پس‌لرزه‌های فوکوشیما در تهران و بوشهر

نیروگاه اتمی بوشهر حق نشر عکس AFP
Image caption مقامات ایران می‌گویند تا زمانی که از ایمنی نیروگاه بوشهر مطمئن نشوند، آن را به راه نخواهند انداخت

این روزها مقامات ایران از آزمایش موفق نسل جدید سانتریفیوژهای غنی‌سازی اورانیوم، آمادگی برای تولید سوخت اتمی مورد نیاز رآکتور تحقیقاتی تهران و آغاز به کار قریب‌الوقوع نیروگاه اتمی بوشهر سخن می گویند؛ اما همزمان، ابراز نگرانی در مورد ایمنی هسته‌ای در ایران افزایش یافته است.

بسیاری از این نگرانی ها در گذشته هم وجود داشت، اما پس از بروز فاجعه اتمی در نیروگاه فوکوشیما در ژاپن و در حالی که ابعاد نهایی این فاجعه هنوز مشخص نشده است، بحث های تازه و تردیدهای جدی در مورد ایمنی اتمی و حتی عاقلانه بودن استفاده از انرژی هسته ای در جهان همه گیر شده است.

پس از آنکه زلزله و سونامی عظیم در ژاپن باعث نشت مواد رادیواکتیو از نیروگاه فوکوشیما به محیط اطراف شد، چین ساخت ۲۷ نیروگاه در حال تأسیس خود را متوقف کرد، آلمان ۷ رآکتور از ۱۷ رآکتور فعال خود را خاموش کرد، دیگر کشورهای اروپایی بازرسی های ایمنی تازه ای را آغاز کردند و کشورهایی مانند تایلند هم اعلام کردند که در تصمیم خود در مورد استفاده از انرژی اتمی تجدیدنظر می کنند.

اما ایران ضمن اطمینان دادن از رعایت تمام ضوابط ایمنی در تأسیسات خود، اعلام کرده اند که نیروگاه بوشهر را به زودی افتتاح خواهند کرد.

انستیتو بین المللی مطالعات استراتژیک، موسسه ای تحقیقاتی که مقر آن در لندن است، در گزارشی از این رویکرد مقامات ایرانی ابراز نگرانی کرده و نوشته است که حتی قبل از بروز فاجعه فوکوشیما هم در مورد ایمنی نیروگاه بوشهر تردیدهایی وجود داشت.

ساخت این نیروگاه را یک شرکت آلمانی پیش از انقلاب اسلامی در ایران آغاز کرده بود، اما پس از انقلاب از ادامه کار سر باز زد. مقامات ایران ساخت نیروگاه را به یکی از شرکت های وابسته به "روس اتم"، شرکت دولتی اتمی روسیه سپردند، اما یکی از شرایط آنها این بود که تأسیسات و تجهیزاتی که آلمانی ها ایجاد کرده اند، باقی بماند و مورد استفاده قرار گیرد.

نتیجه این شد که روس ها مجبور شدند طراحی های خود را با این تأسیسات و تجهیزات منطبق کنند و در عین حال مرزهای مسئولیت هم مخدوش شد.

به عنوان نمونه، چند ماه پیش و در آستانه افتتاح نیروگاه بوشهر که قرار بود در دهه فجر سال گذشته انجام شود، متخصصان روسی متوجه شدند که یکی از چهار پمپ خنک کننده رآکتور به دلیل لرزش ها و فشار وارد آمده در دوره آزمایشی، دچار آسیب شده است. به گفته این متخصصان، این پمپ از تجهیزاتی بود که از آلمانی ها به جا مانده بود.

نگرانی دیگر این است که نیروگاه بوشهر هم مانند نیروگاه فوکوشیما در یک منطقه زلزله خیز ساخته شده است، اما سازندگان آن می گویند که تحمل زلزله ای با قدرت ۸ تا ۹ ریشتر را خواهد داشت.

البته نیروگاه بوشهر در کنار خلیج فارس قرار گرفته و مانند فوکوشیما در ساحل اقیانوس نیست که خطر مواجه شدن با سونامی های بزرگ را داشته باشد.

با این حال گرمای هوا در بوشهر به حدی است که سیستم خنک کننده رآکتور باید با شدتی بیش از حد معمول کار کند.

به گزارش انستیتو بین المللی مطالعات استراتژیک، کارشناسان آژانس همچنین از اینکه گرد و خاک در تأسیسات بوشهر زیاد و تمیز نگاه داشتن تجهیزات آن دشوار است، ابراز نگرانی کرده اند.

با این حال در این گزارش آمده است که وضعیت نیروگاه بوشهر، مثلا با نیروگاه چرنوبیل، که یکی از بدترین فجایع اتمی در آن اتفاق افتاد، متفاوت است؛ اولا رآکتور بوشهر به اندازه رآکتور چرنوبیل تشعشع آزاد نمی کند و ثانیا حتی در صورت وقوع ذوب هسته ای و از کار افتادن سیستم کنترل فشار، در بوشهر یک سازه بتونی برای مهار نفوذ مواد رادیواکتیو به طبیعت تعبیه شده است.

رآکتور تحقیقاتی تهران

موضوع تأمین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران هم از جمله نگرانی هایی است که در گزارش استیتو بین المللی مطالعات اسراتژیک به آن اشاره می شود.

ایران می گوید که سوخت مورد نیاز این نیروگاه را، که اورانیوم با غنای نزدیک به بیست درصد است، به زودی در اصفهان تولید خواهد کرد.

این در حالی است که مقامات ایران در سال ۲۰۰۳ به آژانس بین المللی انرژی اتمی اعلام کرده بودند که رآکتور تهران ۳۵ سال کار کرده است و عمر مفید آن از نظر ایمنی رو به پایان است.

اما امروز مهندسان ایرانی می گویند که اگر قطعات رآکتور به خوبی نگهداری شده باشد، عمر این تأسیسات لزوما به ۴۰ یا ۵۰ سال محدود نخواهد شد.

نگرانی از آنجا ناشی می شود که رآکتور تهران، حتی پیش از پایان عمر مفیدی که برایش در نظر گرفته شده بود، با مشکلاتی مواجه شده بود، از جمله در سال های ۲۰۰۱ و ۲۰۰۳ میله های سوخت در داخل رآکتور گیر کرده بود.

سانتریفیوژهای نسل جدید

اما تنها عامل نگران کننده برای مقامات و متخصصان غربی در مورد برنامه اتمی ایران، ایمنی تأسیسات اتمی نیست.

فریدون عباسی دوانی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران اخیرا اعلام کرد که کارشناسان ایرانی نسل جدید سانتریفیوژهایی را که در غنی سازی اورانیوم به کار می رود، با موفقیت آزمایش کرده اند.

این در حالی است که به نوشته روزنامه آمریکایی واشنگتن پست، اولی هاینونن، رئیس سابق بازرسان آژانس بین المللی انرژی اتمی، اخیرا در کنفرانسی در واشنگتن گفته است که اگر ایران بتواند سانتریفیوژهای جدید را با موفقیت و در تعداد زیاد به کار گیرد، تفاوتی اساسی در تولید اورانیوم غنی شده در این کشور اتفاق خواهد افتاد.

به گفته او، ایران می تواند با استفاده از چند صد دستگاه از سانتریفیوژهای جدید، که شش برابر دستگاه های قبلی قدرت تولید دارند، اورانیوم مورد نیاز برای ساخت یک بمب هسته ای را در کمتر از یک سال تولید کند.

این در حالی است که ایران همواره اتهام کشورهای غربی را در مورد اهداف نظامی برنامه هسته ای اش رد کرده است.

سانتریفیوژهای قدیمی ایران، که گفته می شود ۱۰۰۰ دستگاه از آنها در اثر حمله کرم اینترنتی استاکس نت آسیب دیده است، بر اساس طراحی سانتریفیوژهای هلندی دهه ۱۹۵۰ میلادی ساخته شده بود.

اما سانتریفیوژهای جدید که ایران قصد دارد از آنها در تأسیسات نطنز استفاده کند، بسیار کاراتر است.

البته ایران برای ساخت این سانتریفیوژها به موادی احتیاج دارد که خود قادر به تولید آنها نیست و خرید قانونی آنها هم به دلیل تحریم های بین المللی برای ایران ممنوع شده است؛ اما ایران از قبل مقداری نامشخصی از این مواد را ذخیره کرده و ممکن است مقدار دیگری هم از بازار سیاه تهیه کند.

ناچار شدن ایران به روی آوردن به بازار سیاه، از جمله نگرانی هایی است که در گزارش استیتو بین المللی مطالعات اسراتژیک هم به آن اشاره شده است.

بر اساس گزارش این انستیتو، انزوای ایران به معنای نارسایی در ایمنی هسته ای است: "تحریم های هسته ای علیه ایران نه تنها این کشور را وادار می کند که نیازهای خود را از بازار سیاه تهیه کند، روشی که مخاطرات خود را دارد، بلکه مهندسان و ناظران اتمی ایران را از همکاری با همتایان غربی خود محروم می کند. بخش عمده آموزش آنها توسط متخصصان روسی انجام می شود و محدودیت های مسافرتی، به معنای محروم شدن آنها از شرکت در کارگاه های آموزشی آژانس بین المللی انرژی اتمی و آموزش های مربوط به ایمنی است".