آیا قیام های خاورمیانه ادامه امواج انقلاب ایران است؟

میدان آزادی در انقلاب 57 حق نشر عکس AP
Image caption آیا جنبه مذهبی انقلاب 57 ایران در اعتراضات فعلی منعکس شده است؟

تظاهرات گسترده در یک کشور اسلامی به راه افتاده و حاکمی مستبد و غیرمذهبی که مورد حمایت غرب است به دردسر افتاده. رژیم ایران معتقد است که قبلا شاهد این ماجرا بوده است.

حاکمان ایران به این نتیجه رسیده اند که جهان عرب در سال 2011 درحال سرمشق گرفتن از ایرانِ سال 1357 است - زمانی که شاه مجبور به ترک کشور شده و آیت الله خمینی برای برقرار کردن نظام جمهوری اسلامی به کشور بازگشت.

روزنامه محافظه کار کیهان می نویسد: "جهان اسلام آبستن تحولات تازه بزرگ است و اسلام آیت الله خمینی موتور این رویدادهاست."

علی لاریجانی رئیس مجلس ایران می گوید: "زمان آن رسیده است که با تکیه بر تعالیم اسلامی رژیم های دست نشانده استبدادی سرنگون شوند."

دولت ایران می خواهد اعمال نفوذ کند.

حکومت ایران برای سالها سعی کرده است دولت مذهبی از نوع خاص خود را به منطقه وسیعتر خاور میانه صادر کند، اما به استثنای حزب الله در لبنان، موفقیت چندانی نداشته است.

اکنون حکومت ایران با سقوط دولت بن علی در تونس و مشکلاتی که حسنی مبارک در مصر با آنها روبروست، فرصتی برای خود می بیند.

احمد خاتمی در مراسم نماز جمعه تهران گفت: "یک خاورمیانه اسلامی در حال شکل گیری است. یک خاور میانه تازه حول محور اسلام، دین و مردم سالاری دینی شکل می گیرد."

اما ورای شعارهای حاکی از اطمینان تشکیلات حکومتی ایران، استدلال به نفع نفوذ ایران در تظاهرات جهان عرب ممکن است خیلی سخت تر باشد.

تاثیر مستقیم ایران در خاورمیانه به دلیل دو عامل تاریخی همواره محدود بوده است: مردم این کشور ایرانی هستند، نه عرب؛ و مذهب آنها شیعه است نه سنی.

به عبارت دیگر وقتی به زبان متفاوتی صحبت می کنید، فرهنگ متفاوتی دارید و مذهبتان با کسی که قصد دارید در او تاثیر بگذارید فرق دارد، نمی توانید نفوذ زیادی داشته باشید.

پیچیدگی جنبش اسلامی

در مورد نقش ایران در نفوذ در اخوان المسلمین، جنبش اصلی اسلامگرای مصر، گمانه زنی زیادی وجود داشته است. هرچه باشد، هر دو به برتری اسلام بر سیاست غیرمذهبی اعتقاد دارند.

ایران پیوندهایی با جنبش فلسطینی حماس دارد - که یکی از شاخه های اخوان المسلمین مصر است. اما حکومت ایران نمی تواند فرض کند که اخوان المسلمین برای الهام گرفتن به ایران نگاه خواهد کرد. خیلی هم بعید است چنین شود. بعضی کارشناسان معتقدند که مساله برعکس است.

مهدی خلجی از موسسه واشنگتن برای سیاست خاور نزدیک می گوید: "من فکر می کنم که اخوان المسلمین بر این عقیده است که بر ایران نفوذ دارد، نه خلاف آن."

"اخوان المسلمین از نظر عقیدتی خیلی به خود مطمئن است. اعضایش فکر می کنند که این اخوان المسلمین بود که بر روحانیون ایران تاثیر گذاشت تا دست به انقلاب بزنند. از لحاظ عقیدتی اخوان المسلمین تحت نفوذ ایران نیست."

حق نشر عکس ap
Image caption برای بعضی ها، اعتراضات کنونی بیشتر به جنبش سبز پس از انتخابات ایران مربوط می شود

و توجه به پیچیدگی های جنبش های اسلامی در خاور میانه مهم است. ایجاد ائتلاف میان آنها خود به خود صورت نمی گیرد. در سال 1982، ارتش سوریه طغیان اخوان المسلمین را سرکوب کرد. هزاران نفر کشته شدند. حکومت ایران جانب دولت سوریه را علیه اسلامگرایان گرفت.

ری تکیه در کتابش "حافظان انقلاب: ایران و جهان در عصر آیت الله ها" می نویسد حکومت روحانیون که علنا خود را وقف تبلیغ پیام الهی اش می کند نه فقط تماشاگر قلع و قمع بنیادگرایان همنوع خود بود، بلکه از رژیم مهاجم هم حمایت لفظی به عمل آورد.

تفاوت قابل توجه دیگری هم میان تظاهرکنندگان جهان عرب در سال 2011 و انقلاب سال 1979 ایران وجود دارد. در ایران، تظاهرکنندگان یک نوع رهبر در آیت الله خمینی داشتند. آن را با طغیان تونس و مصر با رهبری های نیم بندش مقایسه کنید.

بعضی در ایران مایلند به یک حرکت موازی دیگر اشاره کنند. برای کسانی که قادرند با جهان بیرون تماس برقرار کنند، ارتباط روشن است: جهان عرب در سال 2011 عملا تکرار تظاهرات عظیم ضددولتی در ایران در پی انتخابات جنجالی ریاست جمهوری 2009 است.

میرحسین موسوی رهبر مخالفان جنبش سبز در وبسایت کلمه می نویسد: "ملت ما به انقلاب عظیم مردم شجاع تونس و قیام حق طلبانه مردم مصر و یمن و دیگر کشورهای منطقه احترام می گذارد."

یکی از هواداران جنبش سبز در فیس بوک چنین می نویسد: "بیایید امیدوار باشیم پایان کار مبارک مثل بن علی باشد و اینکه نوبت بقیه دیکتاتورهای منطقه، از جمله کشور خودمان ایران فرابرسد. زنده باد آزادی."

مطالب مرتبط