ایران: در مقابل تحولات خاورمیانه چه کنیم؟

اعتراضات سوریه حق نشر عکس Reuters
Image caption مرکز پژوهشهای مجلس تاکید دارد که باید از سوریه به صورت "منطقی و استراتژیک" حمایت شود

مرکز پژوهشهای مجلس ایران در گزارشی وقایع و تحولات منطقه خاورمیانه و شمال آفریقا را برسی کرده و در آن با بر شمردن تهدیدها و فرصت ها توصیه کرده که ایران باید چه اقدامی در مقابل آن انجام دهد.

این گزارش مفصل تاکید دارد که "خیزش های مردمی خاورمیانه و شمال افریقا به ویژه در کشورهایی مانند بحرین همانند شمشیر داموکلس دارای پتانسیل تولید فرصت و تهدید راهبری برای جمهوری اسلامی ایران است."

در این گزارش وقایع چند ماه اخیر در تونس، مصر، یمن، لیبی، بحرین و سوریه بررسی شده اما تاکید اصلی بر وقایع بحرین و کشورهای حاشیه خلیج فارس است.

به نظر تهیه کنندگان این گزارش، "آمریکا، اسرائیل، انگلیس، فرانسه و سایر بازیگران منطقه ای مانند عربستان با سوار شدن بر امواج خیزش ناشی از بیداری اسلامی، برنامه ریزی می کنند تا شیب و جهت بازی را به سمت اهداف مورد نظر خود هدایت کنند."

از نظر کارشناسان مرکز پژوهشهای مجلس، آمریکا نقش مدیریتی و عربستان "وظیفه صحنه پردازی" را بر عهده دارند و هر گونه غفلت جمهوری اسلامی ایران از سناریوهای آمریکا می تواند "هزینه بالایی را به نظام تحمیل کند."

کشورهای خاورمیانه و شمال آفریقا به دو دسته تقسیم شده اند کشورهایی مانند بحرین، عمان و کویت که در مجاورت ایران قرار دارند و کشورهایی نظیر مصر، اردن، یمن و سوریه که در حلقه دوم "منظومه امنیتی" واقع شده اند.

گزارش مرکز پژوهشهای مجلس تاکید دارد که "اعتراضات زنجیره ای در شعاع دایره امنیتی جمهوری اسلامی ایران" در کشورهایی رخ داده که دارای رژیم های پلیسی یا استبدادی هستند و گسترش اعتراضات همانند بازی دومینو است که "در آن هر گونه موفقیت معترضان برای تغییر نظام سیاسی رژیم های خودکامه، می تواند به سایر نظام های مستبد منطقه نیز سرایت کند."

از نظر مرکز پژوهشهای مجلس ایران "خیزش مردم بحرین و با درجه پائین تر یمن" برای ایران تهدید و فرصت هایی ایجاد می کنند که "در صورت مدیریت عقلایی و به کارگیری مناسب ابزارهای نفوذ، جایگاه و موقعیت جمهوری اسلامی ایران را در ترتیبات منطقه ای ارتقاء خواهند داد و برعکس هر گونه غفلت از تحلیل راهبردی می تواند مخاطراتی را برای امنیت ملی به وجود آورد."

ایران به شدت از سرکوب معترضان بحرینی و ورود نیروهای نظامی عربستان و امارات به بحرین انتقاد کرده و روابط دو کشور به شدت تیره شده است. از نظر مرکز پژوهشهای مجلس، نیروهای امارات و عربستان با چراغ سبز آمریکا وارد بحرین شده اند و نیروهای عربستان با طرح تبلیغاتی "ایران هراسی" برای حضور طولانی مدت نظامی در بحرین برنامه ریزی می کنند.

بنابر این گزارش، اولین دوره تنش سیاسی بین ایران و بحرین مربوط به دو سال پیش در ششم مارس 2009 (14 اسفند 1387) است که در آن "پادشاه مراکش با ادعای دفاع از تمامیت ارضی بحرین و اتخاذ واکنش مناسب در قبال حمایت از تهران از گسترش مذهب تشیع در این کشور، فرمان قطع روابط با جمهوری اسلامی ایران را صادر کرد."

شمال آفریقا و خاورمیانه

از نظر تهیه کنندگان گزارش، یمن در "در دومین حلقه منظومه امنیتی جمهوری اسلامی ایران واقع شده و تحولات آن به صورت غیرمستقیم بر معادلات امنیتی خلیج فارس تاثیر گذار است."

تهیه کنندگان گزارش، با بررسی وقایع در یمن احتمال می دهند که آمریکا "در صورت تداوم و گسترش اعتراضات مردمی، با بهانه تولید امنیت پیشگیرانه در برابر نیروهای القاعده، مقابله با تهدید صلح و امنیت منطقه ای و با برجسته سازی دولت ناکارامد، مقدمات حضور نظامی خود را در این کشور به وجود آورد."

تحولات مصر در کنار لیبی و تونس بررسی شده و تاکید شده که "وجود عقلانیت در نحوه برخورد ارتش با معترضان و انطباق سریع ارتش با تحولات داخلی با هدف پیشگیری از افزایش مطالبات مردمی، نقش مهمی را در عدم تغییر بنیادین ساختارهای مصر ایفا کرد."

حق نشر عکس Reuters
Image caption مرکز پژوهشهای مجلس احتمال داده که آمریکا مقدمات حضور نظامی خود را در یمن فراهم کند

نویسندگان گزارش در باره لیبی که به نظرشان اهداف بازیگران اصلی آن "با نوعی ابهام سیاسی - اطلاعاتی" مواجه است، احتمال به قدرت رسیدن "دولت انتقالی انقلابیون" را با حمایت آمریکا مطرح کرده و تاکید دارند که "جمهوری اسلامی ایران به دلیل سیاست های ضد بشری معمرقذافی علیه معترضان نمی تواند از دولت وی حمایت کند."

وقتی نوبت به سوریه یار استراتژیک ایران در میان کشورهای عربی می رسد، تهیه کنندگان گزارش جانب احتیاط در پیش می گیرند و توصیه می کنند که ایران "باید سناریوی حاصل از گسترش ناآرامی به سایر شهرهای سوریه و تاثیر آن بر منافع جمهوری اسلامی ایران به ویژه در تعاملات خود با حزب الله لبنان را از منظر امنیت ملی بررسی کند."

در این گزارش تاکید شده که جایگاه نیروی مقاومت حزب الله لبنان در" ترتیبات امنیتی منطقه" پر رنگ شده و احتمال می رود که "شیعیان بحرین یا معترضان یمنی پس از ناکامی در به کارگیری شیوه های مسالمت آمیز، از شیوه های نبرد نامتقارن حزب الله برای تحقق آرمانهای خود استفاده کنند."

نکته مهم دیگری که در این گزارش مطرح شده این است که در ادامه اعتراضات منطقه ای، جمهوری آذربایجان، همسایه شمالی ایران "از پتانسیل لازم" برای اعتراض برخوردار است و برای همین ایران باید آمادگی لازم را در این زمینه داشته باشد.

دیپلماسی پنهان و آشکار

توصیه شده که رویکرد ایران به وقایع منطقه ای باید "به صورت گزینشی و مبتنی بر به کارگیری ترکیبی از دیپلماسی عیان و پنهان باشد. برای مثال در مورد حمایت از خیزش های شیعیان عربستان رویکرد جمهوری اسلامی باید به صورت محتاطانه، دقیق و مبتنی بر دیپلماسی پنهان ولی در مورد یمن حمایت از معترضان باید به صراحت باشد."

از نظر تهیه کنندگان گزارش بحرین اکنون به "کانون رقابت سه کشور ایران، عربستان و امریکا تبدیل شده" و اکنون یکی از دغدغه های عربستان "افزایش احتمال شکل گیری خود جوش هسته های مقاومت با الگوبرداری از مدل حزب الله لبنان در بحرین و یمن و به تبع آن افزایش نفوذ جمهوری اسلامی ایران در حیات خلوت عربستان است و این خود یکی از انگیزه های ریاض برای اعزام نیرو به بحرین و سرکوب خونین شیعیان این کشور می باشد."

نویسندگان گزارش عربستان را متهم می کنند که با "فرافکنی مشکلات داخلی به دخالت های جمهوری اسلامی" می کوشد با پیشگیری از به قدرت رسیدن یک دولت شیعی در بحرین، جمهوری اسلامی را نیز "برای ورود به تقابل نظامی در بحرین" تحریک کند.

احتمال دیگری که مطرح شده این است که عربستان "با رویکرد بی ثبات سازی جمهوری اسلامی حمایت خود را از گروه های تروریستی وهابی و سلفی پاکستان، گروهک های معاند یا شبه نظامیان کرد مخالف نظام مستقر در شمال عراق برای انجام اقدام های تروریستی به ویژه در استان های مرزی جمهروی اسلامی مانند کردستان و سیستان و بلوچستان را افزایش دهد."

حق نشر عکس AP
Image caption مرکز پژوهشهای مجلس ایران تاکید دارد که به دلیل سیاست های ضد بشری معمرقذافی علیه معترضان، این کشور نمی تواند از دولت وی حمایت کند

پیش بینی شده که روابط ایران با کشورهای حاشیه خلیج فارس "از مرحله تنش به قطع روابط منجر شود که مصداق آن را می توان در رفتارکاوی بحرین و کویت (به بهانه جاسوسی دو تبعه ایرانی برای سپاه پاسداران)مشاهده کرد."

در مقابل مزیتی که چنین وضعیتی برای ایران ایجاد کرده این است که مشکلات منطقه باعث شده تا "موضوع هسته ای ایران" و "بحث ادعای مالکیت امارات بر جزایر سه گانه" کم رنگ شده و به اولویت دوم کشورهای منطقه تبدیل شود.

در این گزارش توصیه شده که تمام "تحرکات آمریکا، عربستان و سایر بازیگران منطقه ای" از سوی ایران زیر نظر گرفته شود و "جمهوری اسلامی ایران باید در حوزه هایی تمرکز کند که دارای مزیت استراتژیک هستند."

توصیه دیگری که به ایران شده این است که به "محاسبه دقیق وزن فواید و هزینه های حمایت از دولت های کنونی یا جریان های مخالف" بپردازد.

در کنار این توصیه ها پیش بینی شده که "در کوتاه مدت دور جدیدی از تراکم تهاجم تبلیغاتی با تمرکز بر سپاه هراسی در منطقه سازماندهی شود که در صورت غفلت نهادهای ذیربط می تواند هزینه هایی را به نظام تحمیل نموده و کشور را به سمت تنش سازی با کشورهای منطقه سوق دهد."

در نهایت پیشنهاد شده که ایران روابطش را با قطر تقویت کند و با "حمایت منطقی و استراتژیک از سوریه و توسعه روابط با دولت نوری المالکی، تقویت حوزه نفوذ در لبنان و احتمال بازنگری در روابط با مصر" به دنبال ایجاد موازنه قوا در منطقه باشد.

مطالب مرتبط