تلفیق اتم‌و‌‌ دیپلماسی؛ علی اکبر صالحی، وزیر خارجه احتمالی ایران کیست؟

صالحی
Image caption علی اکبر صالحی، متولد عراق است و در لبنان و آمریکا تحصیل کرده

آیا انتخاب یک چهره میانه رو به به عنوان جایگزین وزیر امورخارجه معزول شده ایران حاوی پیام خاصی از سوی دولت این کشور است؟ آیا با انتخاب یک تکنوکرات اتمی به عنوان رئیس دستگاه دیپلماسی، باید در انتظار تحولاتی در سیاست خارجی ایران بود؟ آیا تغییر در سیاست خارجی ایران معطوف به وزیر خارجه این کشور است؟

اینها سئوالاتی است که عزل شوک آور منوچهر متکی از وزارت امور خارجه که در ماموریت خارجی خبر برکناری اش را از رهبران سنگال شنید و نصب تعجب برانگیز علی اکبر صالحی از سیاستمداران دولت محمد خاتمی به جای او در دولت محمود احمدی نژاد به دنبال آورده است.

ایران شاید جزو معدود کشورهای خاورمیانه باشد که برخی از بلندپایه ترین مقام های آن زاده کشور عراق اند. حالا به جز رئیس فعلی مجلس و رئیس پیشین قوه قضائیه و البته شماری دیگر از سیاستمداران، سرپرست فعلی و وزیر پیشنهادی وزارت خارجه این کشور هم متولد کربلا یکی از شهرهای مقدس شیعیان است.

علی اکبر صالحی، سیاستمدار ۶۱ ساله ایرانی سیمای آرام و ظاهری آراسته دارد و از دنیای دانشگاهی و علمی به میان پر تنش ترین بخش های سیاست ایران پرتاب شده است: اتم و سیاست خارجی.

هرچند دلیل پذیرش سمت های متنوع از طرف علی اکبر صالحی در دولتی که نه در میان چهره های دانشگاهی چندان محبوب است و نه در میان کشورهای خارجی چهره ای مطلوب دارد پرسش برانگیز است، اما به نظر می رسد که دست کم جمعی از ایرانی ها از حضور یک چهره میانه رو که نماینده موجه تری برای کشورشان در مجامع جهانی است، خرسند به نظر می رسند.

آقای صالحی در دولت محمد خاتمی که بسیاری از ایرانی ها در مقایسه با شرایط امروز با حسرت از دوران آن یاد می کنند، بیش از چهار سال نماینده دائم ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی بود و همو او بود که در جریان حضور سه وزیر اروپایی در تهران و پذیرش پروتکل الحاقی معاهده منع گسترش سلاح های اتمی از سوی جمهوری اسلامی، این معاهده را که جهانی در انتظار پذیرش آن از سوی ایران بود، امضا کرد.

محمود احمدی نژاد از زمان به قدرت رسیدن، این توافق را مداما زیر سئوال برده و از آن به عنوان «لکه ننگی»که سیاستمداران و مذاکره کنندگان اتمی سابق آن را به دامن کشور چسبانده اند، انتقاد می کند. اینک یکی از اعضای همین گروه مذاکره کننده و شخصی که در دوران ماموریت او معاهده امضا و اجرای آن آغاز شد، در دولت او حضور دارد و در آستانه گرفتن پست وزارت خارجه ایران هم هست: علی اکبرصالحی.

چهره ای متفاوت در وین جده و اینک تهران؟

Image caption پیوستن علی اکبر صالحی به دولت دهم تعجب برخی از ناظران و حتی سیاستمداران ایرانی در دولت های پیشین این کشور را برانگیخت

به گفته ناظران و حتی منتقدان، آقای صالحی در یکی از جنجالی ترین دوران روابط ایران و آژانس بین المللی انرژی اتمی، مدیریتی موفق از خود نشان داده است.

تشکیل جنبش عدم تعهد درآژانس با همکاری نماینده مالزی که در مقابل تروئیکای اروپا (بریتانیا، فرانسه و آلمان) و آمریکا توانست حامیان سازماندهی شده ای برای ایران در آژانس فراهم کند، یکی از اقدامات آقای صالحی در دوران ماموریت اش در وین محسوب می شود.

تسلط آقای صالحی به زبان های عربی و انگلیسی هم در دوران ماموریت اش، رابطه ای گرم با رسانه ها را فراهم آورد و خلاء ای که عموما مقام های ایرانی در ارتباط با رسانه ها دارند را جبران می کرد اما این موضوع می توانست برخی از دیپلمات های وزارت خارجه ایران را به جایگاه او حساس کند.

در آن زمان نماینده ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی از سوی رئیس سازمان انرژی اتمی ایران و حکم رئیس جمهور تعیین می شد اما با بالا گرفتن تنش های اتمی بر سر فعالیت های اتمی ایران، وزارت خارجه این کشور با این استدلال که امور دیپلماتیک باید در این وزارتخانه متمرکز باشد، فشارها برای تغییر آقای صالحی را آغاز کرد.

علی اکبر صالحی، چندی پس از پذیرش پروتکل الحاقی از سوی ایران که بازرسی های آژانس از تاسیسات اتمی این کشور را وسیعتر و دقیق تر می کرد و بازگشت آرامش نسبی به روابط خارجی ایران که دیری هم نپایید به تهران فراخوانده شد.

مدت کوتاهی پس از پایان ماموریت آقای صالحی در وین، او به عنوان معاون علمی فرهنگی دبیرکل سازمان کنفرانس اسلامی عازم جده در عربستان سعودی شد و پس از یک دوره کاری پرتنش، دوران آرامتری را در این شهر ساحلی عربستان آغاز کرد.

در هنگام حضور محمد خاتمی در عربستان که پس از دوران ریاست جمهوری اش و به دعوت ملک عبدالله پادشاه عربستان از این کشور دیدار می کرد و حج تمتع به جا می آورد، رسانه ها عکس هایی از حضور آقای صالحی در کنار رئیس جمهور سابق ایران منتشر می کردند که نشان می داد دو دولتمرد سابق ایرانی، روابط گرمی با یکدیگر دارند.

تلفیق اتم و دیپلماسی

علی اکبر صالحی طی دو دوره در دهه ۶۰ و سپس ۷۰ خورشیدی رئیس دانشگاه صنعتی شریف بوده است و تا پیش از بازگشت از جده به تهران بیش از آنکه چهره ای سیاسی باشد یک شخصیت دانشگاهی در این کشور محسوب می شد.

Image caption آقای صالحی در جریان سفر محمد خاتمی به عربستان یکی از همراهان رئیس جمهور سابق اسران بود. دبیر کل سازمان کنفرانس اسلامی هم در عکس دیده می شود. عکس از سایت محمد خاتمی

ماموریت جده تلفیقی از دیپلماسی و علم برای مردی محسوب می شد که گردش کواکب سیاسی در ایران او را به میان کوران حوادث و خبرسازی کشاند.

خداحافظی نابهنگام غلامرضا آقازاده از ریاست سازمان انرژی اتمی ایران و متعاقب آن انتصاب علی اکبر صالحی به عنوان جانشین او تحولی در مدیران دولت محمود احمدی نژاد محسوب می شد که اعضای آن بیشتر پیشینه ای نظامی داشتند یا از رابطه ای شخصی و دوستانه با رئیس جمهور برخوردار بودند.

آقای صالحی در میان بهت افرادی که از سابقه سیاسی و روحیه غیر جنجالی او مطلع بودند از جده به تهران بازگشت و این بار به عنوان رئیس سازمانی که مدتی نماینده آن در وین بود، با حکم محمود احمدی نژاد کار خود را آغاز کرد.

اسناد محرمانه منتشر شده از سوی سایت ویکی لیکس نشان می دهد که مقام های سفارت آمریکا در وین از قدرت گرفتن علی اکبر صالحی به عنوان یک سیاستمدار میانه رو خشنود به نظر می رسند و او را شخصی «زیرک» و «باهوش» توصیف می کنند که «خوب سخن می گوید.»

مقام های سفارت آمریکا در وین این شناخت را بر اساس تجربه مذاکره با آقای صالحی درباره تامین سوخت اتمی راکتور تحقیقاتی تهران عنوان می کنند که دولت «دوایت دیوید آیزنهاور» در چارچوب برنامه اتم برای صلح به ایران واگذار کرده و از مدتی پیش جمهوری اسلامی ایران به دنبال تامین سوخت رو به اتمام آن بوده است.

سیاستمدار ایرانی، تحصیلات آمریکایی

علی اکبر صالحی دانش آموخته دانشگاه آمریکایی در بیروت و دانشگاه ام ای تی در آمریکا است.

هرچند مدت زیادی پس از تولد، در زادگاهش عراق اقامت نداشته اما از دوران حضور در لبنان و سپس عربستان، مردی مانوس با فرهنگ شرقی - عربی است و از پس زندگی در آمریکا و چندی هم در اتریش با روحیه و جامعه غربی آشنا است.

Image caption آقای صالحی در دولت محمد خاتمی مدتی نماینده ایران در آژانس بین المللی انرژی اتمی بود

غیر از زبان انگلیسی که با آن تا مقطع دکترا تحصیل کرده، عربی را به خوبی صحبت می کند.

در جریان سفر آقای صالحی به زادگاهش که آن را «عراق عزیز» خوانده، پس از ۴۵ سال که اولین سفر او در قامت سرپرست وزارت امور خارجه هم بوده، چنان به زبان عربی سخن گفته که تحسین هوشیار زیباری وزیر امور خارجه عراق را در حضور خبرنگاران برانگیخته است: «صالحی مثل بلبل عربی حرف می‌زند.»

رسانه های ایران که در دوره ماموریت آقای صالحی در آژانس به کرات با او گفت و گو کرده اند او را شخصیتی صادق و صریح می خوانند که دلبستگی های میهن پرستانه ای دارد و اگرچه همچون بسیاری از مقام های ایرانی جای مهر بر پیشانی دارد اما در گفتار و رفتار، تظاهری ریاکارانه نسبت به مسائل مذهبی از خود نشان نمی دهد.

دفاع او از حسین موسویان مذاکره کننده سابق اتمی ایران که از سوی وزارت اطلاعات ایران به جاسوسی متهم شده و اینک در آمریکا اقامت دارد، یکی از رفتارهای خیره کننده غیر سیاسی و بی توجه به مصلحت روز اما صادقانه و پر از هزینه احتمالی برای آقای صالحی توصیف شده است. به ویژه که آقای موسویان و همکارانش از ابتدای قدرت گرفتن محمود احمدی نژاد همواره هدف انتقادات تند او قرار داشته است.

جالب اینجا است که رسانه های ایران در زمان فعالیت تیم سابق مذاکره کننده ایرانی از جمله آقای موسویان از اختلاف نظرها و حتی رقابت های داخلی با آقای صالحی خبر می دادند.

مردی برای فرونشاندن بحران ها؟

تقریبا تمام کشورهای طرف گفت و گو با ایران اینک می دانند که حرف آخر در سیاست خارجی ایران را وزیر خارجه این کشور نمی زند اما یک نکته هم هویدا است که نقش وزاری خارجه در روش های سیاسی تا چه اندازه تاثیر گذار است.

Image caption از راست، اسفندیار رحیم مشایی، منوچهر متکی، محمود احمدی نژاد و مجتبی ثمره هاشمی؛ آقای متکی وزیر خارجه پیشین ایران در هنگام ماموریت خارجی از سمت خود برکنار شد

عملکرد وزرای خارجه پیشین نشان می دهد که مثلا تفاوت روحیه و مشخصات فردی میان علی اکبر ولایتی، کمال خرازی و منوچهر متکی چه عامل تعیین کننده ای در شکل ارتباط با کشورها و متدولوژی سیاست خارجی ایران است که در تعیین اصول آن وزیر خارجه نقش اصلی و کلیدی ندارد.

علی اکبر صالحی، پس از نزدیک یک ماه سرپرستی وزارت امور خارجه، اینک وزیر پیشنهادی برای تصدی وزارت است و هنوز هم همزمان رئیس سازمان انرژی اتمی است. از دیدگاه مثبت نمایندگان مجلس ایران به او، نظر می رسد که اگر اتفاق خاصی مانع نشود آقای صالحی وزیر بعدی خارجه ایران خواهد بود.

او اولویت های کاریش را هم اعلام کرده که توجه بیشتر به همسایگان ایران به خصوص ترکیه و عراق و عربستان سعودی است.

آقای صالحی پیشینه ای طولانی از حضور در سازمان انرژی اتمی ایران دارد و حضورش در وزارت خارجه به جز قدرت نمایی محمود احمدی نژاد برای رقیبان داخلی اش از جمله علی لاریجانی که وزیر خارجه قبلی فردی نزدیک به او محسوب می شد، می تواند نشانی از تمایل ایران به یافتن راه حلی برای بن بست اتمی باشد که سیاست خارجی این کشور را هم با خود به بن بست کشانده است.

صرف نظر از اینکه دلیل او از رها کردن یک ماموریت آسوده و خوشنام بین المللی در جده و پیوستن اش به کابینه آقای احمدی نژاد چه بوده، آقای صالحی پیش از این نشان داده که مذاکره کننده ماهری است و زیرکی و زبان آوری و البته رقیبان و مدعیان جدی را همزمان دارد.

این مشخصه به همراه احترام بین المللی که او دارد می تواند دوران وزارت احتمالی آقای صالحی را با ویژگی هایی نسبت به وزیر قبلی متمایز کند.

مطالب مرتبط