مانع پیش روی ایران در برابر فرصتی تاریخی

تهران حق نشر عکس AP
Image caption نحوه برخورد حکومت ایران با تظاهرات ۲۵ بهمن در رسانه های خاورمیانه بازتاب چشمگیری داشت

جنبشهای زنجیره ای خاورمیانه علاوه بر تحولاتی که درون کشورهای این منطقه آفریده، ظرفیت اعمال تغییرات چشمگیری بر معادلات قدرت و روابط بین دولتهای منطقه دارد که می تواند به سود ایران تمام شود، در عین حال همین جنبشها توانسته اند انگیزه بخش ناراضیان از حکومت ایران برای ازسرگیری اعتراضات خیابانی شوند و امکان ایران برای بهره برداری از امتیازاتی را که تحولات جهان عرب می تواند برایش به همراه بیاورد به معمایی بدل سازند.

زین العابدین بن علی و حسنی مبارک، رهبران تونس و مصر، دو متحد نزدیک آمریکا و غرب از صحنه سیاست خاورمیانه بیرون رانده شده اند و بویژه حذف حسنی مبارک و تحول گسترده نظامی که او در رأس آن قرار داشت می تواند بر آرایش محورهای قدرت در خاورمیانه اثری ژرف و پایدار بگذارد.

مصر در دوران رهبری حسنی مبارک همواره در صف مقابل ایران قرار داشت و مانعی بر سر راه منافع منطقه ای جمهوری اسلامی بود، اگرچه کنار رفتن او به این معنی نیست که مصر از این پس در معادلات منطقه ای در کنار ایران قرار بگیرد اما بعید است مصر پس از حسنی مبارک همان مصری باشد که آسمان خود را در اختیار جنگنده های اسرائیلی قرار می داد تا کاروانهای اسلحه ایرانی را در خاک سودان هدف قرار دهند و مسیر کشتیهای ایرانی مشکوک به حمل سلاح برای حماس و حزب الله را به اسرائیل لو می داد.

در مصر، هم اسلامگرایان و هم دیگر جریانهای سیاسی مخالف حسنی مبارک که از این پس قرار است در قدرت سهیم شوند، مواضع ضداسرائیلی و منتقد آمریکا دارند که می تواند مواضع آینده مصر در قبال مسائل فلسطینیان و لبنان و عراق را به مسیری ببرد که خلاف خواست آمریکا و متحدان باقیمانده اش در منطقه و خوشایند ایران باشد.

در بحرین که شیعیان صحنه گردان اصلی جنبش اعتراضی اند، عقب نشینی حکومت در برابر معترضان و تن دادنش به افزایش نفوذ و قدرت اکثریت شیعه می تواند این جزیره را به ایران نزدیک کند و منافعی اقتصادی و امنیتی برای جمهوری اسلامی رقم بزند.

به لرزه افتادن ارکان حکومت علی عبدالله صالح در یمن به سود شیعیان زیدی مذهب هوادار ایران و از سوی دیگر، به معنی به خطر افتادن پایگاه آمریکا بر نقطه ای راهبردی در خاورمیانه است.

حتی اگر ادامه جنبش در این کشورها در آینده نزدیک به تغییراتی همچون مصر نینجامد، آب گل آلود خاورمیانه می تواند فرصتی باشد که ایران برای ماهی گرفتن غنیمت بشمرد و در شرایطی که چشمهای جهانیان به سوی دیگری دوخته شده، ایران برای پیشبرد منافع خود راه باز کند.

اینکه در این روزهای بحرانی ایران اعلام کرده که برنامه غنی سازی اورانیوم خود را گسترش می دهد و برای نخستین بار دو ناو جنگی اش را راهی دریای مدیترانه کرده تا از بیخ گوش اسرائیل بگذرند چه بسا نشانه ای از همین تلاش برای "ماهی گرفتن از آب گل آلود" باشد.

آمریکا که به دنبال تدوین استراتژی تازه ای در خاورمیانه است تا بتواند در صورت ادامه حذف متحدان دیرینه اش، باز هم منافع خود را در این منطقه تأمین کند و دوستان تازه ای بیابد، در محاسباتش ناگزیر است وزنه ایران را هم به عنوان قدرتی منطقه ای لحاظ کند و با توجه به بردی که ایران می تواند از تحولات خاورمیانه بکند، شاید ناچار شود شیوه های تازه ای در قبال ایران به کار بندد یا حتی در برخی سیاستهای خود در قبال ایران تجدیدنظر کند.

ایران هم از اینکه تحولات منطقه به نفعش رقم می خورد، شادمانی خود را پنهان نمی کند و دور از انتظار نیست که به فکر گامهای تازه ای در جهت تقویت آنچه رهبرانش "سیاست خارجی تهاجمی" می خواند باشد.

اما رسیدن توفان قیامهای عربی به ایران و احیای "جنبش سبز" می تواند شیرینی "نعمتی" را که ایران خود را اکنون از آن بهره مند می بیند به کام جمهوری اسلامی تلخ کند.

جنبشهای زنجیره ای خاورمیانه اگرچه رهبران مخالف ایران را در منطقه هدف قرار داده، اما مردمانی که این جنبشها را راه انداخته اند داعیه همدلی با حکومت ایران ندارند و حتی نیروهای اسلامگرایی که در این جنبشها نقش ایفا کرده اند، همچون اخوان المسلمین مصر، آشکارا "الگوی ایرانی" را رد می کنند.

تظاهرات 25 بهمن ایران و نحوه برخورد حکومت ایران با آن، در رسانه های خاورمیانه بازتاب چشمگیری داشت و در همان روز، برخی فعالان قیام مصر که بتازگی طعم پیروزی را چشیده بودند ابراز امیدواری می کردند که "نسیم آزادی و دموکراسی که از میدان تحریر وزیدن آغاز کرده به ایران هم برسد".

ادامه و گسترش تظاهرات در ایران اگر با همان شیوه برخورد حکومت ایران با تظاهرات 25 بهمن همراه شود، با برانگیختن همدلی با "جنبش سبز" میان مردمانی که در مصر و دیگر کشورهای خاورمیانه به اعتراض برخاسته اند، می تواند مانع از شکلگیری"رابطه دوستانه ای" شود که جمهوری اسلامی امید دارد با جنبشهای به پیروزی رسیده خاورمیانه ای برقرار کند و دست ایران را از میوه حذف مخالفان در خاورمیانه کوتاه کند.

تغییر شمایل خاورمیانه در سایه جنبشهای زنجیره ای، فرصتی تاریخی برای تقویت موضع ایران در منطقه است و بزرگترین مانع بهره گیری از این فرصت، نا آرامی و بی ثباتی در ایران است.

اگر همزمان با ادامه بحران در کشورهای عربی که با جنبشهای اعتراضی دست به گریبانند، ایران هم در داخل دچار بحران باشد، نه حکومت می تواند پشتوانه و مقبولیت کافی برای ایفای نقش در تحولات منطقه ای را داشته باشد و نه خلأی که در منطقه پدید می آید در انتظار دگرگونی احتمالی در نظام حاکم بر ایران یا تثبیت موقعیت حکومت کنونی خواهد ماند تا از آن به نفع ایران بهره ببرد.