گزارشگر ویژه حقوق بشر، گزارشی تکراری یا رخدادی با تاثیر واقعی؟

حق نشر عکس logo

تعیین گزارشگر ویژه حقوق بشر سازمان ملل برای ایران موفقیتی جدی برای مدافعان حقوق بشر تلقی می شود، اما اگر با سفر احمد شهید به ایران موافقت نشود، یکی از تاثیرات و کاربردهای عملی و مهم گزارشگر ویژه در بهبود وضعیت قربانیان نقض حقوق بشر در جمهوری اسلامی تا حد بالایی خنثی و منتفی خواهد شد.

تعیین نماینده ویژه حقوق بشر برای ایران، حتی با ۲۲ رای موافق از ۴۷ عضو، قربانیان نقض حقوق بشر را در ایران از حمایت و پشتیبانی جهانی آگاه، مدافعان حقوق بشر را در ایران دلگرم تر و حقانیت همه نهادها و کسانی را تایید می کند که از نقض حقوق بشر در جمهوری اسلامی انتقاد می کنند.

تجربه های گذشته نشان داده اند که سفر گزارشگر ویژه به ایران در بهبود وضعیت قربانیان نقض حقوق بشر و به ویژه زندانیان سیاسی، فکری و عقیدتی و در کاهش سرکوب پیروان برخی گرایش ها و مذاهب ممنوع شده نقش و تاثیری عملی و جدی، هرچند کوتاه مدت، دارد.

مخالفت یا چانه زنی دیپلماتیک؟

۴۷ کشور عضو شورای حقوق بشر در فروردین ماه امسال با ۲۲ رای موافق، ۷ رای مخالف و ۱۴ رای ممتنع قطعنامه پیشنهادی را در باره اعزام گزارشگر ویژه برای ایران تصویب کردند.

این شورا پس از رایزنی های کارشناسی و دیپلماتیک احمد شهید، وزیر امور خارجه سابق مالدیو را در ۲۷ خرداد ماه با رای اکثریت به عنوان گزارشگر ویژه برگزید و به او ماموریت داد تا گزارش خود را در باره وضعیت حقوق بشر در ایران به اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل در ماه سپتامبر ارائه دهد.

پیش از تعیین نماینده ویژه ابراهیم رئیسی، معاون قوه قضاییه، اعلام کرد که "جمهوری اسلامی ورود گزارشگر را بررسی می کند."

رسانه های نیمه دولتی جمهوری اسلامی نیز به نقل از "منابع موثقی" که نام و سمت آنها ذکر نشد، خبر دادند که شورای حقوق بشر سازمان ملل با ۳ شرط ایران، "مرد بودن، مسلمان بودن و غیرعرب بودن گزارشگر ویژه"، موافقت کرده است.

پس از اعلام نام گزارشگر ویژه، علی اکبر صالحی، وزیر امور خارجه و محمد جواد لاریجانی، دبیر ستاد حقوق بشر وابسته به قوه قضائیه ، اعلام کردند که جمهوری اسلامی فقط با اعزام "گزارشگران موضوعی"، گزارشگرانی که برای تحقیق در باره شخص یا مساله ای مشخص برگزیده می شوند، موافقت کرده است.

حق نشر عکس maldivesembassy.jp
Image caption احمد شهید، پیش از این وزیر امور خارجه مالدیو بود

موضع رسمی دولت جمهوری اسلامی در باره سفر احمد شهید به ایران هنوز اعلام نشده است اما صادق لاریجانی، رئیس قوه قضاییه ایران، در دوم تیرماه گفت: "پذیرفتن گزارشگر ویژه حقوق بشر سیاست ما نیست."

این جمله دو پهلو را تا هنگامی که دولت ایران رسما موضع خود را در باره سفر احمد شهید به شورای حقوق بشر اعلام نکرده است، می توان به معنای مخالفت با سفر گزارشگر ویژه به ایران یا دست بالا گرفتن برای کسب امتیازات و تحمیل شرایط دلخواه در چانه زنی های دیپلماتیک تعبیر کرد.

گزارش سپتامبر، چالش ایران یا مجمع عمومی

نمونه های نقض آشکار نقض حقوق بشر در ایران چندان است که گزارشگر ویژه برای گردآوری داده های عینی اثبات پذیر و مستند در این عرصه نیازمند سفر به این کشور نیست.

حضور دائمی نمایندگان جمهوری اسلامی در شورای حقوق بشر و تماس ها و ارتباطات محمد جواد لاریجانی، دبیر ستاد حقوق بشر قوه قضائیه، با اعضای این شورا نیز چندان گسترده است که نماینده ویژه به خوبی از مواضع فکری جمهوری اسلامی در باره حقوق بشر آگاه است و برای مطلع شدن از پاسخ های دولت ایران نیز نیازمند گفتگو با مقامات رسمی در تهران نیست.

از هم اکنون می توان حدس زد که گزارش وضعیت حقوق بشر در ایران به زیان جمهوری اسلامی بوده و این گزارش در رسانه های جهانی از بازتاب گسترده ای برخوردار خواهد شد، اما افکار عمومی جهان با نقض مستمر و نهادینه شده حقوق بشر در ایران آشنا است و گزارش ماه سپتامبر این تصویر را تغییر نخواهد داد.

قطعنامه ها و تصمیم های مجمع عمومی سازمان ملل نیز الزامی نبوده و از حد توصیه هایی که دولت ها در رد و پذیرش آنها مختارند فراتر نخواهد رفت، مگر هنگامی که مجمع عمومی پرونده ای را برای اخذ تصمیم های عملی و الزام آور برای اعضای سازمان ملل به شورای امنیت منتقل کند.

بسیاری از دولت های عضو سازمان ملل و برخی اعضای دائمی و برخوردار از حق وتو در شورای امنیت از جمله چین و روسیه، به نقض حقوق بشر متهم بوده و برخی از دولت های عضو سازمان ملل از معیارهای دوگانه قدرت های بزرگ در عرصه حقوق بشر به شدت انتقاد می کنند.

برخی کشورهای عضو سازمان ملل از جمله چین و اغلب دولت های اسلامی، با بهره گیری از مفاهیمی چون "نسبیت فرهنگی" و "ارزش" تلقی کردن "حقوق" مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر، جهانشمولی این اعلامیه را انکار می کنند و در حالی از مفاهیمی چون "حقوق بشر اسلامی" سخن می گویند که به نقض گسترده حقوق بشر در کشورهای خود متهم هستند.

این گونه کشورها مطرح شدن پرونده نقض حقوق بشر یکی از کشورهای عضو سازمان ملل را در شورای امنیت به سود خود نمی بینند.

به این ترتیب، اگر رخدادی نامنتظره روی ندهد، بعید به نظر می رسد که مجمع عمومی پرونده نقض حقوق بشر در ایران را به شورای امنیت ارائه دهد.

حتی اگر این پرونده به شورای امنیت ارائه شود نیز این شورا در مورد ایران اهرمی جز تحریم های اقتصادی و تحریم های سیاسی نمادین در دست ندارد و آن گاه که پای حقوق بشر در کار است با پرسش های جدی چون برخورد دوگانه قدرت های بزرگ با دولت های نقض کننده حقوق بشر مواجه است.

گزارشگر ویژه، پشتیبانی جهانی از قربانیان

ترکیب کشورهای عضو شورای حقوق بشر، که در سال ۲۰۰۶ جایگزین کمیسیون حقوق بشر شد، در رای گیری ها و تصمیم های این شورا نقش اصلی را ایفا می کند.

این ترکیب در چند سال گذشته چنان بود که جمهوری اسلامی را از فهرست کشورهایی که وضعیت حقوق بشر در آنها به شدت وخیم بوده و نیازمند اعزام گزارشگر ویژه هستند، خارج کرد اما با تغییر اعضای شورا، این توازن به زیان جمهوری اسلامی دگرگون شد.

جمهوری اسلامی ایران با تجربه گزارشگران ویژه حقوق بشر بیگانه نیست هرچند این گزارشگران در روزهای سخت و تاریک کشتار زندانیان سیاسی در سال های ۱۳۶۰ و ۱۳۶۷ به ایران راه نداشتند و دولت ایران در آن روزگار گروهی را مسئول کرده بود که "اعلامیه حقوق بشر اسلامی" را تدوین کنند.

به دورانی که سیاست خصوصی سازی و جلب سرمایه گذاری خارجی در دستور کار قرار گرفت و فشارهای جهانی افزایش یافت، گزارشگران حقوق بشر نیز ۴ بار اجازه سفر به ایران را به دست آوردند. رینالدو گالیندوپل ۳ بار در سال‌های ۶۸، ۶۹ و۷۰ و موریس کاپیتورن یک بار در سال۷۴ اجازه یافتند که به ایران سفر کنند.

گزارشگران ویژه حقوق بشر هر بار با محدویت های گوناگون و نمایش های ساختگی رو به رو شدند، اما هر بار نیز با برخی قربانیان نقض حقوق بشر در ایران دیدار کردند.

تکرار تاریخ یا تاریخ تکرار

نزدیک به ۳ هزار و ۵۰۰ زندانی سیاسی و عقیدتی دوران پهلوی دوم، که من نیز یکی از آنها بودم، در آخرین سال های سلطنت شاه رخدادی شگفت انگیز را تجربه کردند که پیش از وقوع در خیال هیچ کس نمی گنجید.

روزی چون همه روزها رفتار بازجویان شکنجه گر و زندانبانان خشن به ناگهان تغییر کرد و مهربانی تصنعی از در و دیوار زندان های سیاسی می بارید. در و دیوار بندهای سیاسی زندان های اوین، کمیته، قزل حصار تهران، عادل آباد شیراز و دیگر زندان های ایران، حتی انفرادی های سیاهچال گونه را با رنگ های شاد تزئین کردند.

Image caption موریس کاپیتورن از سال ۱۳۷۴ تا ۱۳۸۰، نماینده ویژه حقوق بشر سازمان ملل در ایران بود

اجازه هواخوری هر روزه شد و بسته های نایلونی حاوی مسواک های نو، خمیر دندان، صابون و حوله در بندها و حتی در انفرادی ها توزیع شد. اجازه مستراح رفتن از سه بار در روز به چند بار افزایش یافت، خرید روزنامه های مجاز، که در برخی زندان ها و در همه انفرادی ها ممنوع بود، آزاد شد.

زندان هایی که تلویزیون نداشتند از این برخوردار شدند گرچه رادیو کماکان ممنوع بود.

چند روزی پس از این تغییرات ناگهانی، که زندانیان دلیل آن را حدس نمی زدند، سر و کله برخی بازجویان شکنجه گر، که مشت و لگد و کابل های آنان بر پیکر زندانیان نقش بسته بود، در بند سیاسی ها پیدا شد.

شکنجه گران با صمیمیتی که ساختگی و نمایشی بودن آن به مضحکه ملال آور هنرپیشه های بی استعداد سفارشی شباهت می برد، خطاب به زندانیان می گفتند که آمده اند تا با هموطنان عزیز خود، که به سوءتفاهم کوچکی مبتلا شده و اهمیت برنامه ها و افکار میهن پرستانه شاهنشاه آریامهر را نمی دانند، دوستانه گفتگو کنند. آمده اند تا از زندانیان، که یک شبه به هموطنان عزیز بدل شده بودند، بخواهند تا اگر به هنگام بازجویی از برخی رفتارهای نادر یکی دو بازجو دلخوری کوچکی در دل دارند ، فراموش کنند و ...

قربانیانی که تخت و شلاق و انفرادی را تجربه کرده و بهترین سال های عمرشان را گاه به اتهام خواندن چند کتاب یا عضویت در محفلی مطالعاتی در انفرادی ها گذرانیده بودند، با ناباوری و تمسخر به این مضحکه بی شباهت می نگریستند.

یکی دو هفته بعد سه بازرس سازمان صلیب سرخ جهانی به زندان ها آمدند و با زندانیان گفتگو کردند و به ما خبر دادند که از این پس از حقوق زندانیان سیاسی برخورد خواهیم شد. نظام شاهنشاهی چندان نماند که تضاد "حقوق" را با "استبداد" تجربه کند.

گالیندوپل در سال های ۶۸ ، ۶۹ و ۷۰ به ایران سفر و با برخی زندانیان سیاسی، برخی روشنفکران منتقد و ناراضی و یکی دو روزنامه نویس مستقل دیدار کرد.

با تمامی تجربه هایی که داشت گاه با شگفتی و ناباوری به چهره مخاطبان خود، که حداکثر نیمی از دهشت شکنجه و زندان و سانسور را روایت می کردند، می نگریست.

حالت روحی او را به هنگام شنیدن گزارش شکنجه ها از زبان زندانیان نمی دانم. بدان روزگار در زندان نبودم . می توان حدس زد که پیرمرد چه تلاطمی را از سر گذرانیده است.

اما نگاه متعجب و بهت زده او را از یاد نمی برم وقتی نمونه های سانسور را برای او توضیح می دادیم.

به هنگام دیدارهای او از ایران سانسور وزارت ارشاد معتدل تر می شد، وضعیت زندان ها نیز اندکی بهبود می یافت و او که می رفت روز از نو و روزی از نو و در بر همان پاشنه سابق می چرخید.

به هنگام سفر موریس کاپیتورن در زندان بودم و محکوم به اعدام. بعدها که آزاد شدم او را در آلمان دیدم. به من گفت که حکایت من بخش هایی از گزارش او بوده و تمامی تلاش های او برای دیدن من در زندان به نتیجه نرسیده است.

وضعیت حقوق بشر را در هر کشوری تحول فرهنگی و سیاسی درون جوش مردم آن کشور ارتقاء می دهد، اما گزارشگران ویژه حقوق بشر سازمان ملل نمادی گویا از پشتیانی جهانی از قربانیان نقض حقوق بشر هستند و اگر اجازه سفر به ایران را به دست آورند، سرکوب و شکنجه و مرگ را دست کم در ایام اقامت خود در ایران کاهش می دهند.

مطالب مرتبط