یادداشتی بر تاریخ

حق نشر عکس Foundation for Iranian Studies
Image caption محوطه یکی از مراکز سازمان زنان ایران در دوره پهلوی

زنان جهان در صد سال گذشته و به ویژه طی دهه‌های پایانی قرن بیستم به دستاوردهای والایی نایل شده‌اند. زنان کشورهای نیمکره غربی، ابتدا و پس از آنها بسیاری از کشورها برای به دست آوردن حقوق برابر و رفع تبعیض در حوزه‌های اجتماعی، سیاسی و خانوادگی، علیه دولت‌های حاکم و نظام‌های مردسالار و فرهنگ واپس‌مانده قرون گذشته بپاخاستند و گاه با همراهی مردان و یا به تنهائی و با تکیه بر نیروی خود در راه شناخت کاستی‌ها و تبعیضات نهادینه‌شده به آنچنان مبارزه‌ای دست زدند که امروزه در بسیاری از آن کشورها حقوق برابر زنان و مردان و حقوق ویژه زنان در حوزه‌های گوناگون، امری طبیعی و عادی تلقی می‌شود.

نوای آزادی زنان از بندگی و ستم زنانگی و خانه‌نشینی و دیوار و حصار در ایران و مصر زودتر و پیشتر از سایر کشورهای منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا به صدا درآمد. زنان مصری کمی پیش از زنان ایرانی برای کسب دانش و برخی امتیازات به تشکیل محافل و کلوپ‌های زنانه دست زدند.

زنان ایران هم با شرکت در انقلاب مشروطیت که ۶ سال قبل از رسمیت یافتن روز جهانی زن روی داد، به نقش خود به‌عنوان انسان‌هایی که می‌توانند در جامعه مشارکت داشته باشند، معنا دادند و به میدان آمدند و با تأسیس مدارس دخترانه و نشر مجلات زنان و محافل و کلوپ‌های زنانه و تاکید بر لزوم سوادآموزی در پیشبرد وضعیت زن ایرانی، پیشتاز امر برابری و رفع تبعیض از زن ایرانی شدند.

گرچه زنان ایران طی ده‌ها سال تلاش و مبارزه توانستند به برخی از حقوق برابر دست یابند، اما این به معنای پایان کار نبود. زنان هنوز در بسیاری از عرصه‌ها مورد تبعیض و ستم بودند؛ در زمینه اشتغال و در بازار کار، زنان تنها ۱۳ درصد شاغلین را تشکیل می‌دادند. در خانواده با آنکه قانون حمایت از خانواده، به زنان حق بیشتری در امر طلاق و حضانت کودکان داد، اما ستم بر زنان و خشونت‌های خانگی در قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران هم هنوز بازار گرمی داشت. با اینهمه در زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و آموزشی، زنان از آزادی بیشتری برخوردار بودند و این همه می‌رفت تا با گذشت زمان، زنان ایران به برابری بیشتر و رفع تبعیض جنسیتی دست یابند؛ پایه‌هایی که از بیش ار صدسال قبل، برای آزادی و برابری زنان در ایران گذاشته شد، شاید اگر انقلاب اسلامی به وقوع نمی‌پیوست می‌توانست زن ایرانی را در خاورمیانه سرآمد همه زنان کند.

انقلاب اسلامی و پیامدهای آن، زلزله‌ای بود که ستون جامعه ایران را به لرزه درآورد. زیان‌های ناشی از این انقلاب، زن ایرانی را ده‌ها سال به عقب بازگرداند. انقلاب اسلامی حتی حق انتخاب پوشش را که از اولین حقوق هر انسان است، از زن ایرانی گرفت، زن را به ردای اسلامی مفتخر کرد و از او آنچنان پرچمی ساخت که در صورت نبودش انقلاب و اسلام با شکست مواجه خواهد شد.

سال‌ها گذشت تا زنان ایران، پس از انقلاب اسلامی و با تلاش فراوان و دادن خسارت‌های بسیار توانستند کمی از حقوق از دست رفته خود را به‌طور ناقص و به‌ویژه در حوزه آموزش بازیابند.

حق نشر عکس AP Photo
Image caption یکی از زنان حاضر در راهپیمایی‌های مربوط به انقلاب اسلامی در ایران.

تلاش زنان در دهه‌های بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران، برای آن بود که تمام یا بخشی از حقوق به‌دست آمده و از دست رفته قبل از انقلاب (که خود آنچنان کامل هم نبودند) به زن ایرانی بازگردانده شود. با گذشت زمان و تغییرات در سطح حکومتی و تشدید فشار بر فعالان مدنی و اجتماعی و سرکوب هرگونه فعالیت، وضعیت مبارزه زنان در ایران برای دستیابی به حقوق خود وارد عرصه جدیدی شده است.

امروز، تلاش برای رفع تبعیض در همه عرصه‌های اجتماعی برای زنان ایرانی بیش از همیشه با خطرات جانی، مالی و روانی مواجه است. فعالان زن در چند سال گذشته به‌طور سیستماتیک مورد آزار و اذیت قرار گرفته و زندانی شده‌اند و تلاش آنها برای از میان بردن ستم و تبعیض با مسئله "امنیت ملی و منافع ملی ایران" و "براندازی رژیم" درهم تنیده شده است و از این منظر، فعالیت زنان برای به‌دست آوردن حقوق خود، با مشکلات اساسی مواجه شده است.

با تشدید فشارهای سیاسی بر کنشگران زن و تنگ شدن عرصه مبارزه، خود اصل مبارزه نیز دچار سردرگمی و ابهام شده است، زیرا ابعاد فشار بر فعالان آنچنان بالاست که اولویت مبارزه و اهداف مبارزه در پیچ و خم دستگیری‌های فعالان و زندان و تبعید و به‌ویژه مهاجرت، استخوان‌بندی فعالان مدنی را دچار سردرگمی کرده است.

امروز بیش از هر زمان دیگر، یادآوری و مرور بر گذشته برای برون‌رفت از وضعیت کنونی، امری ضروری است. یادمان باشد که زنان در صد سال قبل در جامعه‌ای زندگی و مبارزه می‌کردند که از منظر عقب‌ماندگی ذهنی حاکمان، چیزی شبیه امروز بود. با این تفاوت که امروز در عصر تکنولوژی ارتباطی زندگی می‌کنیم که جهان را به یک سطح شفاف مبدل کرده است. در آن دوران که هنوز عثمانی‌ها در بخش‌هایی از خاورمیانه و تزارها بر روسیه حاکم بودند، ما برای استقلال و آزادی مبارزه کردیم و در این مبارزه مردان هم با زنان همراه و هم‌دوش بودند.

پیشگامان زن و آنان که توانستند سقف‌های شیشه‌ای را بشکنند و برای اولین‌بار به مشاغلی دست یابند که از آن مردان بود، همواره و در هر جامعه‌ای از رسالت ویژه‌ای برخوردارند. هم اکنون نیز هزاران نفر از زنان ایران از درجه بالایی از سواد، تخصص و آگاهی برخوردارند که چنانچه حکومتی مردم‌خواه بر سرکار می‌بود، می‌توانست از آنان برای ساختن ایرانی آباد و آزاد سود جوید.

دریغ و افسوس که حاکمان ایران با زبونی و ترس ذاتی از آگاهی و دانش در جهت آبادانی ایران، زنان را در بند و زندان و ردا و قبا می‌کنند تا چشمه‌های امید را بخشکانند، تا چند صباحی دیرتر، به راهی روند که مبارک‌ها و بن علی‌ها و قذافی‌ها می‌روند.

در صدمین سالروز جهانی زن، یاد همه پیشگامان زن را گرامی می‌داریم تا یادمان نرود که زنان ایرانی به یمن انقلاب مشروطه و با تلاشهایی که در دوران پهلوی‌ها شد، به چه دستاوردهایی رسیده بودند و در چه زمینه‌هایی و از چه زمانی حضور داشتند. به‌طور فهرست‌وار از چند ده زنی که پیشتاز جامعه بودند، نام می‌بریم؛ فهرست نام این زنان بسیار طولانی‌تر از این نمونه کوچک است.

در این فهرست به زنان نویسنده، شاعر و هنرمند هم اشاره‌ای نشده است زیرا که تعدادشان بسیار بالاست. اشاره به پیشگامان هر حوزه اجتماعی است، وگرنه بسیارند آنان که سرآمد و پیشگام شکستن تابوهای اجتماعی ایران آن زمان‌ها بودند.

۱- اولین آموزشگاه پرستاری ایران در سال ۱۲۹۵ در رضائیه توسط مدسلین مسیحی تأسیس شد.

۲- نخستین مدرسه دخترانه توسط صدیقه دولت‌آبادی در سال ۱۲۹۷ در اصفهان تأسیس شد.

۳- در سال ۱۳۰۶ روشنک نوع‌دوست، مدیر مدرسه سعادت رشت، امتیاز نشریه "پیک سعادت" را گرفت.

۴- سکینه پری، اولین زن جراح ایرانی در سال ۱۳۰۷ در رشته سرطان‌شناسی تخصص گرفت.

۵- بدرالملوک بامداد اولین زنی بود که در دانشگاه نام‌نویسی کرد و از دانشسرای عالی فارغ‌اتحصیل شد و در سال ۱۳۱۴ و پس از اخذ مدرک فوق لیسانس در امریکا، اولین مدرسه مختلط را تأسیس کرد.

۶- اقدس غربی و اختر فردوس، دو نفر از اولین فارغ‌التحصیلان رشته داروسازی در سال ۱۳۲۰ بودند.

۷- مهر مهران (اصفیا)، نخستین زن مدیر باشگاه ورزشی در تهران بود که به همراه شوهرش در سال ۱۳۲۲ تأسیس کردند. او در سال ۱۳۳۲ به عنوان خبرنگار ورزشی به المپیک هلسینکی رفت.

۸- شمس‌الملوک مصاحب و زهرا خانلری از اولین زنانی بودند که دکترای ادبیات را در سال ۱۳۲۳ گرفتند.

۹- دکتر فاطمه سیاح در سال ۱۳۲۶ کرسی استادی تدریس در دانشگاه ادبیات را به دست آورد.

۱۰- بکاترینا سعیدخانیان، اولین زن وکیل دادگستری در سال ۱۳۲۷ آغاز به کار کرد.

۱۱- سیمین دانشور، اولین زنی بود که در رشته ادبیات در سال ۱۳۲۹ موفق به دریافت درجه دکترا شد.

۱۲- عفت تجارتچی، مدرک اولین زن خلبان در ایران را در سال ۱۳۲۹ دریافت کرد.

۱۳- پوران شیخی اولین زن استاد دانشگاه در سال ۱۳۳۴ بود.

۱۴- در سال ۱۳۴۰ اولین اتحادیه زنان حقوقدان در تهران اعلام موجودیت کرد.

۱۵- در سال ۱۳۴۰ ظفردخت اردلان، اولین نماینده ایران در کمیسیون زن سارمان ملل متحد شد.

۱۶- مهرانگیز دولتشاهی، اولین سفیر زن ایران در دانمارک در سال ۱۳۴۸ بود.

۱۷- مهرانگیز منوچهریان، اولین زنی است که در سال ۱۳۴۲ به سناتوری انتخاب شد.

۱۸- در سال ۱۳۵۴ اولین کنفرانس جهانی زنان سازمان ملل متحد در مکزیکوسیتی برگزار شد که ریاست آن با اشرف پهلوی بود و موضوع آن برابری، توسعه و صلح با شرکت ۶۰۰ زن.

۱۹- اولین کنگره بین‌المللی زنان آرشیتکت در تهران در سال ۱۳۵۵ تشکیل شد که ۱۵۰ زن در آن شرکت داشتند.

۲۰- در ۵ شهریور سال ۱۳۴۷ فرخ‌رو پارسا اولین زن وزیر فرهنگ منصوب شد.

لیست بالا از اولین سالنمای زنان ایران که به همت نوشین احمدی خراسانی در سال ۱۳۷۷ انتشار یافت، برگرفته شده است. در آن سالنما که خود نمونه تلاش زنان ایرانی برای ثبت تاریخ است، از زنان بسیاری نام برده شده است و این لیست تنها به تعداد کمی از زنان پیشرو در قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران اشاره دارد. طبق آماری که سازمان ملل متحد از شرایط زنان در سال‌های قبل از پیروزی انقلاب اسلامی در ایران به دست داد، حدود ۲۰۰۰ زن در ایران در پست‌های تخصصی مشغول به کار بوده‌اند.

مطالب مرتبط