احمدی‌نژاد و خط قرمز کابینه: فشارها و گزینه‌ها

محمود احمدی نژاد حق نشر عکس MEHR
Image caption در سال‌های گذشته امکانات رادیو تلویزیون ایران به شکلی در اختیار آقای احمدی‌نژاد قرار داشت که فریاد منتقدان را بر انگیخته بود

محمود احمدی نژاد که پس از ماجرای عزل حیدر مصلحی، وزیر اطلاعات و سپس ابقای وی بدستور آیت الله خامنه ای و پیدایش موج انتقادات از وی و نزدیکانش وارد مرحله جدیدی از دوران ریاست جمهوری خود شده است، به دستگیری های اخیر واکنش نشان داده و تهدید کرده که ممکن است برای دفاع از خود و کابینه مجبور شود مسائلی را با مردم ایران در میان بگذارد.

وی این دستگیری ها را دارای ماهیتی غیرواقعی و مغرضانه دانست و گفت: "برای ما روشن است که این یک حرکت سیاسی است و برای فشار به دولت انجام می‌شود".

واکنش آقای احمدی نژاد در عین حال که انتقاد از دستگیری های اخیر بود، اما حاوی یک تهدید هم بود. وی گفت "در جایی که ببینم می‌خواهد آسیب جدی به کشور وارد شود، من موظف هستم مسائل را با مردم در میان بگذارم و کار و وظایف خود را انجام بدهم که امیدوارم کار به آنجا نرسد."

این پدیده در فضای سیاسی ایران کاملا شناخته شده است که مسئولان پس از تحت فشار قرار گرفتن از قصد خود برای بیان ناگفته ها و پشت پرده ها سخن می گویند، ولی معمولا چنین اتفاقی نمی افتد. این موضع در گذشته از سوی بسیاری از سیاستمداران در جمهوری اسلامی تکرار شده است.

سوال اینجاست که آیا آقای احمدی نژاد حتی اگر بخواهد با مردم صریح حرف بزند، آیا خواهد توانست؟

به دنبال موج جدید فشارها و انتقادها علیه اطرافیان آقای احمدی نژاد، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران هم که به نوعی در کنترل آیت الله خامنه ای است، از انعکاس سخنان اخیر رئیس جمهوری خودداری کرد، تا جایی که این سایت دولت بود که به گفته برخی برای اولین بار فایل تصویری این سخنان را روی اینترنت منتشر کرد.

اخیرا محدود کردن فعالیت رسانه های نزدیک به آقایان احمدی نژاد و اسفندیار رحیم مشایی بخشی از سیاست فشار و مقابله با آنچه "جریان انحرافی" خوانده می شود، بوده است. جریانی که از دل دولت برخاسته، از جبهه اصولگرایان ظهور کرده و پس از بحران در روابط آقایان خامنه ای و احمدی نژاد بر سر اداره کشور در حوزه های مختلف، مورد غضب بخش نزدیک به آیت الله خامنه ای در حاکمیت قرار گرفته است.

از آنجایی که صدا و سیما و تریبون های نماز جمعه در اختیار جناح وفادار به آیت الله خامنه ای است، مشکل بتوان تصور کرد که آقای احمدی نژاد بتواند آنطور که میل دارد حرف های خود را -اگر هم بخواهد- به گوش مردم برساند.

چرخش صدا و سیما به سوی برخورد گزینشی با اظهارات آقای احمدی نژاد از آن جهت اهمیت می یابد که در صورت ادامه سیاست ها و رفتارهای فعلی آقای احمدی نژاد، وی در دوران باقیمانده از ریاست جمهوری خود به سرنوشت محمد خاتمی، رئیس جمهوری پیشین ایران دچار خواهد شد که عملا از پوشش مورد انتظار از یک رسانه کاملا حکومتی بی بهره بود.

احمدی نژاد و مدیریت آسیب‌ها

حق نشر عکس FARS
Image caption رابطه نزدیک آقای احمدی‌نژاد و اسفندیار رحیم مشایی از موارد مورد اعتراض منتقدان است

آقای احمدی نژاد احتمالا در تحلیل خود از دستگیری های اخیر که به گفته مقامات قضایی احتمالا افراد بیشتری را هم در آینده شامل خواهد شد، به این نکته امیدوار بود که این موارد علیرغم "اشکالاتی" که از نظر آقای احمدی نژاد به این حرکت "سیاسی" وارد بود، در همان حد باقی بماند و به دایره وسیع تری گسترش نیابد. او چندی پیش با اشاره به دستگیری کسانی از نزدیکان دولت که متهم به "خرافه گرایی" شده بودند، گفت: "آنها را که دستگیر کرده اند، دیگر بگذارند دولت کار خود را بکند."

آقای احمدی نژاد روز چهارشنبه ۸ تیر (۲۹ ژوئن) در حاشیه‌ جلسه‌ هیات دولت اظهار داشت: "اتهامات فراوانی از قول افراد دستگیر شده زده شد و برخی اشکالات در این دستگیری‌ها وجود داشت که من به رئیس قوه‌ قضائیه اعلام کردم که هر روز این مسائل هست ‌و بر کار دولت و کشور اثر می‌گذارد."

آقای احمدی نژاد گفت که "کابینه خط قرمز ماست" و افزود: "موضع ما سکوت است و بنا داریم این سکوت را ادامه دهیم، ولی بالاخره اگر بخواهند به بهانه‌های گوناگون همکارانم در کابینه را متهم کنند، اینجا دیگر براساس وظیفه ‌اخلاقی، ‌قانونی و ‌ملی‌ام باید بایستم و از همکارانم دفاع کنم".

او با این سخنان عملا نشان داد که از تصویری که طی سال های اخیر از خود در مقام یک کنشگر و کسی که گام اول را بر می دارد ساخته بود، فاصله گرفته و در وضعیت واکنشی و دفاعی قرار دارد.

قرار گرفتن فزاینده رئیس دولت در وضعیت دفاعی با وجود شدت فشارهای وارده غیر طبیعی به نظر نمی رسد. پیش رفتن مجلس تا پای استیضاح وزیر امور خارجه بر سر تعیین محمد شریف ملک زاده، دبیر شورای عالی ایرانیان خارج از کشور به معاونت آن وزارتخانه و دستگیری آقای ملک زاده پس از استعفا از این سمت و سپس نحوه برخورد مجلس با شخص آقای احمدی نژاد در جریان معرفی وزیر پیشنهادی ورزش که با واکنش انتقادی آقای خامنه ای در پشت درهای بسته همراه شد، همگی از نشانه های پیشروی جناح مخالف علیه آقای احمدی نژاد هستند.

هنوز مشخص نیست که آیا سیاست آقای احمدی نژاد حفظ خود و اطرافیان نزدیکش مانند آقای مشایی تا پایان دوره ریاست جمهوری است یا اینکه تلاش خواهد کرد این معادله را تغییر دهد.

اظهارات انتقادی اخیر آیت الله خامنه ای در مورد "دو دو" کردن نمایندگان (به نشانه مخالفت با آقای احمدی نژاد در مجلس) و اظهارات بعدی رهبر جمهوری اسلامی در مورد ضرورت حفظ آبروی افرادی که بخاطر اتهامی بازداشت می شوند و هنوز محاکمه آنان به مرحله نهایی نرسیده است، شاید نشانه هایی باشند از اینکه آقای احمدی نژاد به دنبال کاستن از حجم فشارهاست.

از این منظر، از دید تحلیلی، دستاورد خاصی عاید آقای احمدی نژاد نمی شود و بیشتر نشان از آن دارد که وی به دنبال کنترل آسیب هاست تا اینکه بخواهد مثل سابق پیشقراول باشد و بقیه دنباله رو. این خود امیدواری بیشتری به جناح مقابل او خواهد داد تا به موثر بودن اقداماتشان امیدواری بیشتری داشته باشند. چالشگران آقای احمدی نژاد توانسته اند دولت را در تمامی حوزه ها به چالش کشیده و دم از فساد اطرافیان آقای احمدی نژاد بزنند تا جایی که به گفته مرتضی کاظمیان، کارشناس امور سیاسی ایران، "همان حرف هایی را مطرح کنند که آقایان مهندس موسوی و کروبی در دوره مناظرات انتخاباتی در مورد وجود فساد در کشور مطرح می کردند".

در حال حاضر تعداد نزدیکان دولت که بازداشت شده اند، تقریبا کم شمار است. اخیرا علیرضا مقیمی، مدیرعامل منطقه آزاد ارس، محمد شریف ملک زاده دبیر شورای عالی ایرانیان خارج از کشور و علی اصغر پرهیزکار مدیر عامل منطقه آزاد اروند به اتهام تخلفات مالی دستگیر شده اند. از طرفی برخی محافل سیاسی در جناح محافظه کار و بازوهای رسانه ای آنها خواهان برخورد قضایی با اسفندیار رحیم مشایی، رئیس دفتر محمود احمدی نژاد، حمید بقایی، معاون اجرایی آقای احمدی نژاد و محمدرضا رحیمی معاون اول رئیس جمهوری شده اند. به نظر می رسد که "خط قرمز" آقای احمدی نژاد همین افراد باشند.

با وجود شناختی که دستگاه حاکمه جمهوری اسلامی از آقای احمدی نژاد و شخصیت وی دارد، این امر به معنی نوعی اعلان جنگ به آقای احمدی نژاد خواهد بود؛ رئیس جمهوری که وقتی برای کسب رای اعتماد به گزینه پیشنهادی خود برای وزارت ورزش به مجلس رفت به نمایندگان به شوخی اخطاری جدی داد و گفت "با کسی که می گوید نوکر مردم است ور نروید".

فشارهای مرحله ای

از اظهار نظرهای چهره های شاخص جناح محافظه کاران می توان چنین برداشت کرد که آنها قصد دارند حد اقل زمینه را برای برخوردهای احتمالی بعدی آماده کنند تا در صورت لزوم بتوانند فشارهای بیشتری بر حلقه یاران آقای احمدی نژاد وارد کنند. دادستان تهران از دستگیری دوازده نفر از کارکنان دولت خبر داده و از احتمال دستگیری های بیشتر سخن گفته است.

صادق لاریجانی، رئیس قوه ‌قضائیه هم به نوعی از دستگیری های اخیر اطرافیان دولت دفاع کرده و گفته است: "این طور نباشد که اگر کسی از بستگان ماست یا اگر کسی یک مقامی دارد از او بترسیم و در مقابل اگر ضعیفی تخطی کرد، به تخلفات و جرایم او رسیدگی کنیم، بلکه راهش این است که قوه‌ قضائیه بدون ملاحظه روابط، بدون ملاحظه برخی عناوینی که اشخاص دارند، مسیر قانونی خودش را طی کند و در این مسیر قانونی هم حسب قانون عمل کند، یعنی اگر بناست به پرونده کسی هم برسد، به نحو قانونی باشد و از افراط و تفریط دوری شود."

چندی پیش، عباس امیری فر، دبیر کمیسیون فرهنگی دولت و کاظم کیاپاشا، سرپرست هسته گزینش نهاد ریاست جمهوری به اتهام دست داشتن در تولید و توزیع فیلم "ظهور بسیار نزدیک است"، که در آن محمود احمدی نژاد یکی از یاران امام دوازدهم شیعیان معرفی می شد، بازداشت شده بودند.

حجم تبلیغات و موضع گیری هایی که طی هفته های گذشته از تریبون های مختلف نماز جمعه، رسانه ها و صدا و سیما علیه "جریان انحرافی" مطرح شده حاکی از آن است که در مرحله فعلی، اثبات قاطعیت سیستم برای مقابله با آقای احمدی نژاد و هدایت افکار عمومی در اولویت قرار دارد، اما این لزوما بدان معنا نیست که فشارها به همین نقطه محدود خواهد شد.

سخنان مجتبی ذوالنور، جانشین پیشین نماینده ولی فقیه در سپاه پاسداران انقلاب اسلامی هم نشان از در جریان بودن چنین سیاستی دارد. وی گفته است: "نظام بسیار مدبرانه جریان انحرافی را مدیریت می‌کند".

آقای ذوالنور که قصد دارد وارد گود رقابت برای نمایندگی مجلس شود افزوده است: "نظام در حال اعتراف گیری از جریان انحرافی است".

در نظام جمهوری اسلامی اخذ "اعتراف" از افراد فقط برای نگهداری در آرشیو نیست و نگاهی به سرنوشت اصلاح طلبان و فعالان سیاسی که پس از انتخابات جنجال برانگیز ریاست جمهوری گذشته دست به اعتراف زدند، می تواند مرحله بعد از این اعتراف گیری از اطرافیان بازداشت شده آقای احمدی نژاد را قابل تصور سازد.

در حال حاضر، با آنکه انتقادها به آنچه "جریان انحرافی" خوانده می شود بیشتر آقای مشایی و دیگران را هدف می گیرد، اما ناگفته پیداست که شخص آقای احمدی نژاد از این فشارهای مستثنی نیست. اگر هم اصراری برای این تفکیک لفظی وجود دارد به خاطر هزینه هایی است که نظام جمهوری اسلامی به خاطر حمایت بی چون و چرا از آقای احمدی نژاد در دور اول ریاست جمهوری او و سال های اولیه دور دوم آن پرداخته است.

اما گروهی از مخالفان آقای احمدی نژاد به این گونه برخورد، یعنی برخورد با آقای احمدی نژاد از طریق حمله به آقای مشایی انتقاد دارند و آن را ناسالم ارزیابی می کنند. به عنوان مثال موید حسینی صدر، نماینده خوی در گفتگو با نشریه "همشهری اقتصاد" گفت: "کسانی که به رئیس‌جمهور انتقاد دارند، از روی ترس یا احتیاط یا دوستی یا هر چیز دیگر حرف خود را خطاب به مشایی می‌گویند؛ مشایی در مورد عزل و نصب وزرا و سفرای خارجی مسئولیت مستقیم ندارد. اصولا خوب و بد یک مجموعه را نسبت دادن به یک فرد غیرمسئول، صحیح نمی‌دانم".

انگیزه اصلی فشارها

محمد رضا باهنر، نائب رئیس مجلس ایران گفته است که دوران ریاست جمهوری آقای احمدی نژاد باید به طور طبیعی به پایان برسد. اگر سیاست حاکم این باشد، شاید یک انگیزه اعمال فشارهای کنونی، اجرای تاکتیک مهار آقای احمدی نژاد و حلقه نزدیک به او باشد. اما چنین به نظر می رسد که این اقدام تاکتیکی یک هدف بزرگتر و استراتژیک را دنبال می کند: جلوگیری از حضور این جریان در انتخابات مجلس و ریاست جمهوری بعدی.

غلامعلی میگلی نژاد، نماینده مردم بوشهر در مجلس ایران به وب سایت فرارو گفته است: "اگر این جریان انحرافی ماهیت خودش را نشان نمی داد یقیناً موفق تر در انتخابات (مجلس) نهم عمل می کرد".

میگلی نژاد خاطر نشان کرده که "سپاه پاسدارن، وزارت اطلاعات و دستگاه های مرتبط به خوبی دارند رصد و شناسایی می کنند. انشاءالله که تمام این افراد مورد شناسایی قرار بگیرند و مراکز تصمیم گیرنده که هم پول و هم قدرت را در دست دارند حذف شوند".

هنوز مشخص نیست که جریان سیاسی طرفدار آقای احمدی نژاد برای انتخابات مجلس و دولت بعدی چه برنامه ای دارد. به نظر می رسد که جریان حاکم بر مجلس و دیگر نهادها بشدت نگران حضور افراد نزدیک به این طیف در عرصه قدرت و اقتصاد جمهوری اسلامی است. به شمار زیادی از اقدامات اقتصادی دولت و دارایی های مالی با همین ذره بین نگاه می شود.

به گفته مجتبی ذوالنور، جانشین پیشین نماینده ولی فقیه در سپاه، جمع طرفداران آقای احمدی نژاد می خواست ۱۵۰ کرسی مجلس، یا اکثریت کرسی های مجلس ۲۹۰ نفره را به دست آورد و برای این کار با ۱۰۰ نفر وارد مذاکره شده بود.

در حال حاضر نقطه توجه محافظه کاران مخالف آقای احمدی نژاد و تیمش روی انتخابات بعدی متمرکز شده است. به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری دانشجویان ایران، یدالله جوانی، رئیس اداره‌ سیاسی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی گفته است: "تا انتخابات ریاست جمهوری آینده زمان داریم ولی به نظر من آرایش مجلس نهم در انتخابات ریاست جمهوری آینده تعیین کننده خواهد بود".