گزارشی از 'قابلیت‌های هسته‌ای، شیمیایی، میکروبی ایران'

تاسیسات نطنز
Image caption در مورد توانایی تاسیسات اتمی ایران نظرات متفاوتی ابراز شده است

موسسه بین المللی تحقیقات استراتژیک نتیجه بررسی خود درباره توانایی تسلیحاتی ایران را منتشر کرده است.

روز پنجشنبه، 14 بهمن (3 فوریه)، موسسه بین المللی تحقیقات استراتژیک گزارشی تحت عنوان "قابلیت های ایران در زمینه تسلیحات هسته ای، شیمیایی و میکروبی" را در اختیار رسانه های همگانی قرار داد که در آن، توانایی های جمهوری اسلامی در زمینه دستیابی به تسلیحات کشتار جمعی ارزیابی شده است.

در این گزارش، که به قلم مارک فیتزپاتریک، مدیر برنامه خلع سلاح و جلوگیری از تکثیر تسلیحات اتمی در این موسسه منتشر شده، آمده است که با ادعاهای گوناگون در مورد برنامه های تسلیحاتی ایران، نباید برخورد سطحی داشت.

نویسنده گزارش با یادآوری اینکه سیاست اعلام شده دولت جمهوری اسلامی ایران، خودداری از تولید و استفاده از تسلیحات شیمیایی، میکروبی و اتمی براساس اعتقادات دینی و تعهدات این کشور به پیمان منع گسترش جنگ افزارهای هسته ای - ان پی تی - است، اظهار داشته که ادعاهای مربوط به تخطی ایران از تعهدات خود در این زمینه ها را نمی تواند با استناد به اطلاعاتی که در دسترس است دقیقا ارزیابی کرد و ممکن است در این مورد مبالغه شده باشد.

در عین حال، در ادامه این گزارش آمده است که در مورد برنامه های هسته ای ایران، شواهدی از تخلف این کشور از تعهداتش در چارچوب ان پی تی به طور مستند در دست است و بدون توجه به طرح های هسته ای صلح آمیز این کشور مانند طرح نیروگاه اتمی بوشهر، شواهد موجود در مجموع حاکی از آن است که ایران در صدد دستیابی به توانایی های هسته ای لازم است تا در صورت تصمیم رهبران این کشور، بتواند تسلیحات اتمی تولید کند.

گزارش این موسسه ادامه می دهد که قابلیت ایران در این بخش طی بیست و پنج سال گذشته و آغاز برنامه غنی سازی اورانیوم در اواسط دهه 1980، رو به رشد بوده است بی آنکه این فعالیت ها شامل برنامه ای فشرده برای تولید تسلیحات اتمی در مدتی معین بوده باشد زیرا اگر ایران در صدد تولید مواد لازم برای تولید اسلحه اتمی با استفاده از روش شکافت هسته ای در سریعترین زمان ممکن بود، می توانست در این زمینه با سرعت بیشتری عمل کند.

در مجموع، به نوشته این گزارش، رهبران ایران کوشیده اند اهداف خود در زمینه تولید تسلیحات اتمی را مبهم نگاه دارند هر چند در عین حال، اظهارات آنان در مورد "کاملا صلح آمیز بودن" برنامه های اتمی جمهوری اسلامی به طور کامل باورکردنی نیست.

ایران، مانند تمام کشورهایی که در صدد دستیابی به تسلیحات اتمی بوده اند، این برنامه را با تلاش برای دستیابی به دو نوع مواد قابل استفاده در ساخت بمب اتمی، یعنی پلوتونیوم و اورانیوم با خلوص بالا، دنبال کرده هر چند مسیر حاوی تولید پلوتونیوم طولانی تر و دور از دسترس تر است.

Image caption کشف تاسیسات مخفی غنی سازی ایران نگرانی در مورد برنامه های این کشور را تشدید کرده است

اگرچه ایران تاکید دارد که تاسیسات آب سنگین اراک برای مقاصد غیرنظامی ساخته شده، اما اندازه و نوع رآکتور آن در واقع با تاسیسات مورد استفاده برای تولید پلوتونیوم در هند، اسرائیل و پاکستان شباهت بسیار دارد هرچند توانایی فنی ایران در حدی نیست که امکان به کارگیری این تاسیسات در برنامه تولید بمب اتمی در چند سال آینده وجود داشته باشد و قطعا این رآکتور طبق برنامه تا سال 2013 تکمیل نخواهد شد مگر اینکه ایران در نظر داشته باشد از تجهیزات و قطعات نامرغوب داخلی استفاده کند که خطرات زیست محیطی جدی را در پی خواهد داشت.

البته ایران می تواند رآکتور نیروگاه اتمی بوشهر را هم به نحوی به کار گیرد که قادر به تولید پلوتونیوم قابل استفاده در ساخت تسلیحات اتمی باشد اما چنین اقدامی قطعا از دید بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی مخفی نخواهد ماند.

این گزارش می افزاید که با توجه به این نکات، مهمترین عامل نگرانی در مورد برنامه های اتمی ایران فعالیت این کشور در زمینه تکامل فناوری غنی سازی اورانیوم است اما در این زمینه نیز ایران با محدودیت های فنی ناشی از طراحی ناقص سانتریفوژهای نسل اول، خرابکاری صنعتی از جمله از طریق حمله ویروس انترنتی استاکس نت، و عدم دسترسی به مواد و تجهیزات لازم برای راه اندازی تعداد بیشتری سانتریفوژ مواجه بوده است.

سناریوهای شکست محدودیت

گزارش موسسه بین المللی تحقیقات استراتژیک می افزاید که با وجود مشکلات فنی در تاسیسات غنی سازی نطنز و محدودیت هایی که ایران در زمینه به کارگیری تعداد لازم سانتریفوژ با آنها مواجه است، این کشور تا کنون توانسته مقدار قابل توجهی اورانیوم با خلوص کم تولید کند و ادامه غنی سازی می تواند به تولید مواد لازم برای ساخت یک یا دو بمب اتمی منجر شود.

این گزارش پس از بحث در مورد جنبه های فنی غنی سازی اورانیوم و ساخت بمب اتمی، نتیجه می گیرد که مهمترین موضوع برای یک کشور این است که پس از ساخت نخستین بمب اتمی، که به مدت زمان بیشتری نیاز دارد، تولید بمب های بعدی با سرعت بیشتری امکان پذیر است و در مورد ایران، کارشناسان و منابع گوناگون، تخمین های متفاوتی را در مورد زمان ساخت نخستین بمب اتمی آن مطرح کرده اند.

به عنوان مثال، ماه گذشته رئیس سرویس جاسوسی اسرائیل، در سخنانی در آستانه کناره گیری از این سمت، تخمین زد که ایران تا پیش از سال 2015 نمی تواند بمب اتمی بسازد در حالیکه نخست وزیر اسرائیل به فوریت تخمین دیگری را مطرح کرد، و همزمان، ایالات متحده نیز زمان دستیابی ایران به بمب اتمی را طولانی تر از تخمین های قبلی، و بعد از سال 2012 دانست.

به گفته نویسنده گزارش، بسیاری از این تخمین ها فاصله زمانی بین تولید مواد مورد نیاز برای ساخت بمب اتمی و تولید بمب، و یا تفاوت بین یک "وسیله انفجاری اتمی" و یک بمب قابل پرتاب را نادیده می گیرند و این یکی از علل بروز اختلاف نظر در مورد زمان دستیابی ایران به جنگ افزارهای اتمی است.

حق نشر عکس AFP
Image caption برخی اظهارات مقامات ایرانی در مورد برنامه های اتمی این کشور نگران کننده توصیف شده است

این گزارش سپس سناریوهای متفاوتی را که در برابر ایران قرار دارد بررسی می کند و می افزاید که در یک سناریو، اگر ایران تمامی توانایی خود در زمینه غنی سازی اورانیوم را به کار گیرد، میتواند تا یک سال و هفت ماه دیگر به مواد اولیه لازم برای تولید بمب اتمی دست یابد و برای ساخت بمب هم دست کم به سی و دو هفته دیگر نیاز دارد و ساخت بمب های بعدی نیز هر کدام ظرف ده ماه امکان پذیر می شود.

در سناریوی دیگر، این امکان وجود دارد که ایران با تسریع در فرآیند غنی سازی اورانیوم، ظرف شش ماه به میزان کافی اورانیوم برای ساخت نخستین بمب اتمی خود دست یابد و در این صورت، دستیابی به مواد لازم برای تولید هر کدام از بمب های بعدی هم ظرف چهار ماه ممکن خواهد بود اما بعید به نظر می رسد که ایران به جای روش متداول اما طولانی تر، به این شیوه سریع اما غیرقابل اعتمادتر روی آورد.

در مجموع، جدول زمانی دستیابی ایران به بمب اتمی را باید بین یک تا دو سال تخمین زد و در همانحال، به خاطر داشت که داشتن بمب اتمی تنها به شرط در اختیار داشتن وسیله پرتاب آن به سوی هدف اهمیت بازدارندگی می یابد.

با توجه به برنامه های موشکی ایران، دستیابی به موشکی با برد حدود دوهزار و دویست کیلومتر که قابل حمل کلاهک اتمی را داشته باشد، دست کم تا دو یا سه سال دیگر میسر نخواهد شد و البته برای تبدیل به یک قدرت بازدارنده اتمی، داشتن یک بمب و یک وسیله پرتاب، کافی نیست به خصوص اینکه همیشه این امکان وجود دارد که بمب اول پس از پرتاب به سوی هدف، با مشکلات فنی روبرو شود و عمل نکند و پرتاب بمب دیگری لازم باشد.

در عین حال، هر گونه اقدام ایران برای رفع محدودیت های فنی موجود باعث می شود تا بازرسان بین المللی چند هفته پیش از به نتیجه رسیدن چنین تلاشی، از آن آگاه شوند و تنها راه ایران برای جلوگیری از فاش شدن برنامه ساخت تسلیحات اتمی، راه اندازی تاسیسات مخفیانه غنی سازی است که البته باید از آن در برابر حملات نظامی خارجی نیز محافظت لازم به عمل آورد.

با توجه به این مساله، گزارش موسسه بین المللی تحقیقات استراتژیک افشای وجود تاسیسات مخفی غنی سازی اورانیوم در ایران را "بسیار نگران کننده" خوانده و گفته است که اگرچه ایران تا کنون نتوانسته است در اختفای چنین تاسیساتی موفق باشد، اما نمی توان اطمینان داشت که اینگونه مراکز در آینده نیز کشف و افشا شود.

در همانحال، تصمیم دولت ایران به خروج از پروتکل الحاقی ان پی تی در سال 2006 و اظهارات مقامات این کشور در سال 2009 در مورد برنامه ساخت ده مرکز غنی سازی جدید، اگرچه با توجه به ناتوانی فنی در تجهیز کامل تاسیسات نطنز کاملا مبالغه آمیز به نظر می رسد، اما کشف تاسیسات مخفیانه فردو در سال 2009 قطعا مایه دلواپسی جامعه جهانی بوده است.

همچنین، تصمیم جمهوری اسلامی به تولید اورانیوم با غنای حدود 20 درصد در سال 2010 به منظور استفاده از آن در رآکتور تحقیقاتی تهران، که توجیهی خردپذیر نیست، بر تردیدها نسبت به اهداف هسته ای ایران افزوده است به خصوص اینکه این رآکتور به پایان عمر مفید خود نزدیک شده و تا زمان تولید سوخت قابل مصرف در آن، احتمالا برای ادامه کار امن نخواهد بود.

برنامه تسلیحاتی

در ادامه این گزارش آمده است که سازمان های اطلاعاتی غربی اطلاعات قابل توجهی را که در مورد برنامه های هسته ای ایران به دست آورده اند در اختیار آژانس بین المللی انرژی اتمی قرار داده اند که اگر صحت داشته باشد، حاکی از برنامه پیچیده جمهوری اسلامی برای ساخت یک وسیله انفجاری اتمی است.

حق نشر عکس AP
Image caption شرایط فعلی امکان حل بحران اتمی ایران از راه مذاکره را فراهم کرده است

گزارش های آژانس بین المللی حاکی از آن است که اطلاعات مربوط به ابعاد نظامی برنامه های اتمی ایران از منابع مختلف کسب شده و تا حد قابل توجهی، موجه است اما تلاش این آژانس برای حقیقت یابی در این زمینه به دلیل خودداری ایران از ارائه پاسخ های قابل قبول به سئوالات آژانس یا دادن اجازه مصاحبه با افراد مذکور در این گزارش ها، به نتیجه نرسیده است.

اگرچه اکثر اسناد مربوط به ابعاد نظامی برنامه های اتمی ایران عمدتا به فعالیت های این کشور در گذشته ارتباط دارد، اما آژانس بین المللی در ماه فوریه سال 2010 برای نخستین بار امکان ادامه فعالیت ایران در زمینه های مرتبط با تولید اسلحه اتمی را مطرح ساخت.

البته معلوم نیست که آیا برنامه هایی که در اسناد مورد استناد آژانس مطرح شده به مرحله عمل هم رسیده باشد، اما اینها نشان از آن دارد که ایران در نهایت در صدد کسب توانایی تولید تسلیحات اتمی است هر چند این نتیجه گیری هم ثابت نمی کند که دولت این کشور در صدد ساخت اینگونه تسلیحات هم هست.

به گزارش موسسه بین المللی تحقیات استراتژیک، ایران مدعی است که برنامه های اتمی خود را برای مقاصد صلح آمیز دنبال می کند اما اگر این کشور واقعا مساله ای برای مخفی کردن نداشته باشد، دلیلی ندارد که به اقداماتی دست بزند که به معنی مخفی کاری است، از جمله قطع همکاری در اجرای پروتکل الحاقی، ایجاد محدودیت بر سر فعالیت بازرسان با تجربه تر آژانس بین المللی، یعنی اقداماتی که مانع از نظارت بر فعالیت های اتمی این کشور می شود.

این گزارش اشاره می کند که اگرچه با دستیابی ایران به فناوری ساخت بمب اتمی، رهبران این کشور ممکن است نتوانند در برابر وسوسه تولید این تسلیحات مقاومت کنند، اما این احتمال نیز مطرح است که ایران صرفا در صدد آن باشد که از قابلیت تولید بمب اتمی، به عنوان یک گزینه قابل دسترس، برخوردار شود بی آنکه عملا به ساخت چنین بمبی مبادرت ورزد.

نویسنده مقاله می افزاید که مشخص نیست که آیا با افزایش توانایی ایران در تولید مواد مورد نیاز برای ساخت بمب اتمی، دشمنان این کشور اجازه تبدیل جمهوری اسلامی به یک قدرت اتمی را بدهند اما نصب تعداد بیشتری سانتریفوژ پیشرفته تر جامعه جهانی را بیمناک می کند.

مطالب مرتبط