کیفیت: معضل اصلی خودروهای ایرانی

حق نشر عکس Reuters
Image caption سرعت غیرمجاز و سبقت غیرمجاز، دلیل اصلی وقوع بسیاری از تصادفات در ایران است

آمارهای سازمان پزشکی قانونی ایران نشان می‌دهد در سال ۱۳۸۹ شمسی، بیش از ۲۳ هزار نفر جان خود را در تصادفات رانندگی از دست دادند. شمار بالای قربانیان حوادث رانندگی این سؤال را برای بسیاری مطرح می‌کند: دلیل این همه تلفات چیست؟

به عقیده بسیاری از کارشناسان، عامل اصلی وقوع تصادف، انسان است. سرعت غیرمجاز و سبقت غیرمجاز، دلیل اصلی وقوع بسیاری از تصادفات در ایران است. با رعایت مقررات راهنمایی و رانندگی می‌توان از وقوع اکثر تصادفات در همان وهله اول جلوگیری کرد.

جاده‌های ایران در زمینه طراحی هندسی، کیفیت ساخت، نحوه نگهداری و تجهیزات و علائم ایمنی مشکل دارند و تلاش های وزارت راه و پلیس هم نتوانسته کمک چندانی به بهبود وضعیت جاده ها بکند.

اما وقتی تصادف رخ داد، آنچه بیشتر اهمیت می یابد، ایمنی خودرو است یعنی خودرو ایمن می تواند سلامتی سرنشین خودرو را را تضمین کند.

تجهیزات ایمنی خودرو را می‌توان به دو دسته فعال و غیرفعال تقسیم کرد.

وظیفه تجهیزات ایمنی فعال این است که جلوی وقوع تصادف را بگیرند یا دست کم شدت آن را کم کنند. از موارد ساده‌ای نظیر کیفیت لاستیک‌ها و فرمان هیدرولیک تا ترمزهای ضدقفل (ABS) و سیستم‌های الکترونیکی کنترل پایداری (ESP) در این دسته جای می‌گیرند. این‌گونه تجهیزات به راننده کمک می‌کند در موقعیت‌های خطرناک، سریع‌تر و مؤثرتر واکنش نشان دهد و کنترل بهتری روی وسیله نقلیه‌اش داشته باشد.

تجهیزات ایمنی غیرفعال وقتی وارد عمل می‌شوند که حادثه اتفاق افتاده است. از وسایل ساده‌ای مثل کمربند ایمنی و پشت سری گرفته تا مقاومت شاسی خودرو، میله‌های ضربه‌گیر داخل درها و کیسه‌های هوا، همه از تجهیزات ایمنی غیرفعال خودرو به شمار می‌روند.

حق نشر عکس .
Image caption خودروهای نظیر پژو پارس، روآ و همین طور مدل‌های مختلف سمند، همه بر پایه پژو ۴۰۵ طراحی شده‌اند که سال ۱۹۸۷ به بازار آمد

بیشتر خودروهایی که در جاده‌های ایران رفت و آمد می‌کنند یا هر روز وارد بازار می‌شوند، در هر دو زمینه ایمنی فعال و غیرفعال، ضعیف هستند.

ویژگی‌های آیرودینامیکی خودرو، نحوه تقسیم وزن بین جلو و عقب آن، پایداری کلی خودرو و استحکام شاسی آن، همه از عوامل تأثیرگذار در ایمنی خودرو هستند. اما بعد از پایان طراحی خودرو، ایجاد تغییر اساسی در این مشخصات کاری ناممکن است.

یکی از مشکلات خودروهای قدیمی، نحوه واکنش شاسی آن‌ها به ضربه ناشی از تصادف است. در سال‌های اخیر شاسی خودروها را به گونه‌ای طراحی می‌کنند که با جذب انرژی حاصل از تصادف، بخش جلویی شاسی جمع می‌شود و جلوی انتقال ضربه به اتاق سرنشینان را بگیرد. اما شاسی‌های قدیمی این قابلیت مهم را ندارند.

با توجه به هزینه‌های بالا و زمان طولانی لازم برای طراحی یک پلتفرم جدید، تا وقتی خودروسازان ایرانی نتوانند با همکاری خودروسازان خارجی، مدل‌های جدیدی را جایگزین تولیدات فعلی‌شان کنند، مشکل پابرجا خواهد بود. اتفاقی که در اوضاع فعلی و با شرایط تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، بعید به نظر می‌رسد.

با وجود قدیمی بودن بسیاری از خودروهای تولید داخل، نصب بعضی تجهیزات ایمنی مؤثر روی آن‌ها ممکن است. اما واقعیت این است که در اکثر خودروهای تولیدی، محفظه قرارگیری کیسه هوا خالی می‌ماند.

واقعیت این است که ایمن کردن خودروها بی‌هزینه نیست. نصب ترمز ضدقفل و ایربگ روی هر خودرو از چند صد هزار تا چند میلیون تومان خرج دارد.

خودروسازان ایرانی بارها گفته‌اند که نمی‌توانند بدون افزایش قیمت تولیداتشان، این تجهیزات را روی آن‌ها نصب کنند و مصرف‌کننده هم حاضر نیست هزینه بیشتری بپردازد.

از طرف دیگر، آن‌ها می‌گویند بسیاری از صاحبان خودروهایی که کیسه هوا دارند، آن را از مدار خارج می‌کنند؛ چرا که می‌گویند اگر کیسه هوا باز شود، نصب مجددش هزینه‌بر است. یعنی مصرف‌کننده حاضر است جانش را به خطر بیندازد، اما ریسک هزینه ناشی از باز شدن اتفاقی کیسه هوا را نپذیرد.

طراحی بسیاری از خودروهایی که در ایران تولید می‌شوند، قدیمی است. برای نمونه، پراید که چند سالی است پرفروش‌ترین خودروی ایران به شمار می‌رود، در اصل فورد فستیوا است که سال ۱۹۸۶ (یعنی ۲۵ سال پیش) در آمریکا به بازار آمد.

حق نشر عکس MEHR
Image caption در سال گذشته خورشیدی، بیش از ۲۳ هزار ایرانی جان خود را در تصادفات رانندگی از دست دادند

این مدل ابتدا به شرکت کره‌ای کیا موتورز فروخته شد تا نام پراید بگیرد و سپس به ایران آمد. اما طراحی کلی خودرو، مخصوصاً در زمینه شاسی، سیستم‌های انتقال قدرت، ترمز و فرمان، هنوز همان طرح اولیه است.

تیبا (یا همان مینیاتور) که سایپا از آن به عنوان خودروی ملی نام می‌برد، با تغییرات اندکی، مجدداً بر روی همان سازه ساخته شده است.

وضعیت در ساخته‌های دیگر خودروساز بزرگ ایران هم تعریفی ندارد. پژو پارس، روآ و همین طور مدل‌های مختلف سمند، همه بر پایه پژو ۴۰۵ طراحی شده‌اند که سال ۱۹۸۷ به بازار آمد و به عنوان خودروی سال اروپا انتخاب شد.

در شرایطی که خودروهای ساخت ایران ضعف های فراوانی دارند، تلاش‌ها برای تدوین و اجرای استانداردهایی برای ایمنی و آلایندگی خودروهای تولید داخل نیز چندان نتیجه‌بخش نبوده است.

تیرماه ۱۳۸۸ شورای عالی استاندارد ایران تصویب کرد که از ابتدای اجرای برنامه پنجم توسعه ایران، همه خودروهای تولید داخل باید به یک کیسه هوا مجهز باشند. بعدتر شورای سیاست‌گذاری خودرو، شرکت‌های خودروسازی را موظف کرد که از ابتدای سال ۱۳۹۰ همه خودروهایشان را با دو کیسه هوا به خریداران تحویل دهند. اما با گذشت سه ماه از آغاز سال، هنوز خبری از اجرای این مصوبه نیست.

برخی کارشناسان می گویند انحصار چند خودروساز داخلی در بازار را عامل همه کمبودهای خودروهای ایرانی می‌دانند. آن‌ها می‌گویند چون خودروسازان برای محصولاتشان با همین سطح کیفیت و تجهیزات و قیمت، مشتری دارند، نیازی به اصلاح و تغییر نمی‌بینند.

بعضی هم با اشاره به وجود استانداردهای کیفیت، ایمنی و آلایندگی، نظارت ناکافی دولت بر اجرای استانداردها و قدرت چانه‌زنی خودروسازان را عامل اجرا نشدن این استانداردها می‌دانند.

اما عده‌ای دیگر بر این نکته انگشت می‌گذارند که ایمنی خودرو جزو فاکتورهای اصلی مشتریان ایرانی برای خرید نیست.

شاید اگر خریدار ایرانی، آن قدر که به شیشه‌بالابر برقی و کولر اهمیت می‌دهد، ایربگ و ترمز ای‌بی‌اس خودرو برایش مهم بود، خودروسازان ناچار به نصب این‌گونه تجهیزات و بهبود ایمنی تولیداتشان می‌شدند.