مذاکرات استانبول؛ دهان سوخته ترکیه و ماست ایران

اشتون و جلیلی
Image caption ترکیه میزبانی مذاکرات جدید ایران و مخالفان برنامه هسته ای ایران را برعهده گرفته است

کاخ دمله باغچه استانبول دیشب میزبان ضیافت "شام هسته ای" بود.

نمایندگان پنج کشور عضو دائم شورای امنیت سازمان ملل به اضافه آلمان، کاترین اشتون، مسئول روابط خارجی اتحادیه اروپا و سرپرست گروه مذاکره کننده با ایران بر سر پرونده اتمی این کشور، سعید جلیلی، دبیرشورایعالی امنیت ملی ایران و اعضای هیات ایرانی مهمانان اصلی این ضیافت شام بودند که در اتاق کار نه چندان بزرگ نخست وزیری ترکیه در این کاخ و به میزبانی احمد داوود اغلو، وزیر خارجه این کشور برگزار شد .

از صبح جمعه، 1 بهمن (21 ژانویه) هم آقای داوود اوغلو میزبان نشست دو روزه گروه پنج به علاوه یک برای مذاکره بر سر پرونده هسته ای ایران است در حالیکه "میزبان" درواقع نقشی است که ترکیه در این دور مذاکرات غرب و تهران برعهده گرفته و آنطور که وزیر خارجه این کشور در مصاحبه های اخیر خود گفته است، قرار هم نیست از این نقش فراتر برود مگر از سوی یکی از طرفین نشست درخواستی برای حضور بیشتر ترک ها مطرح شود.

چند روز پیش یکی از دیپلمات های ترکیه به خبرنگاران گفت تنها چیزی که آقای داوود اوغلو انجام خواهد داد این است که بعد از شروع نشست در کاغ چراغان استانبول، به اتاق خود برود و منتظر بماند. به گفته این دیپلمات ترک، وزیرخارجه ترکیه تنها در شرایطی ممکن است در مذاکرات نقش داشته باشد که کسی چیزی از او بخواهد .

اما با وجود همه این اصرارها بر نقش "میزبانی"، به نظر بعید می رسد که آقای داوود اوغلو واقعا در اتاقش به تنهایی در انتظار بنشیند .

دیدارهای جداگانه و نسبتا طولانی او با تک تک نمایندگان دوطرف در این نشست که شب گذشته و قبل از مهمانی شام انجام شد و "ترافیک تلفنی" هفته های گذشته میان او و ایران و برخی کشورهای پنج به علاوه یک خود از نقشی ورای میزبانی صرف ترکیه در مذاکرات استانبول حکایت می کند.

براساس اخباری که از منابع دیپلماتیک ترکیه به رسانه ها درز کرده، وزیر خارجه این کشور در این مدت به طور جدی در حال گفتگو با ایران بوده با این هدف که طرف ایرانی را به ماندن بر سر میز مذاکره و نرمش در گفتگوها باغرب در این دور از مذاکرات ترغیب کند.

آقای داوود اوغلو از طراحان اصلی سیاست خارجی جدید ترکیه برمبنای ایفای نقش فعال این کشور در منطقه و جهان به شمار می رود و یکی از بزرگترین اهداف او تبدیل استانبول به مرکزی برای "میانجیگری ها و مذاکرات بر سر مسایل جهانی " است .

از این رو، به گفته برخی منابع دیپلماتیک همین انگیزه کافی است که ترکیه راه حضور موثرتر بر سر میز مذاکره هسته ای جاری را پیدا کند هرچند این حضور به صورت فیزیکی هم نباشد.

توافقنامه تهران و 'دهان سوخته'

بعضی ناظران حتی این سوال را مطرح می کنند که وقتی ترکیه در نشست های قبلی هم به نوعی در رایزنی های پشت صحنه مذاکرات نقش داشته و آقای داوود اوغلو حتی در آن زمان نیز بارها از راه دور و از طریق تلفن با طرفین گفتگوها تبادل نظر کرده چطور ممکن است وقتی خود در حکم صاحب خانه است از روند مذاکره ها دور بماند.؟

Image caption ترکیه با توجه به بی اثر ماندن توافقنامه تهران نمی خواهد بازهم عجولانه عمل کند

اما در برابر اینها دیگاههایی کاملا مخالف هم وجود دارد. بعضی معتقدند دستگاه سیاست خارجی ترکیه این بار جدا ترجیح می دهد نظاره گر ماجرا باشد و برای مداخله و ایفای هرگونه نقشی در این میان عجولانه رفتار نکند.

از نگاه این گروه، ترکیه از تجربه "توافقنامه تهران " درس گرفته است، که اشاره به توافقنامه ای که بین ترکیه و برزیل با ایران به دست آمد و هدف آن، مبادله سوخت اتمی ایران در کشور ثالث بود.

غرب به این ابتکار روی خوش نشان نداد و آن را عقیم گذاشت و پس از آن، باز ایران به فعالیتهایش برای تولید سوخت اتمی از یک سو، و شاخ و شانه کشیدن برای مخالفان برنامه هسته ای اش از سوی دیگر ادامه داد و نتیجه اینکه، به تعبیری، سیاست میانجیگرانه ترکیه برای حل مساله اتمی ایران با شکست روبرو شد.

" سمیح ایدیز"، نویسنده ستون دیپلماسی روزنامه ملیت که از نزدیک رویکرد آنکارا به پرونده هسته ای ایران را دنبال می کند، می گوید :"هرقدر هم که مقامات ترک به آن اذعان نکنند، آن بار وجهه دستگاه سیاست خارجی حزب حاکم عدالت و توسعه خدشه دار شد . حتی غرب نه تنها از ایفای نقشهای اینچنینی از سوی ترکیه خشنود نشد بلکه این اتهام را وارد کرد که دولت این کشور، به خاطر ریشه های اسلام گرایانه اش، به ایران متمایل تر شده است."

به گفته آقای ایدیز، چنین تصویری از دولت ترکیه، مطلوب گردانندگان کنونی سیاست خارجی جدید این کشور هم نیست ولو آنها نزدیکی با شرق را هم در برنامه های اصلی شان قرار داده باشد.

برخی رسانه های ترکیه برای توصیف عقب نشینی ترکیه از مداخله مستقیم درمذاکرات هسته ای ایران از مثال "مار گزیده" البته با تعبیر ترکی اش استفاده می کنند و می گویند: "دهان ترکیه از شیر داغ سوخته و به همین دلیل، دولت آنکارا ماست 'نشست استانبول' را اول ترجیحا فوت می کند و بعد می خورد "

در همانحال، نشست استانبول در حالی برگزار می شود که کمتر کسی به نتیجه بخش بودن آن امیدوار است و این می تواند یکی از دلایلی باشد که ترکیه را از صرف انرژی بیشتر در این مورد منصرف کرده است .

به خصوص اینکه از زمان ناموفق ماندن توافقنامه تهران، آقای داوود اوغلو یک شکست دیگر را هم در تلاش برای وساطت در منطقه در کارنامه خود دارد : شکست در میانجیگری برای حل بحران لبنان، بحرانی که در پی خروج اعضای حزب الله لبنان از کابینه این کشور در اعتراض به دادگاه ترور رفیق حریری، نخست وزیر سابق، بروز کرد و به سقوط دولت ائتلافی انجامید.

وزیر خارجه ترکیه درواقع در حالی میزبان شام دیشب بود که به تازگی از گرد راه یک سفر ناموفق به منطقه برگشته بود.

مشکلات نقش جدید ترکیه

" چنگیز چاندار"کارشناس مسایل منطقه ای و روابط خارجی ترکیه، در این باره می گوید: "همه تقلای ترکیه برای ایفای نقش میانجی در بحران های منطقه ای ورای 'نیت آرام کردن منطقه به خاطر منافع ملی' هدف مهمتری هم دارد و آن بالا بردن اعتبار این کشور به عنوان بازیگری مهم و وزنه ای سنگین در منطقه و جهان است اما اگر قرار باشد این بازیگر مدام وزنش را از دست بدهد بهتر است کمی یک جا بنشیند و برای مدتی کاری نکند به خصوص وقتی از قبل می داند کارش آب در هاون کوبیدن بیش نیست."

Image caption دولت ترکیه در پی برعهده گرفتن نقش گسترده تر منطقه ای و بین المللی است

در واقع، پرهیز از گرفتار شدن بین ایران و غرب و دشواری برقراری تعادل در رابطه میان این دو به طوری که به قول معروف "نه سیخ بسوزد و نه کباب" در عزم ترکیه در بر عهده گرفتن نقشی انفعالی در نشست استانبول بی تاثیر نیست.

آنکارا اخیرا یک بار دیگر خود را در منگنه همسایه و متحد بیگانه حس کرد و آن زمانی بود که فرانسه از نخست وزیر ترکیه دعوت کرد برای رایزنی بر سر بحران لبنان به پاریس سفر کند.

این دعوت با ابراز دلخوری شدید ایران مواجه شد زیرا از منظر تهران، ترکیه با اجابت این دعوت به اجانب حق مداخله در مسایل منطقه ای را داد.

هرچند این گلایه با دلجویی وزیر خارجه ترکیه و تاکید او بر لزوم درنظرگرفتن قدرتهای منطقه ای در بحرانهایی از این دست ظاهرا برطرف شد، با این حال برخی صاحبنظران سیاست خارجی ترک بر این باورند که این نوع "بین دو یار" ماندن ها نه خوشایند ترکیه است و نه اداره آن برای این کشور آسان، چرا که اگر به گله مندی همسایه بی توجهی کند، "سیاست نزدیک شدن به شرق و به صفر رساندن مشکلات با همسایگان" به مشکل برمی خورد در حالیکه با بی اعتنایی به متحدان غربی هم ایفای نقش "پلی میان شرق و غرب برای ترکیه" بی معنا می شود .

"بورچین یالچین" نویسنده نشریه حریت دیلی، که رویکرد ترکیه در قبال نشست استانبول را از این منظر تحلیل کرده نوشته است: "حالا درباره مساله هسته ای ایران هم شرایط مشابه دعوت فرانسه پیش آمده است بنابراین شاید تماشاچی بودن بیشتر به کار ترکیه بیاید تا بازیگر بودن، زیرا به این ترتیب، لااقل مجبور نیست به موضوع ایجاد تعادل فکر کند."

در کنار این نظرات، بحث تمایل ایران به وارد کردن ترکیه به این مذاکرات هم مطرح است.

مقاماتی ایرانی حتی در نخستین دور مذاکرات هم که حدود دوماه پیش در ژنو انجام شد اصرار داشتند محل گفتگوها ترکیه باشد زیرا به نظر می رسد ایران با علم به علاقه ترکیه برای بر عهده گرفتن یک نقش موثر منطقه ای، سعی دارد با دادن این امتیاز به آنکارا، این کشور را یکی از پشتیبانان خود در برنامه هسته ای اش در مقابل غرب معرفی کند.

در عین حال، روزنامه حریت به نقل از یک عضو ارشد وزارت خارجه ترکیه نوشته است: "ما می دانیم که ایران می خواهد ترکیه به نفع این کشور وارد گود شود، اما ما در این دام نمی افتیم."

با این همه، آقای داوود اوغلو ترجیح می دهد در را به روی هر گونه احتمالی نیمه باز بگذارد و شاید به همین خاطر بود که هفته گذشته در مصاحبه مطبوعاتی مشترک با خانم اشتون، بعد از تکرار سوالی در مورد نقش ترکیه در نشست استانبول، گفت: "دوستان می دانم می خواهید بدانید ما چکار خواهیم کرد، خوب می گویم ما میزبان خواهیم بود اما میزبانی از نوع متفاوت."

مطالب مرتبط