «زمینی» بودن حکومت را اثبات می کرد و سرمایه گذاری های ده ساله - و شاید ده ها ساله - را بی خاصیت می کرد.

این نکته از چشم آیت الله منتظری نیز مخفی نبود. او می دانست که گام نهادن در وادی «اصلاح نظام» به معنای استقبال از برکناری و خانه نشینی است.

آنچه به اقدامات آیت الله منتظری در سال های ۱۳۶۵ تا ۶۷ خورشیدی ارزش مضاعف بخشید، علاوه بر «حق جویی» خلق یک استثنای بزرگ یعنی اقدام عملی در نظام برای «واگذاری مقام » با هدف «احقاق حق» بود.

آیت الله منتظری پس از درگذشت بنیانگذار جمهوری اسلامی، یک اقدام استثنایی دیگر نیز انجام داد که ارزش تاریخی و ماندگاری آن به مراتب از «واگذاری قدرت» بیشتر است و نام او را به عنوان رهبر بزرگ و روحانی عالی مقام شیعی در تاریخ، جاودانه خواهد ساخت.

بسیاری از روحانیان حاکم در جمهوری اسلامی سال ها کوشش کردند تا پیوندی ناگسستنی میان نظام حکومتی خویش با مقدسات اسلامی برقرار کنند و هرنوع مخالفت با اجزای حکومت خود را در حد مخالفت با مسلمات اسلامی - و حتی بالاتر از آن - قبیح بشمارند.

این تلاش تا آنجا پیش رفت که «حفظ نظام» از «حفظ جان امام زمان» مهم تر تلقی شد و مجوز «تعطیل نماز» برای حفظ حکومت صادر شد.

در هیاهوی سال های اولیه پس از پیروزی انقلاب، این گونه سخنان، خریداران بسیاری در میان اقشار متدین جامعه پیدا کرده بود.

سران حکومت در آن سال ها همه بی کفایتی ها، سوءاستفاده ها، رانت خواری های سیاسی، بی اخلاقی ها و مفاسد موجود در حاکمیت خویش را با «قدسی نمایی» های رندانه، تحت الشعاع باور های مردم خوش قلبی قرار می دادند که تحمل نابسامانی ها و کمبودها را موجب برخورداری از اجر معنوی - به علت حمایت از حکومت ظاهراً مذهبی - می دانستند.

با فاصله گرفتن از نخستین سال های استقرار جمهوری اسلامی، به ویژه پس از درگذشت آیت الله خمینی، این تلقی ساده انگارانه تا حدود زیادی در کشور رنگ باخت اما تا زمانی که آیت الله منتظری خروش برنیاورد، این بلیه هنوز در جامعه، اثرگذاری داشت.

Image caption حدود ده سال پس از عزل آیت الله منتظری از قائم مقامی رهبری، سخنرانی او در سیزدهم رجب سال ۱۳۷۷ و انتقاد صریح اش از آیت الله خامنه ای، منجر به حصر خانگی طولانی مدت او شد

سخنرانی آیت الله منتظری در سیزدهم رجب سال ۱۳۷۷ خورشیدی، بسیاری از متدینان و انقلابیان را قانع کرد که نظام حکومتی ایران هیچ گونه تقدسی ندارد و تنها عاملی که می تواند به آن مشروعیت - آن هم از نوع زمینی - ببخشد، کارآمدی و مقبولیت است.

در حال حاضر بر خلاف سال های اولیه پس از انقلاب « قدسی نمایی» و قرآن بر سر نیزه کردن های جمهوری اسلامی، بی توجهی اکثر مردم را به دنبال دارد. به طورمثال نسبت دادن امام اول شیعیان توسط رهبر جمهوری اسلامی به خود، در میان اغلب متدینان دیگر جایگاهی نمی یابد که در اوایل انقلاب می توانست بیابد. این تغییر بزرگ، بی شک مدیون روشنگری های آقای منتظری هم هست.

فقیهی که در سال های پایانی دهه ۱۳۶۰ خورشیدی، جایگاه مهم سیاسی اش را در پای دفاع از «حق وعدالت» قربانی کرده بود در اواخر دهه هفتاد، با استقبال از خطرات و محرومیت ها، مشروعیت رهبری را زیر سؤال برد و «قُدسی زدایی» از حکومت را آغاز کرد.

بذری که آیت الله منتظری در آن زمان کاشت و به دنبال آن، سال ها حصر و هتک را تحمل کرد، اکنون به ثمر نشسته و بسیاری از روحانیون که از یاران اولیه انقلاب بوده اند با تأسی به آرای آقای منتظری بر «زمینی بودن حکومت» پافشاری می کنند.

امروز بسیاری از یاران اولیه انقلاب و کسانی که برای برپایی جمهوری اسلامی تا پای جان ایستادند «مقدس» نامیدن جمهوری اسلامی را بر نمی تابند.

اکنون کسانی که در برابر «مقدس نمایی» جمهوری اسلامی و رهبران آن قیام کرده اند نام نیکی از خویش در تاریخ ایران و اسلام باقی خواهند گذاشت اما بزرگ ترین و ماندگارترین افتخار در این عرصه، متعلق به فقیهی است که پیشگامی استثنایی خویش را تا واپسین روزهای عمر حفظ کرد.

مطالب مرتبط