آیت الله مشکینی؛ رئیسی که در روز تاریخی غایب بود

آیت الله مشکینی حق نشر عکس FARS
Image caption آیت الله مشکینی نخستین رئیس مجلس خبرگان رهبری بود

آیت الله علی اکبر مشکینی، با نام اصلی علی اکبر فیض آنی، طولانی ترین دوره ریاست را بر مجلس خبرگان رهبری داشته است.

این دوره از زمان تاسیس مجلس خبرگان رهبری در سال ۱۳۶۱ تا هنگام درگذشت وی در سال ۱۳۸۶ ادامه داشت اما آیت الله مشکینی در تاریخی ترین روز ریاستش بر مجلس خبرگان برای انتخاب جانشین آیت الله روح الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، بر مسند ریاست این مجلس حاضر نبود.

گفته می شود که آن زمان آیت الله مشکینی و شماری از همفکرانش چندان موافق انتخاب آیت الله علی خامنه ای به عنوان جانشین بنیانگذار جمهوری اسلامی نبودند.

اکبر هاشمی رفسنجانی که اینک پس از نزدیک سه سال صندلی ریاست خبرگان را به محمدرضا مهدوی کنی داده، آن زمان در غیبت آقای مشکینی که گفته می شود بیمار و مریض احوال بوده است، با ریاست جلسه مجلس خبرگان، زمینه ساز اصلی انتخاب آیت الله علی خامنه ای به عنوان دومین رهبر جمهوری اسلامی شد.

به این ترتیب آقای مشکینی به عنوان اولین رئیس مجلس خبرگان رهبری، در تاریخی ترین روز کاری این مجلس غایب بزرگ آن بود.

اولین رئیس، طولانی ترین دوره ریاست

آیت الله علی اکبر مشکینی، زاده یکی از روستاهای شهر خیاو آذربایجان بود که بعدها نام آن به مشگین شهر تغییر کرد.

پدرش روحانی بود و او فراگیری علوم دینی را ابتدا نزد پدر خود آغاز کرد و پس از مرگ پدر، تحصیلات حوزوی را مدتی در اردبیل و سپس در قم ادامه داد.

آیت الله مشکینی از شاگردان آیت الله سید حسین بروجردی و آیت الله سید محمد محقق داماد بود که برجسته ترین استادان فقه و اصول در حوزه علمیه قم به شمار می رفتند.

خود او نیز سال ها در حوزه علمیه قم تدریس کرد و همزمان مؤسسه ای انتشاراتی با عنوان الهادی برای چاپ کتابهای اسلامی در این شهر بنیاد نهاد.

فعالیت سیاسی

آیت الله مشکینی در زمره هواداران حرکت اعتراضی آیت الله روح الله خمینی علیه سیاست های حکومت وقت ایران بود، در نتیجه فعالیت هایش، تحت تعقیب دستگاه امنیتی وقت (ساواک) قرار گرفت و مجبور شد اقامتگاه خود را در قم ترک کند و پس از گذراندن چهار ماه به حالت مخفی در تهران به عراق بگریزد. در آن زمان، آیت الله خمینی در تبعید در آن کشور زندگی می کرد.

آقای مشکینی بلافاصله پس از بازگشت به ایران، در شهر قم دستگیر شد و به دستور ساواک مجبور شد محل اقامت خود را به مشهد تغییر دهد.

او پانزده ماه در مشهد به تدریس در حوزه علمیه پرداخت و به قم بازگشت، اما پس از مدتی بار دیگر ناچار شد قم را ترک کند و این بار به زادگاه خود برود.

او سپس به ماهان کرمان، گلپایگان و کاشمر تبعید شد تا آنکه سرانجام با پیروزی انقلاب در ایران خود در زمره روحانیان حاکم در ایران درآمد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption آیت الله مشکینی به سبب موقعیت ویژه اش در حوزه و در میان روحانیون سنتی، ریاست بی رقیبی بر مجلس خبرگان رهبری داشت

در دهه ۱۳۴۰ آیت الله مشکینی از مؤسسان مدرسه حقانی شد و دروس اخلاق و مکاسب را در آنجا تدریس می‌کرد. وی در آن دوران رسائل و مکاسب مرتضی انصاری را خلاصه کرد و با سبک و سیاق متفاوت با سایر مدارس حوزه علمیه در اختیار طلاب آن مدرسه قرار داد.

این مدرسه بعدها به یکی از مراکز پروش مدیران جمهوری اسلامی بدل شد که عمدتا به جناح محافظه کار و سنتی تعلق دارند.

پس از مرگ آیت الله سید حسین بروجردی، آقای مشکینی به فعالیت‌های سیاسی و شبه‌سیاسی روی آورد که به‌ویژه پس از پانزده خرداد ۱۳۴۲ و سخنرانی آیت الله خمینی به اوج خود رسید.

پس از این دوره آقای مشکینی به همراه تعداد دیگری از استادان حوزه حلقه‌ای "یازده نفره" را شکل داد که برای "اصلاح حوزه" فعالیت می‌کرند و دغدغه‌های سیاسی را در بحث‌های خود مطرح می‌کردند.

دیگر اعضای این حلقه عبدالرحیم ربانی شیرازی، حسینعلی منتظری، علی قدوسی، علی خامنه‌ای، محمد خامنه‌ای، اکبر هاشمی رفسنجانی، احمد آذری قمی، ابراهیم امینی، محمدتقی مصباح یزدی و مهدی حائری تهرانی بودند.

آقای مشکینی با وجود اینکه در کلاس آیت الله روح الله خمینی حاضر نمی‌شد از علاقمندان او بود و یکی از دوازده نفری بود که اعلامیه مرجعیت آیت الله خمینی را در سال ۴۹ پس از مرگ محسن حکیم منتشر کردند.

آیت الله منتظری، حسین نوری همدانی، محمد فاضل لنکرانی، نعمت الله صالحی نجف‌آبادی، عبدالرحیم ربانی شیرازی، احمد جنتی، ابوالقاسم خزعلی، ابراهیم امینی، محمد علی شاه‌آبادی، صلواتی و یحیی انصاری شیرازی دیگر امضاکنندگان این اطلاعیه بودند.

آقای مشکینی در همین سال بر کتاب "شهید جاوید" آقای صالحی نجف‌آبادی تقریظی نوشت که بعد از مدتی با اعتراضات شدیدی که به این کتاب شد ناچار تقریظ خود را پس گرفت.

شهید جاوید روایت متفاوتی از قیام حسین بن علی ارائه می‌دهد و می گوید که امام سوم شیعیان با هدف کسب پیروزی عازم نبرد در کربلا شد.

پس از انقلاب

حق نشر عکس FARS
Image caption آیت الله مشکینی در روز انتخاب آیت الله خامنه ای به عنوان رهبر، بر جایگاه ریاست مجلس حضور نداشت

آیت الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، آیت الله مشکینی را مسئول انتخاب قضاتی از میان روحانیون کرد که این قضات در سال های نخست روی کار آمدن حکومت جمهوری اسلامی عمدتاً محاکمه مخالفان سیاسی یا مقامات حکومت پیشین را عهده دار بودند.

از جمله این قضات، محمد محمدی نیک ری شهری، داماد آیت الله مشکینی بود که بعدها نخستین وزیر اطلاعات جمهوری اسلامی شد.

آیت الله مشکینی با پیروزی در انتخابات نخستین مجلس خبرگان ایران به جمع تدوین کنندگان قانون اساسی ایران پیوست و در هیئتی که آیت الله خمینی مدت کوتاهی پیش از درگذشتش در بهار ۱۹۸۹ (۱۳۶۸) برای بازنگری و اصلاح قانون اساسی تشکیل داد نیز حضور داشت.

پس از آنکه مجلس خبرگان تازه ای با اختیارات عزل و نصب و نظارت بر عملکرد رهبر جمهوری اسلامی تشکیل شد، آیت الله مشکینی از طریق انتخابات وارد این مجلس شد و تا پایان عمر، ریاست هر سه دوره این مجلس را به عهده داشته است.

آیت الله مشکینی به دلیل موقعیت خاص خود در بین روحانیون طرفدار نظام اسلامی در حوزه علمیه قم، کاندیدای بلامنازع ریاست مجلس خبرگان در سه دوره اخیر آن بود.

پس از پیروزی انقلاب ۱۳۵۷ آیت الله مشکینی با حکم آیت الله خمینی، امام جمعه قم شد و این سمت را تا پایان عمر حفظ کرد.

مرجعیت

پس از آنکه اغلب مراجع تقلید برجای مانده از نسل پیشین حوزه های علمیه به فاصله چند سال در سال های آغازین دهه هفتاد خورشیدی درگذشتند، آیت الله مشکینی و تنی چند از استادان بلندپایه حوزه علمیه قم با انتشار رساله عملیه در زمره مراجع تقلید درآمدند و نسل تازه ای از مراجع تقلید شیعه را پدید آوردند. یکی از ویژگی های اصلی این مراجع این بود که برخلاف اکثر مراجع پیشین، پیوستگی نزدیکی با حکومت جمهوری اسلامی داشتند.

آیت الله مشکینی عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم بود که از مهمترین تشکل های سیاسی جناح محافظه کار در ایران به شمار می رود.

تمایلات سیاسی خاص آیت الله علی اکبرمشکینی و مراجع دیگری همچون آیت الله فاضل لنکرانی و آیت الله ناصر مکارم شیرازی که در جامعه مدرسین عضویت داشتند باعث شد که مرجعیت تقلید شیعه به طرز بی سابقه ای وارد کشاکش های جناحی شود.

از جمله مشهورترین نمونه های این نوع موضع گیری ها، اظهارات آیت الله مشکینی در جانبداری از نمایندگان دور هفتم مجلس شورای اسلامی بود که اکثریت آنان به جناح محافظه کار و اصولگرا منسوب بودند.

مواضع سیاسی

آیت الله مشکینی پس از آغاز به کار این دوره از مجلس، در خطبه های نمازجمعه قم گفته بود "تشکر ویژه از حضرت بقیة الله دارم که وقتی هفت ماه پیش در شب قدر فرشتگان الهی لیست اسامی نمایندگان مجلس هفتم و نام و آدرس آنها را به حضرت دادند، حضرت هم همه‌ آنها را امضا کردند."

در پی اعتراضات فراوانی که به این اظهارات ابراز شد، آیت الله مشکینی در خطبه های نمازجمعه هفته بعد قم گفت: "برخی حرفهاى من را به درستی درک نکرده و تنها در مطبوعات و محافل خبرى ما را مورد حمله قرار دادند، در روایات آمده است از یک شب قدر تا شب قدر دیگر حوادث جامعه توسط فرشتگان به معصوم گزارش می شود و با توجه به اینکه در هر عصرى یک معصوم وجود دارد در عصر ما نیز امام زمان نظارت دارد، وقتی فرشتگان می گویند فلان سال در کجا جنگ می شود یا در خمین شخصی به نام روح الله به دنیا می آید، یا فلان شخص رئیس جمهور می شود حضرت امام زمان از برخی این گزارشها ناراحت و از برخی دیگر خوشحال می شود، اگر مسئله خوب باشد می فهمیم که امام زمان آن را امضا کرده ولی اگر خوب نباشد امضا نمی کند".

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption گفته می شود آیت الله مشکینی در ابتدا از موافقان انتخاب آیت الله خامنه ای به عنوان رهبر جمهوری اسلامی نبود. موضوعی که بعدها هرگز مورد اشاره آقای مشکینی قرار نگرفت

از جمله دیگر اظهارات او که اعتراض برانگیز شد، سخنانی در دفاع از عملکرد شورای نگهبان در رد صلاحیت بسیاری از داوطلبان اصلاح طلب برای ورود به مجلس بود: "در زمانهای قدیم آرد را الک می کردند تا فضله موش را از آن جدا کنند، شورای نگهبان هم باید کاندیداها را الک کند."

از آیت الله مشکینی کتاب هایی تخصصی در زمینه فقه و اصول و حدیث و همچنین کتاب هایی اسلامی برای عموم همچون ازدواج در اسلام، بحث‌ تکامل‌ از نظر قرآن ، ‌زمین‌ و آنچه‌ در آن‌ است، تقلید چیست‌؟ و تفسیر روان‌ برای‌ نسل‌ جوان‌ باقی مانده است.

مقالاتی از او نیز در نشریات‌ نورعلم‌، پاسدار اسلام‌، روزنامه‌ جمهوری‌ اسلامی و برخی از دیگر مطبوعات ایران به چاپ رسیده است.

آیت الله علی اکبر مشکینی در تابستان ۱۳۸۶ دچار بیماری شدید شد و در پی وخامت حالش از قم به بیمارستانی در تهران انتقال یافت.

آیت الله علی خامنه ای رهبر ایران در این دوران بر بالین وی حاضر شده و از او عیادت کرده بود.

آیت الله علی اکبر مشکینی، هشتم مرداد، در سن ۸۶ سالگی در بیمارستانی در تهران درگذشت. از هنگام درگذشت او، اگرچه اکبر هاشمی رفسنجانی ریاست مجلس خبرگان را بر عهده داشته، اما بر خلاف سال های پیشین،‌ در سه سال اخیر بحث بر سر ریاست این مجلس، از جمله موضوعات مورد مناقشه جناح های سیاسی در این بوده است.

مطالب مرتبط