سال ۱۳۸۹ و موج برخورد با معترضان

حق نشر عکس public domain

بر اساس گزارش سالانه دیده‌بان حقوق بشر که در آغازین روزهای بهمن ماه ۱۳۸۹منتشر شد، در سالی که گذشت، ادامه برخورد خشونت آمیز با معترضان و 'سرکوب' گسترده حرکت های اعتراضی، 'بحران حقوق بشر در ایران را عمیق تر' کرده است.

اعتراض، اغتشاش و مصداق جنایت

شامگاه آخرین روز اسفند ماه ۱۳۸۸، زمانی که استقبال کنندگان نوروز کنار سفره هفت سین نشسته بودند، خانواده های ده ها نفر از زندانیان سیاسی ایران در اعتراض به روند برخورد با معترضان، برای برگزاری مراسم تحویل سال نو در کنار زندان اوین، گردآمدند؛ اما نیروهای انتظامی و امنیتی از تجمع آنان جلوگیری کردند.

روز بعد، آیت الله علی خامنه ای، رهبر ایران در سخنرانی بمناسبت آغاز سال نو، با اشاره به "هندسه کار دشمن"، اعتراضات پس از انتخابات دهمین دوره ریاست جمهوری را نقشه واضح بيگانگان برای ايجاد دو دستگی در ملت توصیف کرد و تلاش برای تغيير نتيجه انتخابات به زور خشونت و اغتشاش را خلاف شرع و قانون دانست.

یک ماه بعد، محمدجواد لاریجانی، دبیر ستاد حقوق بشر قوه قضائیه، بار دیگر از کلمه اغتشاشات برای اشاره به اعتراضات پس از انتخابات استفاده کرد. او جمهوری اسلامی را پرچمدار حقوق بشر در دنیا دانست و گفت: "اغتشاشات پس از انتخابات مصداق جنایت از منظر ملی است، بنابراین، انتظار از قوه قضائیه رسیدگی به این پرونده ها با دقت، وسواس، صلابت و نهایت قدرت است."

نخستین سالگرد انتخابات

در حالی که مقامات قضایی ایران برخورد قانونی با "اغتشاشگران" را وعده می دادند، روز دوشنبه ۶ اردیبهشت، میرحسین موسوی و مهدی کروبی، رهبران مخالفان دولت، راهپیمایی در سالگرد دهمین دوره انتخابات ریاست جمهوری را حق مخالفان دانستند و از همه گروه ها و احزاب اصلاح طلب خواستند که برای راهپیمایی در روز ۲۲ خرداد درخواست مجوز کنند.

سازمان عفو بین الملل، یک نهاد مدافع حقوق بشر، در گزارشی بمناسبت یکمین سالگرد انتخابات ریاست جمهوری ایران، اعلام کرد که سرکوب معترضان، منتقدان و مخالفان دولت در ایران گسترش یافته و "دولت ایران مصمم است که تمام صداهای مخالف را ساکت کند."

این نهاد، پیشتر هم در گزارش سالانه اش، مقامات ایران را به "نقض فاحش" حقوق شهروندان، سرکوب تظاهرکنندگان، حمله به دانشگاه ها و ضرب و جرح دانشجویان منتقد متهم کرده بود.

همچنین، در آستانه نخستین سالگرد انتخابات ریاست جمهوری، سازمان دیده بان حقوق بشر، با انتشار بیانیه ای ضمن ابراز نگرانی نسبت به "عمیق شدن بحران" در ایران، نیروهای امنیتی را به سرکوب و آزار معترضان و فعالان جامعه مدنی متهم کرد.

در این بیانیه آمده بود که "اعتراضات عمومی از خیابانها به زیر پوست جامعه رفته است."

درخواست رهبران مخالفان دولت برای اخذ مجوز راهپیمایی در روز ۲۲ خرداد، بی پاسخ ماند و آنان اعلام کردند که به دلیل "حفظ جان و مال مردم" از برگزاری راهپیمایی منصرف شده اند و از معترضان خواستند که "مطالبات به حق خود را از مجاری کم هزینه تر و موثرتری دنبال کنند."

با این وجود و علیرغم تشدید تدابیر امنیتی، فضای خیابان های مرکزی پایتخت ایران در روز ۲۲ خرداد "تنش آلود" توصیف شد. از تجمع های پراکنده گروه هایی از معترضان، برخورد خشونت آمیز مأموران دولتی با آنان و ضرب و شتم دانشجویان معترض نیز گزارش هایی منتشر شد.

روز بعد، حسین ساجدی نیا، فرمانده نیروی انتظامی تهران از دستگیر شدن ۹۱ نفر در تهران خبر داد. اما برخی منابع دیگر از جمله سایت کلمه که به میر حسین موسوی نزدیک است آمار دستگیر شدگان را "حدود چهار صد نفر" ذکر کردند.

همزمان، هفتاد تن از اساتید و دانشگاهیان ایران با ارسال نامه ای برای بان کی مون، دبیر کل سازمان ملل، محکوم کردن "جنایات جمهوری اسلامی علیه مردم ایران" را درخواست کردند.

در این نامه، رهبر ایران به عنوان مسئول اصلی سرکوب معترضان، به "گسترش شرارت و مطلق کردن مذهب" متهم و عملکرد او "برای ایران بد، برای جهان بدتر و برای مذهب فلاکت بار" توصیف شده بود.

سه روز بعد، نمایندگان ۵۶ کشور جهان، در شورای حقوق بشر سازمان ملل با امضای بیانیه ای به "سرکوب خشونت آمیز مخالفان" در ایران اعتراض کردند.

راهپیمایی روز ۲۵ بهمن

حق نشر عکس AP
Image caption روز 25 بهمن، مخالفان دولت در تهران و برخی از شهرهای دیگر ایران تجمع کردند

دستگیری های گسترده و برخورد خشونت آمیز نیروهای دولتی با معترضان در روز ۲۲ خرداد و پس از آن، اعتراضات خیابانی را، چنانکه در بیانیه سازمان دیده بان حقوق بشر آمده بود، برای ماه ها به زیر پوست جامعه برد.

در ماه های پایانی سال و همزمان با گسترش حرکت های اعتراضی در کشورهای شمال آفریقا و خاورمیانه عربی، اعتراضات خفته در زیر پوست جامعه ایران هم بار دیگر جرأت ظهور و بروز پیدا کرد.

روز شنبه ۱۶ بهمن، میرحسین موسوی و مهدی کروبی در نامه ای خطاب به مصطفی محمد نجار، وزیر کشور، برای دعوت به راهپیمایی در روز دوشنبه ۲۵ بهمن "به منظور اعلام همبستگی با حرکت های مردم تونس و مصر بر علیه حکومت استبدادی" درخواست مجوز کردند.

وزارت کشور به این درخواست پاسخی نداد و روزنامه کیهان تقاضا نامه رهبران مخالف دولت برای راهپیمایی را "امريه موساد و در راستای همبستگی با سران رژيم صهيونيستی" توصیف کرد، اما مخالفان دولت، این درخواست را به منزله دعوت به راهپیمایی تلقی و برای شرکت در تظاهرات اعلام آمادگی کردند.

روز دوشنبه ۲۵ بهمن، مخالفان دولت در تهران و برخی از شهر های دیگر ایران تجمع کردند و در شعارهایشان از رهبر جمهوری اسلامی خواستند که همچون حسنی مبارک، رییس پیشین دولت مصر، از سمتش کناره گیری کند.

شاهدان عینی تعداد تظاهر کنندگان را دهها هزار نفر برآورد کردند. بازداشت تعداد قابل توجهی از شرکت کنندگان در این راهپیمایی هم گزارش شد.

شعارهای تند تظاهر کنندگان، برخورد شدید نیروهای امنیتی را به دنبال داشت و بر اساس گزارش های رسمی، در این اعتراضات، دو نفر کشته و هشت نفر زخمی شدند.

صانع ژاله، ۲۶ ساله، كرد زبان، اهل تسنن و دانشجوی رشته نمايش دانشگاه هنر و محمد مختاری، ۲۲ ساله از تهران هر دو بر اثر اصابت گلوله جان باختند.

مقامات دولتی این دو جوان را شهید خواندند و اعلام کردند که صانع ژاله از اعضای بسیج بوده است. سرتیپ احمد رادان، جانشین فرمانده نیروی انتظامی، هم "عناصر منافقین" [سازمان مجاهدین خلق] را به تیر اندازی در روز ۲۵ بهمن متهم کرد.

اما شورای هماهنگی راه سبز امید، تشکل هماهنگ کننده اعتراضات علیه دولت، این جان باختگان را از شهدای جنبش سبز دانست و مردم را برای یک گردهمایی دیگر در اول اسفند به منظور بزرگداشت آنان فراخواند.

روز یکشنبه اول اسفند ماه، بار دیگر نیروهای نظامی، انتظامی و امنیتی به خیابان ها آمدند تا از شکل گرفتن هر گونه تجمعی جلوگیری کنند.

با این حال، از تجمع های اعتراض آمیز در شهرهای شیراز، اصفهان، رشت، مهاباد و مریوان و درگیری های پراکنده در تهران و برخی از شهر های کردنشین گزارش هایی منتشر شد. شمار قابل توجهی از معترضان هم دستگیر شدند.

روند ایجاد فضای امنیتی و برخورد با تجمع های اعتراضی در برخی از روزهای دیگر هفته های پایانی سال هم تکرار شد.

روز پنجشنبه، پنجم اسفند ماه، وزارت امور خارجه آمریکا و خزانه داری این کشور در بیانیه ای با اشاره به "سرکوب معترضان" در ایران، محمدرضا نقدی، فرمانده سازمان بسیج مستضعفین و عباس جعفری دولت آبادی، دادستان تهران را به اتهام نقض جدی حقوق بشر مردم ایران مشمول تحریم های ایالات متحده قرار دادند.

آمریکا پیشتر نیز برخی از مقام های جمهوری اسلامی را به اتهام نقض حقوق بشر تحریم کرده بود.

حصر رهبران جنبش اعتراضی

حق نشر عکس Kalemeh
Image caption بیش از یک ماه است که رهبران مخالفان دولت ایران در حصر خانگی قرار دارند

چون شواهدی در مورد تصمیم رهبران مخالفان دولت برای حضور در راهپیمایی ۲۵ بهمن وجود داشت، بنا بر این، نیروهای امنیتی از چند روز پیشتر، محدودیت هایی را در مورد آنان به اجرا گذاشتند و عملا از حضور آن ها در راهپیمایی جلوگیری کردند.

پیشتر نیز بویژه از حمله نیروهای لباس شخصی به مهدی کروبی در مواردی و از حملات طرفداران دولت به خانه او در شب های قدر و آخرین جمعه ماه رمضان، گزارش هایی منتشر شده بود. همچنین در مناسبت های خاص محدودیت هایی علیه رهبران مخالفان دولت اعمال می شد.

اما این بار، پس از راهپیمایی معترضان در ۲۵ بهمن ماه، محدودیت های اعمال شده علیه میرحسین موسوی و مهدی کروبی، عملا به حبس خانگی آنان تبدیل شد و صادق لاریجانی، رییس قوه قضاییه ایران، رهبران جنبش اعتراضی را به "جهالت، ضلالت، تفرعن و حق کشی" متهم کرد.

۲۳۳ نفر از نمایندگان مجلس ایران هم در بیانیه ای اشد مجازات برای رهبران مخالف دولت را درخواست کردند.

ادامه حصر خانگی رهبران مخالفان دولت، واکنش تند برخی از چهره های سرشناس سیاسی و مذهبی و تشکل های اصلاح طلب را در پی داشت؛ آنان در بیانیه هایی اعمال محدودیت علیه رهبران مخالف دولت را مورد انتقاد قرار دادند.

علیرغم این انتقادها، حصر خانگی رهبران جنبش اعتراضی ادامه یافت و تا روزهای پایانی سال که فرزندان آنان اجازه دیدار با والدین خود را یافتند، کلیه ارتباطات آنان با بیرون از خانه همچنان قطع بود.

دختران میرحسین موسوی و زهرا رهنورد پس از این که موفق شدند پدر و مادر خود را در خانه ای واقع در خیابان پاستور ملاقات کنند، با انتشار نوشته ای اعلام کردند در این دیدار مطمئن شده اند که والدین آنها "جدی تر از گذشته بر عهد خود با مردم وفادارند."

گزارش فرزندان میرحسین موسوی و فراز و نشیب حرکت اعتراضی منتقدان و مخالفان دولت در ظول سال ۱۳۸۹، یک بار دیگر نشان داد که جنبش اعتراضی مردم ایران، موسوم به جنبش سبز، همچنان به انتظار فرصت مناسب، در زیر پوست جامعه جریان دارد.