گفته ها و ناگفته های بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر

حق نشر عکس BBC World Service

سرانجام بیست و نهمین جشنواره فیلم فجر با همه جنجال ها، اعتراض ها، انصراف ها و حاشیه هایش با برگزیدن فیلم جرم ساخته مسعود کیمیایی به عنوان فیلم برتر جشنواره به کار خود پایان داد. سینماگری که با فیلم خط قرمز خود که بر اساس فیلمنامه شب سمور بیضایی ساخت، از نخستین سال برگزاری جشنواره فیلم فجر در آن حاضر بود و علیرغم حضور مداوم خود در این جشنواره و ساختن ده ها فیلم، هیچ گاه نتوانست جایزه ای در این جشنواره کسب کند، اگرچه به گمان من، کیمیایی در چند مورد از جمله به خاطر فیلم های سرب، گروهبان، دندان مار و حکم، قطعا شایسته دریافت این جایزه بود.

اما امسال، سال کیمیایی بود و جشنواره فیلم فجر تصمیم گرفته بود که علاوه بر بزرگداشت کیمیایی، با اهدای جایزه بهترین فیلم، حق مطلب را درباره او ادا کند.

مسعود کیمیایی، در مراسم بزرگداشت خود در شب افتتاحیه جشنواره، "فروتنانه" از مقامات قضایی ایران خواسته بود که در حکم زندان جعفر پناهی تجدید نظر کنند. کیمیایی به خاطر این کار مورد حمله شدید برخی فیلمسازان و گروه های تندرو سیاسی قرار گرفت. روزنامه کیهان با هشدار در مورد "احیاء شبکه نفوذی و شناخته شده دشمن در عرصه هنر و سینما"، بزرگداشت فیلمساز "وابسته" و "مبتذل" مسعود کیمیایی و اظهارات او در مورد آزادی جعفر پناهی، "مجرم امنیتی و فیلم ساز وابسته به فتنه سبز ماسونی" را جزئی از یک پروژه فرهنگی و " از اتفاقات تکان دهنده" جشنواره فیلم فجر امسال معرفی کرد.

اما جواد شمقدری، معاون سینمایی وزیر ارشاد در مصاحبه با برنامه تلویزیونی هفت، در دفاع از کیمیایی و سیاست جشنواره، خواهان حلالیت خواستن روزنامه کیهان از مسعود کیمیایی شد.

جشنواره بیست و نهم یکی از جنجالی ترین و پرتنش ترین دوره ها در تاریخ برگزاری این جشنواره سینمایی بود. در طی ده روز برگزاری این جشنواره، فیلم های تعدادی از سینماگران برجسته ایرانی مثل داریوش مهرجویی، مسعود کیمیایی، اصغر فرهادی، کمال تبریزی، بهروز افخمی، ابراهیم حاتمی کیا، علیرضا داوودنژاد و رضامیرکریمی (هرچند با اعتراض و دلخوری برخی از آنها) به نمایش درآمد و با واکنش های متفاوت تماشاگران جشنواره و منتقدان سینمایی مواجه شد. از سوی دیگر، فیلم های کیانوش عیاری، رسول صدرعاملی و علیرضا امینی به خاطر رعایت نکردن برخی خطوط قرمز، از جشنواره حذف شدند و فیلم های فیلمسازانی چون علیرضا داوودنژاد، تهمینه میلانی، سیروس الوند و عبدالرضا کاهانی به جای نمایش در بخش مسابقه اصلی، در بخش جداگانه و تازه تاسیسی به نام نوعی نگاه به نمایش درآمدند.

حق نشر عکس ISNA
Image caption مسعود کیمیایی جایزه بهترین فیلم جشنواره را گرفت

تعداد معترضان به سیاست های مسئولان جشنواره که در واقع تابع سیاست گذاری های مسئولان امور سینمایی ایران اند، البته کم نبود. برخی از آنها مثل کمال تبریزی، رسول صدرعاملی و رضامیرکریمی، فیلمسازانی بودند که دستگاه فرهنگی نظام به وجود آنها افتخار می کرد و تا جایی که امکان داشت از آنها و فیلم هایشان حمایت می کرد اما امروز آنها به دلیل اختلاف شان با مسئولان جدید سینمای کشور، یا کاملا نادیده گرفته شدند یا به فیلم هایشان بی اعتنایی شد.

اعتراض کارگردان یه حبه قند

ترکیب هیئت داوران جشنواره و وزن سیاسی سنگین آن به ویژه حضور دکتر حسن عباسی (تحلیل گر مسائل سیاسی و فرهنگی و از حامیان تندرو دولت آقای احمدی نژاد) در میان آنها، باعث نارضایتی و اعتراض تعدادی از فیلمسازان شرکت کننده در جشنواره از جمله رضامیرکریمی شد.

رضا میرکریمی، کارگردان فیلم یه حبه قند در مصاحبه با خبرآنلاین گفت که انگیزه‌اش را برای شرکت در بخش مسابقه جشنواره از دست داده است.

میرکریمی در انتقاد از سیاست های "نخبه ستیزانه" مدیران جشنواره گفت که برایش مهم نیست که از چنین جشنواره ای جایزه بگیرد. وی گفت: "امسال متاسفانه جشنواره از مسیر حرفه‌ای‌اش خارج شده است و نوع انتخاب فله‌ای فیلم‌ها برای بخش مسابقه و انتخاب هیئت داوران یک نوع نخبه‌ستیزی به عنوان سیاست اصلی جشنواره را نشان می‌دهد که در ارکان آن رسوخ کرده است و انگیزه حضور در رقابت را از فیلمسازان گرفته است. بنابراین خیلی برایم مهم نیست که از چنین جشنواره‌ای جایزه بگیرم."

حرف های میرکریمی بازتاب فراوانی در جشنواره داشت و خشم اعضای داوران و مدیران جشنواره را برانگیخت.

مهدی مسعودشاهی، دبیر جشنواره فیلم فجر در واکنش به حرف های انتقاد آمیز رضامیرکریمی، اعلام کرد که به خاطر حرف های وی، از اعضای هیئت داوران جشنواره عذر‌خواهی کرده است و آنها (داوران) با اکراه پذیرفتند که فیلم میرکریمی در بخش مسابقه بماند و داوری شود.

علیرضا سجادپور، مدیر اداره کل نظارت و ارزشیابی، در اعتراض به انتقادات میرکریمی، به مخالفت با نمایش فیلم او یعنی یه حبه قند در سینمای ویژه رسانه ها پرداخت،‌ اما این فیلم با وساطت یکی از مدیران عالیرتبه سینمایی، در سینمای رسانه ها نمایش داده شد. با این حال داوران جشنواره در اعتراض به سخنان میرکریمی، هنگام نمایش این فیلم، سالن سینما را ترک کردند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption پوستر بیست و نهمین دوره جشنواره فیلم فجر

جهانگیر الماسی، بازیگر سینما و عضو هیئت داوران جشنواره نیز در واکنش به انتقادهای رضا میرکریمی، گفت: "حالا که میرکریمی خودش در فیلم نشان می‌دهد دایی داستان فقط با یک حبه قند از بین می‌رود و واقعیت‌های زندگی را نشان می‌دهد، خودش با بودجه یک میلیارد و چهارصد میلیونی که از حوزه هنری گرفته چه کار خواهد کرد؟ او با صحبت‌هایش و بودجه‌ای که برای فیلم‌اش صرف کرده، یک کله‌ قند در گلویش گیر می‌کند."

غیبت سینماگران و بازیگران

برخی از فیلمسازان و بازیگران با اینکه فیلمشان درجشنواره شرکت داشت، اما غیبت آنها به هنگام نمایش فیلم شان یا هنگام برگزاری نشست های مطبوعاتی، کاملا محسوس و سوال برانگیز بود.

داریوش مهرجویی که فیلم آسمان محبوب او در بخش مسابقه بود، نه تنها برای دیدن فیلم خود به جشنواره نرفت بلکه نشست نقد و بررسی فیلم او نیز به خاطر غیبت او برگزار نشد.

مهرجویی حتی در مراسم اختتامیه جشنواره نیز شرکت نکرد و همسر او وحیده محمدی فر به جای او بالای سن رفت و دیپلم افتخار ویژه هیئت داوران به همراه یک دستگاه پراید را برای فیلم آسمان محبوب از مجید انتظامی، عضو هیئت داوران دریافت کرد.

لیلا حاتمی بازیگر زن برجسته سینمای ایران که امسال فیلم های جدایی نادر از سیمین، سعادت آباد و چیزهایی هست که تو نمی دانی، از او در بخش های مسابقه و نوعی نگاه جشنواره شرکت داشت، در جشنواره دیده نشد. به همین دلیل یکی از وب سایت های سینمایی، حضور او در جشنواره فیلم برلین و بر روی فرش قرمز را به عنوان حرکتی توهین آمیز تلقی کرد و نوشت: "در حالی که وی (لیلا حاتمی) چهار فیلم در جشنواره‌ امسال فجر داشت و برای سه تا از آنها نشست خبری هم برگزار شد، حتی یک بار در سالن نمایش جشنواره حضور نیافت. دلیل آن ظاهراً حضور در صحنه‌‌ی فیلمبرداری بوده است، اما این پرسش بدیهی پیش می‌آید که اگر ایشان برای حضور چند ساعته در یک نقطه از تهران فرصت ندارند، چطور حاضر شده‌اند به برلین بروند و جلوی دوربین اجانب ژست بگیرند؟"

جوایز پرسش برانگیز

بسیاری از منتقدان سینمایی بر این باورند که جشنواره فجر با تقسیم جوایز میان همه چهره های شناخته شده بخش مسابقه، خواسته است رضایت آنها را جلب کند و کسی را دلخور باقی نگذارد اگرچه به نوشته همین منتقدان، رویکرد داوران به فیلم های میرکریمی (یه حبه قند)، کمال تبریزی (خیابان های آرام) و فیلمسازان معترض دیگر، رویکردی غیر سینمایی و کاملا سیاسی بوده است.

در حالی که فیلم های میرکریمی، تبریزی، کاهانی و داوود نژاد، علیرغم استقبال و ستایش منتقدان سینمایی از این فیلم ها، حتی نامزد دریافت جایزه بهترین فیلم یا جوایز مهم دیگر نشدند، نامزد شدن فیلم 33 روز جمال شورجه در بخش بهترین فیلم جشنواره و اهدای سیمرغ بلورین ویژه جشنواره به همراه یک دستگاه خودرو پراید به این فیلم، بسیار سوال برانگیز بود.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption لیلا حاتمی در جشنواره فیلم برلین

جمال شورجه با اشاره به حرف های انتقاد آمیز برخی از سینماگران برنده جوایز در مراسم اختتامیه جشنواره گفت: "خوشحالم دوستان آزادانه آمدند و مطالبی را گفتند و این آزادی را مدیون ملت شهیدپرور ایران هستیم."

مهدی هاشمی بازیگر فیلم آقا یوسف ساخته علی رفیعی که بعد از دریافت سیمرغ بلورین بهترین بازیگر مرد، نیمی از جایزه خود را به خانه سینما و نیمی دیگر را به كیانوش عیاری کارگردان برجسته سینمای ایران اهدا كرد، در این باره گفت که "نیمی از آن را به خانه سینما می دهم که عضو آن هستم" و "نیم دیگر را به كیانوش عیاری می دهم كه استاد بزرگ سینماست و فیلمش را نشان ندادند."

حرف های مهدی هاشمی در مراسم اختتامیه جشنواره، تلویحا بر وجود دو دستگی و تبعیض در سینمای ایران تاکید داشت. وی گفت: "دلیل حضور ما در اینجا این است كه بگوییم سینما مال همه ماست، بدون اینكه شقه شقه و این‌وری و آن‌وری كنیم."

فیلم سفر سرخ حمید فرخ نژاد که سال ها توقیف بود، بر مبنای سیاست جدید مسئولان امور سینمایی از قفسه درآمد و نمایش داده شد و جایزه بهترین فیلم اول یک فیلمساز را دریافت کرد.

اصغر فرهادی هم توانست سیمرغ بهترین کارگردانی و بهترین فیلمنامه را برای جدایی نادر از سیمین دریافت کند. فیلمی که همزمان در جشنواره فیلم برلین نیز از آن استقبال شده و هنگامی که شانس دریافت یکی از خرس های برلین را دارد، بعید بود که داوران جشنواره فیلم فجر بخواهند به آن بی اعتنایی کنند و به او سیمرغ ندهند.

به گمان من بی اعتنایی داوران جشنواره به فیلم چیزهایی هست که نمی دانی نخستین ساخته فردین صاحب زمانی، که در بخش نوعی نگاه به نمایش درآمد، یکی از غفلت های نابخشودنی داوران فجر امسال بود. فیلمی که همه اجزای آن با دقت ساخته شده و بیانگر ظهور سینماگری آگاه و مستعد در سینمای ایران است.

هو کردن فیلمی درباره رویدادهای پس از انتخابات

نمایش فیلم سینمایی پایان‌نامه ساخته حامد کلاهداری (نخستین فیلم سینمای ایران درباره رویدادهای پس از انتخابات ریاست جمهوری سال گذشته) در جشنواره فجر با هو کردن و سوت زدن تماشاگران مواجه شد.

روح‌الله شمقدری، تهیه‌كننده فیلم در نشست نقد و بررسی این فیلم در واکنش به اعتراض تماشاگران گفت: "مشكل پایان‌نامه این است كه حرف سیاسی می‌زند و این حرف را بعضی از دوستان نمی‌پسندند."

حامد کلاهداری، کارگردان فیلم در انتقاد از کسانی که فیلم او را هو کردند گفت: "من با 7 نفر می‌توانم فیلم اسپیلبرگ را خراب كنم. معلوم بود چه كسانی در سالن قصد تخریب كار را داشتند."

به گفته شهرام خرازی ها منتقد ماهنامه سینما، "تماشاگرنماهایی كه پایان‌نامه را هو كردند، همان جوجه منتقدهایی بودند كه نه املا و انشای درست و حسابی دارند نه قادر به ارائه تحلیل حرفه‌ای از فیلم‌ها هستند."

خرازی ها در گفت‌وگو با خبرگزاری فارس، پایان‌نامه را تجربه‌ای نو در سینمای سیاسی و ژانر اكشن خواند.

به نظر این منتقد سینما، " فیلم پایان‌نامه از دانشجویان جوانی می‌گوید كه ناخواسته قربانی شطرنج سیاست و فتنه‌گرانی می‌شوند كه جز كسب قدرت اندیشه دیگری در سر نمی‌پرورانند".

یكی از حاضران در جلسه نیز در اعتراض به هوکردن فیلم از سوی خبرنگاران و نمایندگان رسانه های گروهی گفت: "از سال آینده باید قبل از برگزاری جشنواره یك دوره كلاس آموزش دیدن فیلم برای منتقدان و روزنامه‌نگاران برگزار شود تا در حین دیدن فیلم از خود صدای حیوانات و وحوش را ساطع نكنند."

اما خبرگزاری فارس این فیلم را یك اتفاق در سینمای ایران دانست به این خاطر كه " كارگردان آن سوژه‌ای را برای فیلم خود انتخاب كرده كه هنوز بوی تعفن آن به مشام می‌رسد".

به گزارش خبرگزاری فارس، فیلم پایان نامه سعی دارد كه نشان دهد فتنه 88 تنها خیال و توهم عده‌ای طرفدار نظام اسلامی نیست، بلکه فیلمی است كه با صراحت تمام به نقش عوامل داخلی در فتنه 88 اشاره می‌كند و نشان می‌دهد كه عده‌ای با پول این مردم برای متزلزل ساختن نظام سیاسی جمهوری اسلامی می‌كوشند و با مصونیتی كه دارند كسی جلودار آنها نیست.

فارس با تحسین از شجاعت کلاهداری کارگردان 28 ساله این فیلم و انتقاد از بهروز افخمی کارگردان فرزند صبح نوشت: "كلاهداری را باید تحسین كرد چرا كه از فیلم خود دفاع می‌كند و آن را فیلم خود می‌داند، به‏خلاف كارگردان باسابقه‌ای كه بعد از سالها وقت تلف كردن و صرف دو میلیارد پول حاضر نمی‌شود بگوید من فیلم فرزند صبح را ساختم و صراحتا از قبول مسئولیت درباره شبه‌فیلم خود شانه خالی می‌كند."

برگشت سیمرغ سینماگر ترک

امسال سميح کاپلان‌اوغلو، کارگردان برجسته سینمای ترکیه که به خاطر فیلم عسل، سیمرغ بلورین بهترین فیلمنامه را در بخش مسابقه بین الملل جشنواره دریافت کرده بود، جایزه اش را برای مسئولان جشنواره پس فرستاد. ظاهرا کاپلان اوغلو، در اعتراض به حکم زندان جعفر پناهی و محمد رسول اف از قبول این جایزه خودداری کرده بود.