کودتای سوم اسفند؛ نود سال بعد

حق نشر عکس BBC World Service

در نخستین ساعات بامداد سوم اسفند ۱۲۹۹، قزاق‌های مستقر در قزوین به سرکردگی رضا خان به دروازه تهران رسیدند. احمد شاه ساعاتی پیش از آن تعداد واقعی قزاقان را دریافته و - به عادت مألوف - دست به دامان بریتانیایی‌ها شده بود که شاید قزاق‌ها به تهران نرسیده، بازگردند.

نود سال پس از این رخداد تاریخی که سرنوشت ایران را تغییر داد هنوز ابهامات جدی در میان مورخان ایرانی درباره منشا این کودتا، مایه بحث و جدل است. آیا کودتای سوم اسفند محصول دخالت بریتانیا در ایران بود؟ آیا این کودتا صرفا با اطلاع نمایندگان بریتانیا در ایران انجام شد؟ آیا به راستی دولت بریتانیا از اقدامات نمایندگانش در تهران در زمینه سازی این کودتا بی اطلاع بود؟

این مجموعه در صدد پاسخ دادن به این ابهامات نیست با این همه تلاش می کند روزنه ای به دنیای خاکستری تاریخ معاصر ایران باشد که نادانسته های بحث برانگیز آن فراتر از نکات به اثبات رسیده و مسجل است.

کودتای سوم اسفند؛ عوامل ایرانی، خیالات انگلیسی

حق نشر عکس BBC World Service

"امیر موثق هم در قزوین بود و اسما رئیس قوا. با او یک شب صحبت کردیم که مجری خیال ما بشود و قوا را او به تهران بیاورد. رسما گفت من دل این کار را ندارم، دور مرا قلم بگیرید... لهذا از کاظم و مسعود پرسیدم در میان صاحب منصبان آنجا کی قابلیت دارد قزاق‌ها را به تهران بیاورد. گفتند رضا خان...".

گوینده این چند جمله، سید ضیا الدین طباطبائی، شاید فکرش را هم نمی‌کرد که اجرای آنچه "خیال ما" می‌نامیدش، یعنی کودتای نظامی و برنشاندن دولتی "مقتدر" به آن آسانی باشد که بود.

متن کامل را بخوانید

برادرزاده احمدشاه: عمویم دو بار رضا خان را از مرگ نجات داده بود

حق نشر عکس BBC World Service

کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ اقدامی از سوی انگلیسی‌ها برای جلوگیری از ورود کمونیسم و برقراری یک رژیم قوی و دیکتاتور در ایران بود.

ژنرال آیرونساید مدتی رضا خان را زیر نظر داشت و در ‌‌نهایت برای انجام کودتا او را انتخاب کردند.

به شکلی که پدرم برای من می‌گفت، احمد شاه به رضا خان علاقه داشت و او را مردی با شخصیت می‌دانست و می‌گفت در میان کسانی که ممکن است بیایند و در ایران حکومت کنند، رضاخان از همه بهتر است.

متن کامل را بخوانید

سید ضیا و صد روز صدارتی که تاریخ ایران را دگرگون کرد

حق نشر عکس BBC World Service

سید ضیاالدین طباطبائی در سال ۱۳۴۶ در خانه خود که الان زندان اوین است به یک روزنامه نگار جوان ایرانی گفت "می‌گویند من انگلوفیل هستم، درست است تکذیب هم ندارد اما من انگلوالاغ نیستم، از کسی اطاعت ندارم، انگلیسی‌ها را از همسایه شمالی برای ایران بهتر می‌دانم. اما فیل هستم".

کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ را چنان که از اسناد بر می‌آید تنها دو تن به سرانجام رساندند. یکی تدارکش را دید و مقدماتش را فراهم آورد که سید ضیاالدین طباطبائی بود و دیگری رضاخان میرپنج یا شصت تیر بود که بدون حضور او این ماجرا شکل نمی‌گرفت.

متن کامل را بخوانید

کودتای سوم اسفند به روایت جانشینان سلسله پهلوی

حق نشر عکس BBC World Service

مرکز اسناد انقلاب اسلامی به عنوان مؤسسه پژوهشی تاریخ انقلاب اسلامی ایران و به منظور جمع‌آوری اسناد و مدارک مربوط به آیت الله روح‌الله خمینی جهت انجام تحقیقات مستند تاریخی و سندیت تدوین و نگارش تاریخ انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۶۰ فعالیت خود را آغاز کرد.

این مرکز در سال ۱۳۵۹ با پیشنهاد آیت الله خمینی به سید حمید روحانی تأسیس شد و با پیام مورخ ۲۰ دی ۱۳۶۷ به او نیز با دستوری دیگر به مهدی کروبی تحکیم یافت.

در سال ۱۳۷۴ با پیشنهاد هیات امنای مرکز، روح‌الله حسینیان به عنوان رئیس مرکز اسناد انقلاب اسلامی بعد از حمید روحانی از سوی رهبری منصوب شد.

متن کامل را بخوانید

کودتای افسر گمنام و برآمدن قزاق نوگرا

حق نشر عکس BBC World Service

سال‌های ۱۲۹۹ تا ۱۳۰۵ از جالب توجه‌ترین و پر اهمیت‌ترین فصل‌های تاریخ قرن بیستم ایران است.این دوران با کودتایی باورنکردنی در ‌‌نهایت شتابزدگی با تمهید افسری بریتانیایی آغاز شد که از کشور و مردم ما تقریبا هیچ اطلاعی نداشت.

نظامیان بریتانیا کمتر چنین خودسر دست به سیاست یازیده بودند تا چه رسد که بدون دستور صریح دولت متبوع خود کودتا راه بیندازند. از این طرفه‌تر نقش وزیر مختار بریتانیا در این کودتا است، این شخص از‌‌ همان لحظه ورود به تهران به ابتکار خویش به کارهایی کاملا برخلاف توصیه‌های وزارت خارجه انگلیس پرداخت تا آنجا که سرانجام اعتماد وزیر خارجه بریتانیا را به کل از دست داد.

متن کامل را بخوانید

کودتای سوم اسفند به روایت تصویر

حق نشر عکس BBC World Service

کودتای سوم اسفند ۱۲۹۹ یک کودتای نظامی بود که توسط سیدضیاالدین طباطبائی و رضا خان میرپنج با اجرا شد که زمینه را برای تشکیل سلسله پهلوی فراهم آورد.

در نتیجه مذاکرات و هماهنگی‌های به عمل آمده بین سیدضیاالدین طباطبایی و رضاخان، در روز سوم اسفند، قوای قزاق وارد تهران شده و ادارات دولتی و مراکز نظامی را اشغال کردند. نزدیک به صد تن از فعالان سیاسی و رجل سرشناس بازداشت و زندانی شدند.

بسیاری بر این باورند که کودتای سوم اسفند، اقدام دولت بریتانیا برای کنترل اوضاع ایران و جلوگیری از نفوذ و حمله احتمالی بُلشویکها بوده‌است.

این عکس ها را ببنید

سالگرد کودتای سوم اسفند - گزارش ویدئویی

حق نشر عکس BBC World Service

سوم اسفند ۱۲۹۹ شمسی، دقیقأ ۹۰ سال پیش، اتفاقی افتاد که نقطه عطف تاریخ معاصر ایران شد. مملکت دست قاجار‌ها بود اما نیروهای قزاق یا ارتش، با حرکت به سمت تهران، پایتخت را اشغال کردند.

فرمانده این نیرو‌ها، رضاخان میر پنج بود. این واقعه به کودتای سوم اسفند معروف است. رخدادی که جدا از تاثیر آن بر تحولات تاریخ معاصر ایران، باب تازه‌ای بود برای حدس و گمان‌ها در مورد نقش بریتانیا در امور داخلی ایران.

این ویدئو را ببنید