به روز شده:  12:34 گرينويچ - سه شنبه 08 مارس 2011 - 17 اسفند 1389

سیاست ایران

اکبر هاشمی رفسنجانی؛ پایان حیات سیاسی چهره ای قدرتمند؟

دیدگاه محمد جواد اکبرین، پژوهشگر امور دینی، درباره دو رئیس مجلس خبرگان:

شخصیت، توانایی و تاریخِ اکبر هاشمی رفسنجانی همواره اقتضا می‌کند که در اختلاف‌ها و خلاف‌ها، نسبت میان او و آیت الله علی خامنه‌ای تنها نسبت مشاوره نباشد بلکه دو قدرت موازی یکدیگر در جمهوری اسلامی تلقی شوند؛ ممکن است در شرایط عادی این نسبت موازی به چشم نیاید اما در شرایط اختلاف علیرغم خویشتنداری های دو طرف این نسبت کاملا روشن است.

آیت الله علی اکبر مشکینی تنها اعتبارش ریاست مجلس خبرگان بود و یک روحانی پیش کسوت در قم که اعتبار سیاسی و اجتماعی‌اش به ترکیب این دو جایگاه بود.

اما اکبر هاشمی رفسنجانی به ریاست مجلس خبرگان اعتبار تازه ای بخشیده و این ظرفیت را ایجاد کرده که در موارد اختلاف این جایگاه را نیز به عرصه هماوردی با رهبری تبدیل کند و این تهدید دائمی برای "ولایت مطلقه و امامت امت" قابل تحمل نیست. اتفاقی که گاه در دوران ریاست جمهوری او و نیز ریاست‌اش بر مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز از چشم تحلیلگران، پنهان نمانده است.

اکبر هاشمی بهرمانی معروف به هاشمی رفسنجانی، از شاخص ترین چهره های در قید حیات نظام جمهوری اسلامی ایران است که اکنون سوالات در باره سرنوشت او با کنار رفتنش از ریاست مجلس خبرگان رهبری پررنگ تر از همیشه شده است.

او در سال های اخیر یک بار در سال ۱۳۷۸ در انتخابات مجلس ششم طعم تلخ عدم استقبال مردم تهران را چشید و با خواست خود از نمایندگی در مجلس ششم کناره گیری کرد.

با پایان دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی، آقای هاشمی رفسنجانی پس از مدت ها سکوت و تردید، با توصیف اعلام نامزدی برای انتخابات ریاست جمهوری به "داروی تلخ نامزدی" در رقابت های انتخاباتی سال ۱۳۸۴ حاضر شد، اما از محمود احمدی نژاد شکست خورد.

گرچه آقای هاشمی رفسنجانی در صحت نتایج این انتخابات تردید کرد و قضاوت در باره آن را "به خدا" سپرد، اما مدت کوتاهی بعد با نامزدی در انتخابات مجلس خبرگان رهبری بالاترین آرای کسب شده در تهران را به خود اختصاص داد و با درگذشت علی اکبر مشکینی، رئیس وقت مجلس خبرگان در سال ۱۳۸۶ به ریاست این مجلس رسید.

او در آغاز دوران ریاستش بر مجلس خبرگان رهبری وعده داده بود که تحولی اساسی در کارکرد این مجلس ایجاد خواهد کرد و آن را از حالت تشریفاتی فعلی به در خواهد آورد؛ امری که منتقدان پس از نزدیک به ۴ سال ریاست آقای هاشمی رفسنجانی بر این مجلس آن را مورد تردید جدی قرار می دهند.

آقای هاشمی رفسنجانی از این دوره هم رئیس مجلس خبرگان رهبری و هم رئیس مجمع تشخیص مصلحت بود که اولی وظیفه نظارت بر رهبری و اختیاردارعزل و نصب اوست و دومی وظیفه تعیین سیاست های کلی نظام با نظر رهبر جمهوری اسلامی را بر عهده دارد.

اکبرهاشمی رفسنجانی در سال ۱۳۱۳ در روستای بهرمان کرمان به دنیا آمد. او از روحانیونی بود که از ابتدای دهه چهل شمسی در کنار بسیاری دیگر از شاگردان آیت الله روح الله خمینی به مخالفت با محمدرضا پهلوی، شاه سابق ایران برخاست.

وی بلافاصله پس از پیروزی انقلاب اسلامی همراه با دیگر نیروهای مذهبی چون آیت الله محمد حسین بهشتی، حزب جمهوری اسلامی را تأسیس کرد تا اولین دسته بندی های جدی در میان نیروهای انقلابی مذهبی و غیرمذهبی شکل بگیرد.

برای پخش این فایل، نرم افزار "جاوا اسکریپت" باید فعال شود و تازه ترین نسخه "فلش" نیز نصب شده باشد

پخش با "ریل پلیر" یا "ویندوز میدیا پلیر"

آقای هاشمی رفسنجانی در ابتدا سرپرست وزارت کشور شد و سپس ریاست مجلس شورای اسلامی در دوره های اول، دوم و سوم را بر عهده گرفت.

عبور از بحران جنگ

او که دست کم در افکار عمومی ایران همواره قدرتمندترین و در سال های اخیر یکی از قدرتمندترین شخصیت ها در بازی های پشت پرده سیاست ایران بوده، در مقام جانشینی فرماندهی کل قوا در دوران جنگ ایران و عراق، نقشی غیرقابل انکار در تصمیم گیری های مربوط به ادامه و اتمام جنگ بازی کرد.

در سال های پایانی عمر آیت الله خمینی، اکبر هاشمی رفسنجانی در مقام رئیس مجلس سوم، تلاش می کرد در تنش های روز افزون جناح های چپ و راست، چهره ای میانه رو از خود به نمایش بگذارد.

اگرچه گروه های اصلاح طلب که در آن سال ها به عنوان جناح چپ حاکمیت شناخته می شدند، وی را متهم می کنند که در کنار گذاشته شدن آنها از قدرت در اواخر دهه شصت نقش داشته یا دست کم با سکوت در برابر رد صلاحیت نامزدهای چپ در انتخابات مجلس چهارم، زمینه حذف آنها را فراهم کرده است.

درخواست های رسمی و بعضا غیر رسمی او برای مداخله آیت الله خمینی در درگیری های دو جناح، منجر به صدور حکم های "ثانویه" ای از جانب آیت الله خمینی شد که بسیاری تحلیلگران آنها را پایه های حرکت نظام جمهوری اسلامی از آرمان گرایی انقلابی به سمت عملگرایی می دانند.

نقش اصلی در انتخاب دومین رهبر جمهوری اسلامی

مشروح مذاکرات شورای بازنگری قانون اساسی - که در همان ایام به دستور آیت الله خمینی تشکیل شده بود - بیانگر تلاش آقای هاشمی رفسنجانی در حذف "مرجعیت" از بند ویژگی های رهبر جمهوری اسلامی است.

هاشمی رفسنجانی و آیت الله خامنه ای

هرچند آقای هاشمی رفسنجانی از روابط حسنه خود با آیت الله خامنه ای سخن می گوید اما به نظر می رسد روابط این دو از زمان انتخابات بحث برانگیز ریاست جمهوری تفاوت های اساسی با پیش از آن یافته است

آقای رفسنجانی "سابقه اجرایی" و "آشنایی با سیاست روز" را شروط اساسی تری برای رسیدن به مقام فرماندهی کل قوای جمهوری اسلامی می دانست.

پس از درگذشت آیت الله خمینی، آقای رفسنجانی، با نقل خاطره ای از رهبر در تعیین جانشین خود، تلاش همه جانبه ای کرد تا آیت الله خامنه ای، رییس جمهوری وقت، به رهبری جمهوری اسلامی برگزیده شود.

پس از نقل مکان آیت الله خامنه ای از دفتر رییس جمهوری به بیت رهبری، اکبر هاشمی رفسنجانی نیز از ریاست مجلس استعفا کرد تا با پیروزی در انتخابات ریاست جمهوری دومین فرد قدرتمند جمهوری اسلامی شود.

در سال ۱۳۶۸، یک دهه پس از ایجاد نظام جمهوری اسلامی، آقای رفسنجانی اولین رییس جمهوری شد که به حکم قانون اساسی جدید – و به لطف تلاش خودش در حذف پست "نخست وزیر" از متن قانون پیشین – مجبور نبود قدرت اجرایی کشور را با کسی تقسیم کند.

در مقابل همقطاران قدیم

در مدت هشت سال ریاست جمهوری آقای هاشمی، از سال ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۶، تغییرات بسیاری در آرایش اجتماعی و سیاسی ایران رخ داد.

سیاست های وی در عرصه اقتصاد و در مسایل فرهنگی و اجتماعی خشم بسیاری از متحدان سنتی او در جناح راست را برانگیخت. اتحاد نانوشته ای که در انتخابات مجلس چهارم تمامی نیروهای چپ را از ساخت رسمی قدرت جمهوری اسلامی بیرون رانده بود، به تدریج از هم می گسیخت.

تأسیس حزب کارگزاران سازندگی و رقابت فائزه هاشمی، دختر رییس جمهوری وقت با علی اکبر ناطق نوری، نامزد محافظه کاران، در انتخابات مجلس پنجم (۱۳۷۴) سرآغاز اتحاد نانوشته دیگری بود که در سال ۱۳۷۶ کارگزاران را به یکی از حامیان اصلی محمد خاتمی تبدیل کرد.

آقای هاشمی رفسنجانی، که سال ها است امامت جمعه موقت تهران را بر عهده دارد، در پی حوادث انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ امکان اقامه نماز جمعه تهران را نداشته است.

او در آستانه انتخابات خرداد ۷۶ در خطبه های نماز جمعه تهران اعلام کرد که اجازه جا به جا شدن "حتی یک رأی" را نخواهد داد تا به شایعاتی که علی اکبر ناطق نوری را برنده از پیش تعیین شده انتخابات می دانستند پایان دهد.

آقای رفسنجانی پس از ترک کاخ ریاست جمهوری، در مجمع تشخیص مصلحت نظام که حیطه اقتدار و نفوذ آن به تازگی افزایش چشمگیری یافته بود، مستقر شد و در مقام رئیس این نهاد همچنان به عنوان یکی از چهره های اصلی در تعیین "سیاست های کلی نظام جمهوری اسلامی" باقی ماند.

حضور اصلاح طلبان در عرصه سیاست، اما، دور جدیدی را در بازخوانی عملکرد این سیاستمدار کهنه کار جمهوری اسلامی رقم زد.

قرار در بحران

فعالیت های عمرانی دوران هشت ساله ریاست جمهوری اکبر هاشمی رفسنجانی که خود وی معتقد است از "دوران مادها" در تاریخ ایران "بی سابقه" بوده، به بوته نقدهای بسیار جدی کارشناسان اقتصادی و اجتماعی درافتاد و طرح مسایلی پیرامون فعالیت های اقتصادی خانواده آقای هاشمی اعتبار وی را خدشه دار کرد.

درباره پایگاه و میزان نفوذ آقای هاشمی رفسنجانی بر روحانیون سنتی اتفاق نظر وجود ندارد

بسیاری کشف قتل های زنجیره ای را، به رغم آنکه در وزارت اطلاعات آقای خاتمی رخ داده بود، ثمره سیاست های اطلاعاتی وزارت اطلاعات آقای رفسنجانی می دانستند و افشاگری های روزنامه نگاران و نویسندگانی چون اکبر گنجی و عمادالدین باقی اثر خود را در اسفند ۱۳۷۸ (انتخابات مجلس ششم) نشان داد.

بیست سال پس از انقلاب اسلامی، نام علی اکبر هاشمی بهرمانی در ابتدا حتی در میان لیست سی نفره نمایندگان تهران نیز جایی نیافت.

حتی پس از دخالت شورای نگهبان و ابطال جنجال برانگیز انبوهی از آراء شهروندان تهرانی نیز آقای رفسنجانی جایی بهتر از مکان انتهای جدول در لیست برگزیدگان تهران نیافت تا به اراده خود از حضور در مجلسی که حدود ۹ سال ریاست آن را بر عهده داشت صرف نظر کند.

بدین ترتیب اکبر هاشمی رفسنجانی به سکوتی چند ساله فرو رفت.

بازگشت به صحنه

اما این سکوت دوام زیادی نیافت. حلقه پیروزی های پیاپی اصلاح طلبان ابتدا در انتخابات شوراهای شهر که یکی از دمکراتیک ترین انتخابات معاصر ایران خوانده شده و سپس در انتخابات مجلس هفتم (به مدد رد صلاحیت گسترده آنها توسط شورای نگهبان) از هم گسیخت و رفته رفته شرایط به نوعی تغییر کرد که اکبر هاشمی رفسنجانی بار دیگر اوضاع را برای حضور خود در صحنه مساعد یافت.

همزمان با جدی تر شدن زمزمه های مربوط به تمایل آقای هاشمی به شرکت در انتخابات، برخی فعالان جناح های تندرو (جناح راست) رییس جمهوری سابق را به افشای فعالیت های اقتصادی فرزندانش در صورت حضور در انتخابات تهدید کردند.

اکبر هاشمی رفسنجانی

قدرت سیاسی آقای هاشمی رفسنجانی پس از انتخابات مجلس ششم و کناره گیری او از حضور در آن و شکست او در انتخابات دوره نهم ریاست جمهوری در افکار عمومی هم رو به افول داشته است

با این همه، پس از گمانه زنی های بسیار و تشبیه کردن نامزدی در انتخابات با خوردن "داروی تلخ" آقای رفسنجانی با صدور بیانیه ای حضور خود را در انتخابات ریاست جمهوری نهم اعلام کرد، اما سرانجام در مرحله دوم انتخابات از محمود احمدی نژاد شکست خورد.

گرچه از آن زمان تاکنون آقای رفسنجانی ریاست مجلس خبرگان را هم به مجموعه تجریبات ریاستی خود ( از مجلس شورای اسلامی تا ریاست جمهوری و مجمع تشخیص مصلحت نظام) افزوده است، اما به نظر می رسد که از نفوذ و حوزه اقتدارش آرام آرام کاسته شده است.

ناظران علنی ترین نشانه این کاهش نفوذ را گفته های آیت الله علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی در نماز جمعه ای که پس از دهمین انتخابات ریاست جمهوری و نتیجه بحث برانگیز آن ایراد کرد، می دانند.

آیت الله علی خامنه ای در حالی که مردم معترض در خیابان های تهران به نتایج انتخابات معترض بودند، آقای هاشمی را دوست ۵۰ ساله خود خواند، اما گفت که نظر محمود احمدی نژاد را نزدیک تر از نظر آقای هاشمی رفسنجانی به خود می داند.

در آخرین روزهای قبل از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری ای دهم که به دوره دوم ریاست آقای احمدی نژاد و علنی شدن مخالفت ها و شکاف ها توسط مردم در دوران جمهوری اسلامی منجر شد، آقای هاشمی رفسنجانی با ارسال نامه ای سرگشاده به آیت الله خامنه ای که عملی بی سابقه بود، به او توصیه کرد تا جلو "حرمت شکنی" و "اتهام زنی" در انتخابات را بگیرد و زمینه برگزاری انتخابات به طور "سالم" را فراهم آورد.

هاشمی و خانواده در بحران

آقای هاشمی رفسنجانی نامه خود را با این جمله به پایان برده بود: سر چشمه شاید گرفتن به بیل/ چو پر شد نشاید گرفتن به پیل.

فائزه هاشمی

دختر آقای هاشمی رفسنجانی در کمتر از دو سال گذشته تاکنون دوبار در جریان تجمعات اعتراضی مردم، دستگیر شده است

از آن زمان تاکنون او انتقاد های تلویحی و تصریحی متعددی را متوجه تصمیم گیران کشور کرده است و در آخرین نماز جمعه ای که ایراد کرد خواستار رفع ابهامات از نتیجه انتخابات برای مردم و آزادی زندانیان سیاسی شد.

از هنگام شروع ناآرامی ها در پی انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ تا کنون، فائزه دختر کوچک آقای رفسنجانی دو بار به مدت کوتاهی بازداشت شده است. مهدی فرزند دیگر او در خارج از کشور به سر می برد و مقام های قضایی و امنیتی از برنامه دستگیری و محاکمه او در صورت ورود به ایران خبر داده اند.

محسن پسر ارشد آقای هاشمی رفسنجانی نیز به تازگی از سمت مدیرعاملی متروی تهران استعفا کرد. به این ترتیب، فرزندان او عملا در شرایطی بسیار متفاوت با ۵ سال گذشته زندگی می کنند؛ امری که خود می تواند نشان دهنده جایگاه و موقعیت سیاسی امروز اکبر هاشمی رفسنجانی باشد.

با این همه، به نظر می رسد که هواداران آیت الله علی خامنه ای و محمود احمدی نژاد نیستند که از اکبر هاشمی رفسنجانی و موضع گیری های او ناخشنودند.

اگر طرفداران حکومت، آقای رفسنجانی را در شمار "خواص بی بصیرت" قرار داده اند و او را به سکوت در برابر "جریان فتنه" متهم می کنند، در مقابل معتضران نیز خواستار شفافیت بیشتر در مواضع اکبر هاشمی رفسنجانی و صراحت لهجه او در حمایت از معترضان و رهبران مخالفان دولت هستند.

با این همه، به نظر می رسد که اکبر هاشمی رفسنجانی در پاسخگویی به انتظارات دو طیف مقابل هم موفق نبوده است.

دامنه فشارها بر آقای رفسنجانی چنان بود که او در سخنانی کم سابقه در میان رهبران جمهوری اسلامی از تمایلش به کناره گیری از عرصه سیاست سخن گفت.

محسن هاشمی

چند روز پیش از پایان ریاست آقای هاشمی رفسنجانی از مجلس خبرگان، محسن فرزند ارشد او هم از ریاست متروی تهران استعفا داد

آقای رفسنجانی، خرداد ماه امسال گفته بود که مایل است بازنشسته شود، اما به دلیل آنکه ممکن است این کار قهر تلقی شود، از این اقدام خودداری کرده است.

هرچند، او امکان اعلام بازنشستگی را نیافت، اما روند حوادث در عمل به گونه ای بوده که وی را دست کم از حوزه های اصلی قدرت دور کند.

نامه سرگشاده آقای رفسنجانی به رهبر جمهوری اسلامی و سخنانش در آخرین نماز جمعه ای که اقامه کرد، همچنان خاطر طرفداران حکومت را می آزارد و معترضان و مخالفان دولت نیز، علاوه بر موضع گیری های دوپهلو، اکنون دلایل بیشتری برای فاصله گرفتن از اکبر هاشمی پیش روی خود می بینند.

آقای رفسنجانی، پس از تظاهرات ۲۵ بهمن ۱۳۸۹ و در آستانه انتخابات هیئت رئیسه مجلس خبرگان رهبری، این تظاهرات را تخطی از قانون خواند و آن را محکوم کرد.

اما حتی همین موضع گیری هم نتوانست به او کمک کند تا مقام ریاست مجلس خبرگان رهبری را همچنان در اختیار داشته باشد. با اعلام نامزدی آیت الله محمدرضا مهدوی کنی، اکبر هاشمی رفسنجانی شاید دریافته بود که تنها با انصراف از نامزدی ریاست مجلس خبرگان است که می تواند این عرصه را بدون ثبت شکستی در یک رای گیری ترک کند.

BBC © 2014 بی بی سی مسئول محتوای سایت های دیگر نیست

بهترین روش دیدن این صفحه بر روی آخرین مرورگر مجهز به CSS است. با اینکه مرورگر کنونی تان قابلیت نمایش سایت را دارد ولی امکان بهترین تجربه تصویری را به شما نمی دهد . لطفا در صورت امکان مرورگر خود را به آخرین نسخه ارتقا دهید.