اخلاق رسانه ای؛ تنفس در فراسوی قانون

تصویر ردیفی از لامپ های خاموش با یک لامپ روشن در میانه آنها
Image caption بسیاری از قواعد اخلاق رسانه ای به صورت اصول عرفی و حرفه ای رعایت می شوند و الزامی قانونی برای رعایت آنها وجود ندارد

در چند روز اخیر، پخش سخنان یک هنرپیشه زن سرشناس ایرانی در یک برنامه تلویزیونی، واکنش های گسترده ای را در میان فعالان سینمایی و رسانه ای در داخل و خارج ایران بر پا کرد.

همزمان، نشان دادن ویدئویی از یک مرد ایرانی که در ازدحام یک راهپیمایی در سال ۸۸، به آزار جنسی یک دختر می پردازد، موجبات طرح بحث های دیگری را در میان تماشاگران شبکه های فارسی زبان خارج از ایران فراهم کرده است.

در هر دو مورد، بسیاری از مشارکت کنندگان، موضوع اخلاق حرفه ای – رسانه ای و مرزهای آن را به میان آوردند.

بعضی، نشان دادن هر تصویر ثبت شده در حافظه دوربین را نشانی از "آزادی بیان" خواندند و برخی نیز انتشار بدون تامل هر ویدئو یا عکسی را مخالف اصل "حفظ حریم شخصی" ارزیابی کردند.

بدین ترتیب، به نظر می رسد که موضوع ضرورت رعایت اخلاق رسانه ای بار دیگر مورد توجه کنش گران اجتماعی ایران قرار گرفته است.

این موضوعی است که در سال های اخیر بارها به صدر بحث های داغ جامعه ایرانی رسیده است و هر بار بازخوانی مرزهای آن، تنش هایی را میان معتقدان به رویکردهای متفاوت پدید آورده است.

پرسش اساسی در این میان آن است که آیا آنچه در مورد انتشار دو برنامه تلویزیونی روزهای اخیر مطرح می شود، صرفا محملی است برای طرح گفتمان های زود گذر؟ آیا مرزهای اخلاقی نشان دادن تصاویر در رسانه های رسمی و حتی فضای تقریبا بدون مرز اینترنت، در جایی ترسیم و تدوین شده است و الزاماتی را بر ارباب رسانه یا کاربران اینترنت تحمیل می کند؟ اگر چنین است، این مرزها چه مختصاتی دارند؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption ضرورت اخلاق رسانه ای بار دیگر مورد توجه کنش گران اجتماعی ایران قرار گرفته است

در کشورهای غربی، انجمن های صنفی نظیر فدراسیون جهانی روزنامه نگاران (IFJ) و یا رسانه هایی نظیر بی بی سی، تایمز، گاردین، رویترز و بسیاری از رسانه های قدیمی، مرامنامه و آیین نامه های مفصلی را برای کارمندان خود تهیه کرده اند که بخش مهمی از آنها به موضوع اخلاق رسانه ای و "بایدها و نبایدها" در این زمینه اختصاص یافته است.

برای مثال، مطابق برخی از این آیین نامه ها، خبرنگاران نمی توانند بدون کسب اجازه رسمی والدین، اجازه رسمی دادگاه یا هماهنگی با وکلای قانونی رسانه خود، تصویری از یک کودک خبرساز منتشر کنند.

در بسیاری از رسانه های معتبر، تمامی خبرنگاران موظفند پیش از انجام یک مصاحبه، فرم های قانونی را که حقوق مصاحبه شونده را به او گوشزد می کند، ارایه و پس از امضاء جمع آوری کنند و یا از رضایت مصاحبه شوندگان برای پخش تصویر یا صدای آنها به نوعی مطمئن شوند.

این قانون، در بعضی کشورها، حتی در مورد متهمانی که هنوز جریان دادرسی و محاکمه آنها به پایان نرسیده است، یک گام جلوتر می رود و دوربین ها را در پشت درهای دادگاه متوقف می کند.

به همین خاطر در بسیاری از رسانه های جمعی، به هنگام برگزاری یک دادگاه جنجالی، تصاویر داخل دادگاه به صورت نقاشی نمایش داده می شود. نقاشی و طرح هایی که توسط نقاشان ویژه دادگاه ترسیم شده است.

موضوع تهمت و افترا نیز از قوانینی مشابه پیروی می کنند. به روزنامه نگاران توصیه می شود از درج مطالبی که در آنها افراد با تهمت وارد کردن به دیگران موجبات بدنامی آنها یا آسیب دیدن اعتبارشان می شود، بپرهیزند و تنها در هنگامی مرامنامه های اخلاقی چنین اجازه ای را به خبرنگاران می دهند که شواهد مستدل کافی و حفظ منافع عمومی برای طرح چنین موضوعاتی وجود داشته باشد.

در ایران نیز انجمن های صنفی و حرفه ای نظیر کانون نویسندگان، انجمن صنفی روزنامه نگاران ایران و خانه سینما، از سالها پیش تلاش هایی برای تدوین اصول حرفه ای صنف خود کرده اند.

فراتر از قانون

Image caption توصیه های مربوط به رعایت اخلاق رسانه ای معمولا توسط انجمن های صنفی روزنامه نگاران تدوین و منتشر می شود

اکنون در فضای مجازی اینترنت، کاربران هر لحظه تشنه دریافت آخرین اطلاعات هستند و اغلب هم دریافت اطلاعات را بدون واسطه و دخل و تصرف طلب می کنند.

آنها به طرزی افراطی از جریان آزاد اطلاعات و حق مالکیت خود بر اخبار دفاع می کنند و دیگر مدیریت رسانه های بزرگ بر چگونگی انتقال اخبار را بر نمی تابند.

در چنین فضایی، سرعت اطلاع رسانی آنچنان افزایش یافته است که گاه پیش از شکل گیری یک خبر، مخاطبان می توانند از طریق دوربین های نصب شده در محل،به طور زنده و لحظه به لحظه، نظاره گر وقوع یک رویداد خبری باشند.

بدین ترتیب، روزنامه نگاران و تهیه کنندگان برنامه های رسانه ای، در بسیاری از موارد اجازه یافته اند که با فشار دادن یک دکمه، اخبار را بلاواسطه و به طور همزمان به مخاطبان خود عرضه کنند و سردبیران نیز بسیاری از خروجی رسانه خود را برای نخستین بار، همزمان با مخاطبان مشاهده می کنند.

از این رو، مدیران رسانه ها بیش از پیش به "قدرت قضاوت" تهیه کنندگان خبر اعتماد و اتکاء می کنند و از خبرنگاران خود می خواهند که با در نظر گرفتن اصول حرفه ای و اخلاقی، تلاش کنند در لحظه وقوع یک رویداد به قضاوتی درست و احتمالا بی بدیل دست یابند.

تحلیل گران علوم رسانه ای، فعالیت در چنین شرایطی را "تنفس در فراسوی قانون" ارزیابی می کنند و معتقدند که بسیاری از اصول اخلاقی روزنامه نگاری، پیش از آنکه مکتوب و مصوب شود، می بایست توسط وجدان حرفه ای روزنامه نگاران، شناسایی، لحاظ و رعایت شود.

در فراسوی اخلاق

Image caption تحلیلگران علوم رسانه ای معتقدند که بسیاری از اصول اخلاقی روزنامه نگاری، پیش از آنکه مکتوب و مصوب شود، می بایست توسط وجدان حرفه ای روزنامه نگاران، شناسایی، لحاظ و رعایت شود

اما گروه دیگری از اصحاب رسانه، هنرمندان و اهالی فرهنگ، از اصول اخلاقی و حرفه ای رسانه ها، به عنوان آداب غیر مکتوبی یاد می کنند که هیچگاه نمی توان آنها را به روز نگهداشت؛ چرا که کار کردن در فضای ابتکاری و خلاق، ممکن است هر روز به رویدادی بینجامد که با قانون دیروز قابل تفسیر نیست.

بدین ترتیب، این گروه، میزان رعایت آداب حرفه ای در محصولات فرهنگی و رسانه ای را منوط به میزان اعتبار اخلاقی تهیه کننده یا خالق یک اثر می دانند.

آنها می گویند که چنین حقوقی را نمی توان در دادگاه مطالبه کرد و تنها با اتحاد نانوشته دست اندرکاران امور فرهنگی و رسانه است که می توان به رعایت همگانی آن امیدوار بود.

بعضی از اهالی رسانه و فرهنگ معتقدند که در شرایط امروزی ایران نیز که نهادهای صنفی و انجمن های تخصصی نظیر کانون نویسندگان و خانه سینما، به خاطر محدودیت های سیاسی، از حمایت رسمی و ضمانت اجرایی مرامنامه های خود تا حدود زیادی عاجزند، شاید تنها راه برای اطمینان از بقای اخلاق حرفه ای، اعتماد و پشتیبانی دست اندرکاران این عرصه از منشور اخلاقی نوشته یا نانوشته صنف خود باشد که در طول تاریخ به شکل اصول عرفی درآمده است.

مطالب مرتبط

لینک های اینترنتی مرتبط

بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست