عزل تنش زای وزیران، طرح یک الگو در سیاست عملی

Image caption منوچهر متکی شیوه برکناری خود را توهین آمیز خواند

در عرف سیاست زمان و شیوه عزل و نصب دولتمردان در سطوح بالایی چون وزیران گاه از دلایل نصب و عزل ها با معناتر بوده و پیام های مهم تری را منتقل می کنند.

شیوه برکناری منوچهرمتکی، وزیر خارجه، که او خود آن را «توهین‌آمیز،خارج از عرف سیاسی و دیپلماتیک و غیر اسلامی» خواند، انتقادهائی را برانگیخت اما این شیوه در دولت نهم و دهم تازه نبود و در دولت نهم چندان تکرار شده بود که می توان از الگوی رفتاری واحدی سخن گفت و زمینه های آن را علاوه بر عوامل سیاسی در فرهنگی جست که این الگو را شکل می دهد.

دلایل برکناری وزیر خارجه و یکی از معاونان رئیس جمهور دولت دهم در روزهای اخیر با دلایل برکناری هشت وزیر رفاه، تعاون، آموزش و پرورش، اقتصاد و دارئی، نفت، اطلاعات، کشور، ارشاد و عزل دبیر شورای عالی امنیت ملی در دولت نهم یکسان نیستند اما شیوه این عزل ها را شاخصه هائی مشترک در قالب الگوئی واحد تعریف می کنند.

نابهنگامی، تنش زائی، رسانه ای شدن اختلافات، اعتراض علنی برکنارشدگان و هواداران سیاسی آنان، افزایش تنش های درون جناحی فراکسیون های جناح اصول گرا، واکنش های تند سیاسی و اجرائی و روایت های متضاد از یک حادثه واحد را می توان از شاخصه های تکرارشونده الگوئی دانست که در برکناری های اخیر دولت دهم و برکناری هشت وزیر و برخی مقامات بلندمرتبه دولت نهم تکرار شده اند.

در بعد دیگری از این الگوی چند وجهی اغلب وزیران و مقامات برکنار شده، به رغم اختلاف نظری، سیاسی و فراکسیونی با رئیس جمهور، با تکیه بر عواملی چون حمایت فراکسیون های جناح اصول گرا (اکثریت مجلس)، خواست رهبر و پشتیبانی شبکه های قدرت سیاسی ـ اقتصادی یا امنیتی ـ نظامی به هیات دولت راه یافته و به رغم مخالفت با رئیس جمهور و آگاهی بر این مخالفت، به بودن در هیات دولت اصرار داشته اند.

رسانه ها یا اتاق های دربسته

جمهوری اسلامی در نخستین سال های استقرار خود، دورانی پرتنش را پست سرگذاشت و اغلب تضادهای درونی این نظام آشکار و رسانه ای بود.

این دوران با استقرار نظام به پایان رسید و در 8 سال ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی، دلایل اصلی تغییرات سیاسی در سطوح بالا چون هیات دولت به ندرت علنی می شد و اختلافات جناحی، فراکسیونی و شخصی اغلب در اتاق های دربسته و دور از چشم مردم و رسانه ها حل و فصل می شدند.

برکنارشدگان نیز در مجامع عمومی و رسانه ها زبان در کام می گرفتند و اختلافات را از مردم می پوشاندند.

مخفی نگه داشتن اختلافات سیاسی در سطوح بالا حاصل این دیدگاه نیز بود که وحدت همه جناح ها، فراکسیون ها و شخصیت های با نفوذ بر تضاد آنان غلبه دارد و طرح علنی تضادها و اختلافات به مصلحت نظام نیست.

اغلب عزل شدگان نیز امکان و توانائی طرح علنی اعتراض های خود را نداشتند.

در دوران ریاست جمهوری خاتمی تضاد بین اصلاح طلبان مذهبی و محافظه کاران سنتی علنی و رسانه ای شد اما فراکسیون های هر دو جناح اختلافات درونی خود را آشکار نمی کردند.

علنی شدن اختلافات درون جناحی با تشدید شکاف بین نسل اول و دوم رهبران انقلاب و شکاف بین فراکسیون های جناح اصولگرا در نخستین دوره ریاست جمهوری احمدی نژاد رخ داد و تا کنون ادامه یافته است.

در همین دوران برکنارشدگان و حامیان شبکه ای، جناحی و فراکسیونی آنان نیز از امکان و توانائی طرح علنی اعتراض های خود برخوردار شده اند و هیچ یک از فراکسیون های جناح اصول گرا نتوانسته اند یکدیگر را حذف یا به سکوت وادار کنند.

روایت های متضاد از رخدادی واحد

منوچهر متکی در اعتراض به عزل خود در مراسم تودیع خود حضور نیافت و در مصاحبه با رسانه ها روایت معاون اول رئیس جمهور را از این رخداد رد کرد.

معاون اول رئیس جمهور مدعی شد که برکناری وزیر خارجه ناگهانی نبوده، متکی از برکناری خود اطلاع داشته و تاریخ اعلام خبر از پیش مشخص بوده است.

رسانه های هوادار احمدی نژاد در بیان پس زمینه های اختلاف به مواردی چون همراهی متکی با علی لاریجانی به دوران رقابت های انتخاباتی در گذشته و مخالفت متکی با نمایندگان ویژه رئیس جمهور در چند ماه پیش،که به دخالت رهبر به سود وزیر خارجه منجر شد، اشاره می کنند.

روزنامه کیهان، از سرسخت ترین مدافعان احمدی نژاد، از زمان و شیوه برکناری متکی انتقاد کرد و عزل وزیر خارجه را به تلاش گروهی به رهبری اسفنديار رحيم‌مشايی، رئيس دفتر رئیس جمهور، نسبت داد که احمدی نژاد را اغفال کرده و با هدف مذاکره پنهانی با آمریکا اقداماتی چون اعزام مشائی به عنوان «نماینده ویژه رئیس جمهور به اردن»، «دو تلفن به دربار سعودی طی يک ماه» و «ابراز اميدواری به برقراری رابطه با مصر» را سامان داده اند.

کارنامه روابط رئیس جمهور و وزیر خارجه سابق نشان می دهد که منوچهر متکی به فراکسیون هوادار احمدی نژاد در جناح اصول گرا نزدیک نبود اما مبانی اختلاف سیاسی و نظری رئیس جمهور و وزیر خارجه سابق هنوز بیان نشده است.

با این همه رئیس جمهور می توانست وزیر خارجه را پس از عاشورا و تاسوعا، چند هفته ای پس از اجرای طرح بحران زای هدفمند کردن یارانه ها و پس از بازگشت از سفر سنگال معزول کند یا متکی می توانست با آگاهی بر شدت گرفتن مخالفت رئیس جمهور با خود، محترمانه استعفا دهد اما هیچ یک از این دو به عرف جاری سیاست عمل نکردند و در بر همان پاشنه الگوی شناخته شده دولت نهم و دهم چرخید.

محمود احمدی نژاد از انگشت شمار روسای جمهور است که با مخالفت جدی و دائمی جناح خود در مجلس، اکثریت اصول گرا، رو به رو است. در موقعیتی از این دست، برکناری متکی می تواند آتش رابطه پرتنش رئیس جمهور و مجلس را تیزتر کند.

معاونی که به رئیس دفتر اعتراض کرد

در همان روزهائی که روایت های متضاد چالش وزیر خارجه با رئیس جمهور خبر داغ رسانه ها بود، احمدی نژاد مهرداد بذرپاش، معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان ملی جوانان را از سمت‌ خود معزول و به سمت مشاور اجتماعی خود منصوب کرد.

خبرهائی در باره اختلاف بذرپاش و اسفندیار رحیم مشائی در رسانه ها منتشر شد. روزنامه «وطن امروز»، که به بذرپاش نزدیک است، چند ماه پیش «دستگاهی» نزدیک به «رئیس دفتر رئیس جمهور» را به «پرونده سازی» علیه «بچه های حزب الهی متعهد» و «شکنجه جسمی و روحی آگهی دهنده مومن و اهل درد به وطن امروز» متهم کرده بود.

خبرگزاری رسمی دولت اعلام کرد که محمود احمدی نژاد خانم فرحناز ترکستانی، معاون دانشجويی و فرهنگی وزارت بهداشت را به ریاست سازمان جوانان منصوب کرده است.

خانم ترکستانی اما در مصاحبه با خبرگزاری فارس اعلام کرد که حکم رئیس جمهور را نمی پذیرد.

در این دو رخداد نیز اغلب شاخصه های الگوی رفتاری دولت های نهم و دهم تکرار شده است..

کارنامه موفق تنش زائی

Image caption برکناری اژه ای بر تنش بین احمدی نژاد و روحانیت محافظه کار افزود

چالش جناح های حکومتی و چالش های درون جناحی فراکسیون های جناح اصول گرا، اختلاف نظرهای مکتبی و سیاسی، رقابت های شخصی، جنگ قدرت، رقابت های اقتصادی .. می توانند تغییر و تحولات را در سطح بالا و در هیات دولت زمینه سازی کنند اما در شیوه و چگونگی هر سه رخدادی که در روزهای اخیر به موضوع کشمکش های درون جناحی بدل شدند، شاخصه های مشترکی دیده می شوند که نه فقط در تغییرات دولت دهم که در برکناری های دولت نهم نیز حضوری بارز داشتند.

برکناری مصطفی پورمحمدی و محسنی اژه ای، وزیران کشور و اطلاعات دولت نهم از بارزترین نمونه های این الگو بود.

مصطفی پورمحمدی و محسنی اژه ای از قدرتمندترین دولتمردان روحانی و از بانفوذترین چهره های نزدیک به جناح روحانیون محافظه کار سنتی، نسل اول رهبران انقلاب، بودند.

این جناح از متحدان جناح اصول گرا است هر چند چهره های دیگر این جناح را بر احمدی نژاد ترجیح می دهد.

عزل پورمحمدی و اژه ای بر تنش بین احمدی نژاد و روحانیت محافظه کار افزود و شکاف فراکسیون های جناح اصول گرا را پررنگ تر کرد.

پورمحمدی در فاصله دور اول و دوم انتخابات مجلس هشتم برکنار شد. به روایت رسانه های هوادار رئیس جمهور، وزیر کشور گزارشی از تخلفات انتخاباتی را به رهبر ارائه کرده بود.

پورمحمدی این روایت را رد یا قبول نکرد اما برکناری خود را به عواملی دیگر نسبت داد و در سمت بعدی خود، ریاست سازمان بازرسی کل کشور، از دولت انتقاد و پرونده تخلف برخی دولتمردان را مطرح کرد.

محسنی اژه ای، وزیر اطلاعات دولت نهم، در رسانه های هوادار رئیس جمهور به سستی در مهار اعتراضات پس از انتخابات ریاست جمهوری متهم شد اما منابع نزدیک به او اعلام کردند که محسنی اژه ای در اعتراض به بی اعتنائی رئیس جمهور به فرمان رهبر در مورد عزل مشائی از معاونت رئیس جمهور استعفا داده است.

رسانه های هوادار رئیس جمهور مدعی اند که محمود احمدی نژاد با برکناری وزیری هامانه، وزیر نفت در دولت نهم، با نفوذ شبکه قدرت اقتصادی ـ سیاسی هاشمی رفسنجانی در وزارت نفت مقابله کرده است.

روایتی دیگر مخالفت وزیری هامانه را با برخی «انتصاب های تحمیلی» زمینه اصلی اختلاف او با رئیس جمهور می داند.

علی لاریجانی از نزدیک ترین دولتمردان ایران به رهبر معرفی شده است. محمود احمدی نژاد با برکناری لاریجانی از سمت دبیر شورای عالی امنیت ملی تنش بین خود و دفتر رهبری را افزایش داد.

احمدی نژاد در آخرین هفته های عمر دولت نهم صفارهرندی را از وزارت ارشاد برکنار و مخالفت فراکسیون حامی او را در جناح اصول گرا علیه خود تقویت کرد.

فرهنگ یک الگوی تنش زا

هواداران احمدی نژاد عزل پرتنش چهره های قدرتمند را به قاطعیت او نسبت می دهند اما الگوئی که با مصلحت گرائی معقول، دوراندیشی و سازش های سیاسی بیگانه است و بی محابا بر آتش تنش می دمد، از فرهنگی نیز حاصل می شود که حق و حقیقت را در انحصار خود می داند و گمان می برد که حق داشتن به معنی پیروزی است.

برداشتی از این دست سیاست را به دریافت های آخرالزمانی نزدیک کرده و با دوری از واقع گرائی می تواند همه اضلاع تنش را در بحران مدام درگیر کند.

مطالب مرتبط