زنان تاجیک؛ عرصه‌دار اعتراضات مدنی

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption در سال 2003 زنان و دختران برای بر گرداندن مبالغ خود از یک شرکت احرام مالی در پایتخت تاجیکستان اعتراض کردند

در ده سال اخیر تاجیکستان کمتر شاهد اعتراضات یا راهپیمای‌های دسته‌جمعی بوده است، اما آن موارد اندک که برخی از ساکنان کشور دست به اعتراض زده‌اند، عمدتا زن‌ها بوده‌اند.

در آستانه ۸ مارس، روز جهانی زنان که در تاجیکستان این روز همچون "روز مادر" تجلیل می‌شود، با کارشناسان و برخی از ساکنان کشور به این سؤال پاسخ جستیم که چرا در این کشور، تنها زن‌ها دست به اعتراض می‌زنند؟ چرا اگر به عکس‌هایی از اعتراضات مردم در خیابان که در طول سال‌های اخیر در شهرهای دوشنبه، خجند و کولاب و خاروغ صورت گرفته است، نظر کنیم، همه جا فقط چهره‌های زنان را می‌بینیم؟

مسلّم است که در کشوری که تلویزیون و رسانه‌های دولتی آن با زنده نگاه داشتن یاد دهشت‌های جنگ‌های شهروندی که از تظاهرات‌های اعتراضی آغاز شده بود، همه گونه تظاهرات را عامل جنگ می‌خواند و در کشوری که در آن هر گردهمایی کوچک اعتراضی، از سوی مقامات انتظامی بزودی سرکوب می‌شود، بلند کردن صدای اعتراض جسارت می‌خواهد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption بسیاری از مردان معتقد اند که پولیس با زنان با خشونت برخورد نمی کند

اما وقتی با برخی کارشناسان و ساکنان معمولی شهر دوشنبه در این باره صحبت می‌کردم، کمتر آنها به جسارت زنان تأکید می‌کردند و هر کس این واقعیت را به دید خود، شرحی دیگر می‌دهد.

نمایندگی زن‌ها از پدران، شوهران و پسران خود

اکثر مردهای تاجیک به این سؤال پاسخ همگون دادند: "اگر مردها تجمع کنند، پلیس آنها را بازداشت می‌کند، می‌برد به بازداشتگاه و در آنجا آنها را می‌کوبند. به این خاطر در اعتراضات، فقط زن‌ها شرکت می‌کنند. زن‌ها به جای پسران، شوهران و پدران خود اعتراض می‌کنند."

همه این مردها می‌گویند: "مأموران امنیتی و پلیس، زن‌ها را به خاطر جنس‌شان، لت‌وکوب نمی‌کنند." اما من به یاد "خالصه" می‌افتم. یکی از ساکنان معترض محله قوشتپه در ناحیه رودکی که اخیرا در اعتراض شرکت کرد. وی با گریه از مورد لت‌وکوب قرار گرفتن خود و فرزندانش از سوی مأمور پلیس ناحیه شکایت می‌کرد.

این گردهمایی اعتراضی زنان، یک هفته قبل مورد توجه رسانه‌ها، سازمان‌ها و محافل مدنی قرار گرفت. مقامات محلی ناحیه رودکی از خانواده‌های این زنان خواستند تا منازلشان را که به گفته مقامات "غیرقانونی بنیاد شده‌اند" تخلیه و خراب کنند. با این وجود، بیشتر مردها باور دارند که پلیس در روبه‌روی معترضان زن، "مادر، همسر و یا خواهر خود را پیش نظر می‌آورند و به خشونت دست نمی‌زنند."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption خانم بازریکاوه می گوید بیشتر اعتراضات زنان مربوط به مشکلات اقتصادی است

نظام، یک ساکن سالمند شهر دوشنبه در باره اعتراض‌های زنان چنین نظر دارد: "مردها از اعتراض دسته‌جمعی بیم دارند و فعلا مقامات بیشتر به حرف‌های زن‌ها گوش می‌دهند."

سیاف، ساکن شهر کولاب نیز با نظام در این‌باره هم‌عقیده است و می‌گوید: "مردها از آن می‌ترسند که شاید آنها را زندانی کنند و یا پلیس آنها را لت‌وکوب کند و به جایی برای شکایت نمی‌روند."

"به زن‌ها دست زور نمی‌برداریم"

با دو کارمند پلیس که در خیابان بودند، در این باره صحبت کردم و آنها گفتند که اگر معترضان زنان باشند، هیچ‌گاه به آنها دست زور نمی‌بردارند. هرچند قربان عالم‌اف، معاون بخش نظارت بر ترتیبات جمعیتی وزارت کشور تاجیکستان، تاکید می‌کند که "در پیش قانون همه شهروندان، چه زن باشند و چه مرد، برابرند."

این مسئول وزارت کشور تاجیکستان، شرح داد که پلیس می‌تواند از دسته‌های پلاستیکی تنها در صورت "بی‌نظمی‌ها بر ضرر ساکنان و یا مقامات دخل‌دار" استفاده کند.

آقای عالم‌اف افزود که با این وجود، پلیس تاجیکستان سعی می‌کند که حتی با زنانی که مرتکب جرمی شده‌اند و یا در صورت انجام عملیات بازداشت، به خشونت راه ندهند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption هفته ای پیش عده ای از زنان ناحیه رودکی برای دادخواهی در نزد کاخ ریاست جمهوری تجمع کردند

از زن‌های معترض محله قوشتپه که بیش از یک هفته قبل، در نزد ریاست جمهوری تاجیکستان تجمع کرده بودند، پرسیدم که مردهای آنها کجا هستند؟ همه آنها گفتند که از امنیت آنها بیم دارند. یکی از آنها گفت: "ما آمده‌ایم که رئیس جمهور مشکل ما را حل کند، اگر مردهای ما اینجا بیایند، بازداشت می‌شوند و آن گاه بالای یک مشکل ما، مشکل دیگر زندانی شدن مردهایمان ضم می‌شود."

تاریخ "اعتراض‌های زنان" نخستین اعتراض گسترده پس از تظاهرات‌های دهه ۱۹۹۰ میلادی در تاجیکستان، توسط زنان و دختران تاجیک در سال ۲۰۰۳ میلادی و در پی منع فعالیت شرکت "جمال و کمپانی" صورت گرفت. آن زمان، صدها خانواده تاجیک، در تجارت به اصطلاح "اهرام مالی" این شرکت سهم گرفته و ورشکسته شدند. هرچند که در این قضیه زنان و مردها ورشکسته شدند، اما تنها زن‌ها در پشت دروازه دادستان کل تاجیکستان تجمع کرده و از مقامات طلب می‌کردند که جمشید سیایف، رئیس بازداشت‌شده شرکت "جمال و کمپانی" آزاد شود و مبالغ سرمایه‌‌گذاری‌کرده آنها را بازپس گرداند.

پس از این گردهمایی‌های نخستین در چندین سال پس از جنگ شهروندی، در طول سال‌های بعدی در تاجیکستان، اعتراض‌های گروهی اکثرا به مشکلات وابسته به حق مسکن، کوچ اجباری و یا تخریب منازل مربوط بودند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آقای عالم اف می گوید قانون برای هر دو جنس حقوق برابر قایل است

اعتراض زنان در محله بن‌حصارک و لوچاب دوشنبه، اعتصاب غذای زنان تاجر بازار "زرنسار" و دادخواهی دسته‌جمعی زنان ساکن ناحیه رودکی از مقامات برای دفاع از منازل مسکونی‌شان، نمونه‌ای از اعتراضات گروهی هستند که بندرت در تاجیکستان رخ داده‌اند و شرکت‌کنندگانشان زن‌ها بوده‌اند.

چنین گردهمایی‌های از سوی زنان در شهرهای خجند، خاروغ و کولاب نیز مشاهده شده است.

جالب اینجاست که هیچ یک از اعتراضات و شکایات دسته‌جمعی که از سوی زنان تاجیکستان صورت گرفته، به مسائل زنان مربوط نبوده است. هرچند طبق گزارش‌های سازمان‌های داخلی و بین‌المللی، زنان این کشور با مشکلات فراوانی در زمینه‌های دسترسی به تحصیل، خشونت خانوادگی و یا مشارکت سیاسی روبه‌رو هستند.

زنان فقط مشکلات اقتصادی را مطرح می‌کنند

تاتیانا بازریکاوا، رئیس بنیاد «پانوراما»، یک سازمان غیردولتی زنان در شهر دوشنبه است. او می‌گوید که در تاجیکستان هیچ اعتراض گسترده‌ای از طرف ساکنان کشور، از جمله زن‌ها برگزار نشده است و اعتراض‌های کوچکی که زن‌ها برگزار کرده‌اند، سیاسی نبوده و همیشه به مسائل اقتصادی و یا قضیه‌های دادگاهی مربوطند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption خانم مومن اوا می گوید بیشتر به اداره آنها زنان با شکایات مربوط به مسایل خانوادگی مراجعه می کنند

وی می‌گوید: "راستی در تاجیکستان در سال‌های اخیر هیچ تجمع بزرگ زنان برگزار نشده است. این که تعدادی از زنان و دختران گردهم می‌آیند، از مشکلات اقتصادی منشاء می‌گیرد، زیرا اکثر زنان در تاجیکستان استقلال اقتصادی ندارند و دست‌نگر مردهای خانواده هستند."

هورالنساء غفارزاده، رئیس سازمان غیردولتی "آشتی ملّی" نیز می‌گوید که دشواری‌ها و بدبختی‌های اقتصادی، زنان را وادار می‌کند که "با وجود خطر به جان خود، برای گفتن درد دلشان تجمع کنند و یا شکایت دسته‌جمعی به نهادها ببرند."

وی می‌افزاید: "باید تاکید بکنیم که اکثر این اعتراضات و شکایات زنان، بررسی و یا به سود معترضان حل نمی‌شوند. ولی با این وجود، باید اعتراف کرد که سال تا سال زنان بیشتری دست به اعتراضات جمعی می‌زنند و مسائل خود را مطرح می‌کنند."

اما گلجهان باباصادقاوا، رئیس سازمان غیردولتی "زنان تحصیلکرده"، می‌گوید که یکی از سبب‌هایی که بیشتر زنان در تاجیکستان تجمع‌های اعتراضی برگزار کرده‌اند، مهاجرت کاری مردها به کشورهای خارجی است.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption زنان زیر شکایت خود امضا می گزارند

وی می‌گوید: "مردها رفته‌اند، زن‌ها سرپرست خانواده شده‌اند و مسائل را خود مطرح می‌کنند. یکی دیگر از سبب‌های چنین وضعیتی، آن است که وقتی زور مردها برای حل مسئله‌ای نرسید، دست می‌‌افشانند و رفع آن را بر عهده زنان می‌گذارند."

دفاع از موقع زن

کارشناسان می‌گویند که همه تظاهرات و تجمعات اعتراضی زنان که در تاجیکستان و در سال‌های اخیر صورت گرفته‌اند، برای دادخواهی بوده است. آنها به مقامات محلی و یا دادگاه‌های محلی ابراز بی‌اعتمادی کرده و همیشه از رئیس جمهوری و یا دادستان کل، بررسی عادلانه قضیه‌های مختلف خود را تقاضا کرده‌اند.

این کارشناسان، اشاره‌ می‌کنند که کمیته زن و خانواده تاجیکستان کمتر به این تظاهرات و مشکلات مطروحه زنان در شکایات دسته‌جمعی خود توجه کرده‌اند. اما سعادت مؤمناوا، مسؤل بخش اطلاعات این کمیته، می‌گوید که هرچند نهاد آنها "همیشه برای بهبودی وضعیت زنان و دخترانی که به این کمیته با مثال مختلف مراجعه کرده‌اند، اقدام می‌کنند، اما زنانی که گروهی به اعتراض دست زده‌اند به کمیته آنها مراجعه نکرده‌اند."

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption خانم غفارزاده می گوید زنان برای دریافت عدالت اعتراض می کنند

بانو سعادت می‌افزاید: “در سال گذشته، تنها به مرکز "باوری" کمیته بیش از یک هزار زن و دختر جوان برای حل مشکلاتشان شکایت کرده‌اند که بیش از پنجاه درصد این شکایات به طلاق و بی‌سرپناه ماندن آنها و کودکانشان مربوط است."

با این که همه گردهمایی و یا تجمع و شکایات دسته جمعانه‌ای که در سال‌های اخیر در تاجیکستان برگزار شده‌اند، توسط زن‌ها انجام شده‌اند، اکثر کارشناسان و سیاستمداران و حتی ساکنان کشور، حضور اندک زنان در سیاست و سمت‌های رهبری‌کننده دولتی در این کشور را ناشی از "کمبود جرأت و جسارت زنان در جامعه تاجیک" می‌خوانند.

مطالب مرتبط