سیاست خارجی ایران، موفق و مثبت یا ناکام و منفی؟

آیت الله خامنه‌ای حق نشر عکس khamenei.ir
Image caption 'تعریفی که جمهوری اسلامی در سیاست نظری و عملی از "استقلال" ارائه می دهد به تعریف منسوخ شده این مفهوم به دوران جنگ سرد نزدیک تر است'

آیت الله علی خامنه ای، رهبر جمهوری اسلامی در سخنرانی اخیر خود با "مثبت" خواندن نتایج سیاست خارجی ایران بار دیگر از "تهدیدهای مختلف و پیچیده سیاسی، امنیتی، نظامی و اقتصادی قدرت های جهانی" علیه جمهوری اسلامی سخن گفته است.

او "پیشرفت در اعتماد به نفس ملی" و "ارتقای جایگاه و اعتبار بین المللی ایران" را از دستاوردهای سیاست خارجی "مستقل" ایران برشمرد و ادعا کرد که "نظام جمهوری اسلامی" در پرتو سیاست خارجی خود به "کشوری محترم، اثرگذار، و متنفذ و دارای عزت بین المللی است" بدل شده است.

در دوران کنونی که بسیاری از میعارها و مفاهیم دوران جنگ سرد رنگ باخته‌اند، سیاست خارجی را نه با مفاهیم منسوخ شده قدیمی، که با نتایج این سیاست در رشد و توسعه اقتصادی، سیاسی و اجتماعی کشور و بهبود زندگی مردمان می سنجند؛ اما میعارهای بررسی سیاست خارجی در سخنان اغلب دولتمردان ایران را هنوز بافتی از مفاهیم گذشته شکل می‌دهند.

در سخنان رهبر ایران و دیگر مقامات جمهوری اسلامی در زمینه سیاست خارجی ایران دو مولفه "استقلال" و بدل شدن ایران به "قدرت" منطقه‌ای از سوئی و دشمنی پایدار با اسرائیل از دیگر سو جایگاهی مهم دارند. در این سخنان استقلال و قوی شدن ایران، ناسیونالیسم ایرانی و دشمنی با اسرائیل، اعتقادات مذهبی اکثریت مردم ایران را هدف گرفته‌اند.

اما و فراتر از سخنانی که هدف‌های تبیلغاتی و گاه پیروزی در رقابت های جناحی و تضادهای داخلی را در نظر دارند، مبانی نظری سیاست گذاری بین‌المللی و هدف گذاری های سیاست خارجی ایران را ترکیبی از مولفه های متناقض تعیین می‌کنند.

در این ترکیب برخی مفاهیم منسوخ و باقی مانده از دوران جنگ سرد مانند "استقلال" ملی و "خودکفائی"، بهره گیری ابزاری از سیاست خارجی برای حل بحران‌های داخلی و جنگ قدرت جناحی، بدل کردن ایران به قوی ترین قدرت منطقه، کسب هژمونی فکری و سیاسی یا جایگاهی موثر در افکار عمومی مسلمانان، سیاست های واکنشی در برابر جامعه بین المللی، اشتباهات و خطاهای معرفتی در شناخت تحولات و صف بندی های جهانی، منافع ملی با تعریفی که اسلام در قدرت را مولفه ای از منافع ملی ایران تلقی می‌کند و برخی باورها و جزم‌های مکتبی نامتناسب با موقعیت ژئوپولیتیکی ایران، نقش مهمی دارند.

تناقض این ترکیب و بافت پیچیده مناسبات جهانی در عصر جهانی شدن، تضادهای گوناگونی را در سیاست خارجی جمهوری اسلامی پدید آورده و همگنی آن را خدشه دار می کند؛ هرچند برخی مولفه ها چون دشمنی با اسرائیل، تاکید بر استقلال، مبارزه با نفوذ و سلطه خارجی، بدل کردن ایران به قوی ترین قدرت منطقه و حفظ اسلام در قدرت از پایدارترین مولفه های سیاست خارجی جمهوری اسلامی در سه دهه گذشته است و همه جناح‌های حکومتی در این مبانی و در ترکیب انگیزه های ناسونالیستی و اسلامی در این بافت وحدت نظری و عملی دارند.

استقلال ، نفی حاکمیت ملی در استبداد

استقلال و حاکمیت ملی به تعریف دوران جنگ سرد با دو بعد حذف سلطه سیاسی، اقتصادی و نظامی قدرت‌های جهانی و حاکم شدن ملت‌ها بر سرنوشت خود مشخص می‌شد.

تعریفی که جمهوری اسلامی در سیاست نظری و عملی از «استقلال» ارائه می دهد به تعریف منسوخ شده این مفهوم به دوران جنگ سرد نزدیک تر است اما یک بعد این مفهوم دو بعدی را به بهای حذف بعد دیگر برجسته می کند.

حق نشر عکس khamenei.ir
Image caption 'رهبران جمهوری اسلامی حذف سلطه و نفوذ قدرت‌های جهانی را به تنها شاخصه استقلال بدل کرده و تحقق این بعد را از مهم ترین دستاوردهای سیاست خارجی و امنیتی خود معرفی می کنند'

از دوران قاجاریه به بعد سلطه و نفوذ قدرت‌های جهانی، با شدت و ضعف متفاوت، بخشی از سیاست خارجی و داخلی ایران را تعیین می کرد.

استقلال از شعارهای اصلی انقلاب اسلامی بود و با استقرار جمهوری اسلامی نفوذ و سلطه قدرت های جهانی در ایران، با تعریف های کلاسیک دوران جنگ سرد، به پایان رسید و یک بعد از مفهوم کلاسیک استقلال تحق یافت.

رهبران جمهوری اسلامی حذف سلطه و نفوذ قدرت‌های جهانی را به تنها شاخصه استقلال بدل کرده و تحقق این بعد را از مهم ترین دستاوردهای سیاست خارجی و امنیتی خود معرفی می کنند اما و حتی به دوران جنگ سرد نیز استقلال به این بعد محدود نشده و حاکمیت ملت بر سرنوشت خود نیز بعد دیگر این مفهوم بود.

نفوذ و سلطه قدرت‌های جهانی در ایران حذف شد اما با تداوم استبداد در ساختار سیاسی ایران ملت همچنان از تعیین سرنوشت خود محروم ماند و در غیبت دموکراسی حکومت های مستبد نقش قدرت های خارجی را در تعیین سرنوشت مردم بر عهده گرفتند.

حتی اگر اکثریت مردم ایران با سیاست خارجی جمهوری اسلامی موافق باشند نیز نمی توان از حاکم شدن ملت بر سرنوشت خود و از تحقق هر دو بعد مفهوم استقلال سخن گفت چرا که این توافق در هیچ انتخابات آزاد و منصفانه‌ای بیان نشده است.

استقلال یا اتحادیه های منطقه ای؟

تحولاتی که پس از جنگ سرد رخ داد تعریف کلاسیک استقلال و حاکمیت ملی را منسوخ کرد.

پس از سقوط بلوک شرق سابق، سرمایه و بازار جهانی شدند و کار نیز در حال جهانی شدن است. درهم پیچیدگی مناسبات اقتصادی در عصر جهانی شدن مرزهای ملی را شکست، حاکمیت ملی را کم رنگ کرد و هدف گذاری های منافع ملی را از حاکمیت مستقل ملی به حذف مرزها سوق داد.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption 'پس از سقوط بلوک شرق سابق، سرمایه و بازار جهانی شدند و کار نیز در حال جهانی شدن است'

کشورهای اروپای غربی در اتحادیه اروپا متحد شده و به تدریج حل خواهند شد. مسائل ملی در اروپای شرقی، چون بازماندگان تضادهای حل نشده دوران جنگ سرد، با جنگ های ملی گرایانه به سامان رسیدند اما ملت‌های تازه مستقل شده نیز می کوشند تا در اتخادیه اروپا حل شوند.

در بخش های دیگر جهان، و به ویژه در آسیا، آفریقا و خاورمیانه، اتحادیه های منطقه ای گوناگون شکل گرفته و ملت ها و دولت ها با واگذاری بخش های مهمی از حاکمیت ملی خود به این اتحادیه ها می کوشند تا پیشرفت اقتصادی و سیاسی خود را سرعت بخشند.

عصر جهانی شدن عضویت در اتحادیه های منطقه ای را به ضرورتی مبرم بدل کرده است اما ایران به دلایل گوناگون، و از جمله به دلیل چالش با جامعه بین المللی، از حضور موثر در اتحادیه های منطقه ای محروم شده و از این رهگذر زیان های اقتصادی و سیاسی بسیاری را تحمل کرده و با عقب ماندگی از پیشرفت صنعتی و اقتصادی بهای سنگینی را برای حفظ انزوای خود می پردازد.

دشمنی با اسرائیل، جزم مکتبی یا منافع ملی؟

دشمنی با اسرائیل به دومین مفهوم پایدار در سیاست خارجی ایران بدل شده است.

ایران به عنوان قوی ترین کشور منطقه خلیج فارس و یکی از مهم ترین کشورهای خاورمیانه به تدوین سیاستی برآمده از واقعیت های ناگزیر و موقعیت خود در برابر اسرائیل نیازمند است.

حق نشر عکس AP
Image caption 'آمریکا با حمله به عراق بزرگ ترین آرزوی جمهوری اسلامی را برآورده کرد. با سقوط صدام نفوذ ایران در عراق افزایش یافت هر چند خودمختاری کردستان عراق می تواند به پشتوانه ای برای کردهای ایران بدل شود'

مسلمان بودن اکثریت مردم ایران از سوئی و مقاومت اسرائیل در برابر قطعنامه های سازمان ملل و شورای امنیت مبنی برخروج نیروهای نظامی این کشور از مناطق اشغالی، حق فلسطینی ها برای بازگشت به میهن و پایمال شدن حقوق شهروندی عرب در اسرائیل و مناسبات گسترده بین ایران و اسرائیل را ناممکن می‌کند، اما دشمنی مدام با اسرائیل و تلاش برای حذف این کشور، چون یکی از محورهای ثابت و اصلی سیاست خارجی ایران نیز منتج موقعیت ژئوپولیتکی و منافع ملی ایران نبوده و ریشه در جزم های مذهبی دارد .

از منظر منافع ملی با تعریف کلاسیک، نه اسرائیل بلکه عراق دوران صدام با ادعای ارضی بر خوزستان مهم ترین دولتی بود که امنیت ملی ایران را تهدید می‌کرد.

از این منظر، عربستان سعودی با تلاش پیگیر برای جلوگیری از بدل شدن ایران به قوی ترین کشور منطقه دومین خطر بالقوه برای ایران بود.

آمریکا با حمله به عراق بزرگ ترین آرزوی جمهوری اسلامی را برآورده کرد. با سقوط صدام نفوذ ایران در عراق افزایش یافت هر چند خودمختاری کردستان عراق می تواند به پشتوانه ای برای کردهای ایران بدل شود.

اما سقوط صدام چالش در سیاست خارجی ایران را تخفیف نداد و اصرار بر غنی سازی اورانیوم و دشمنی پایدار با اسرائیل تضادهای ایران و آمریکا را افزایش داد.

ایران در محاصره ارتش امریکا

جمهوری اسلامی در همه مرزهای خود در محاصره ارتش امریکا است. ارتش امریکا در شمال ایران و در خاک برخی کشورهای آسیای مرکزی حضور داشته و دیگر کشورهای این منطقه نیز پیمان های همکاری نظامی با آمریکا را امضا کرده اند.

چالش در باره رژیم حقوقی دریای خزر مهم ترین چالش ایران در مرزهای شمالی است. جمهوری آذریابجان با تکیه بر حمایت ترکیه، آمریکا و اتحادیه اروپا از منابع نفتی که ایران آن‌ها را متعلق به خود می‌داند بهره برداری می‌کند.

حق نشر عکس AFP
Image caption 'جمهوری اسلامی خود را در همه مرزهای خود در محاصره ارتش آمریکا می بیند'

جمهوری اسلامی با حمایت سیاسی، نظامی و مالی از ارمنستان مسیحی و هم پیمان با آمریکا در برابر جمهوری آذربایجان با اکثریت مسلمان شیعه نشان داد که در این منطقه، برخلاف خاورمیانه، منافع ملی با تعریف کلاسیک را بر جزم ها، باورها و پیوندهای مذهبی ترجیح می‌دهد.

ترکیه در شمال غربی ایران عضو پیمان ناتو و متحد نظامی آمریکا است و با ارائه نمونه دموکراتیکی از اسلام میانه‌رو و پیشرفت اقتصادی، به رقیبی جدی برای ایران در جذب افکار عمومی مسلمان بدل شده است. حضور ارتش امریکا در عراق مرزهای جنوب غربی ایران را به تهدیدی علیه جمهوری اسلامی بدل می کند.

ایران از نفوذ بالائی در افغانستان برخوردار است اما ارتش امریکا در افغانستان حضور داشته و پیمان همکاری نظامی این کشور با پاکستان مرزهای شرقی ایران را نیز به منطقه ای پرخطر برای جمهوری اسلامی تبدیل کرده است.

عربستان و امارات متحده عربی در مرزهای جنوبی پیمان های نظامی با آمریکا امضا کرده و از پایگاه های نظامی امریکا در خاک خود پذیرائی می کنند. ادعای مالکیت امارات بر سه جزیره ایرانی در خلیج فارس نیز چون چاشنی قابل انفجاری برای بحران تعبیه شده است.

اغلب کارشناسان حمله نظامی به ایران را ناممکن می‌دانند، اما جمهوری اسلامی خود را در همه مرزهای خود در محاصره ارتش آمریکا می بیند و این محاصره می تواند اندیشه ساخت بمب اتمی را برای جلوگیری از حمله خارجی در دولتمردان ایرانی تقویت کند.

غنی سازی اورانیوم از محورهای اصلی سیاست داخلی و خارجی جمهوری اسلامی است و ایران به تلاش برای ساخت بمب اتم متهم شده است.

ایران، اروپا و چین و روسیه

جمهوری اسلامی تا چند سال پیش می کوشید تا از تضاد منافع اتحادیه اروپا با آمریکا بهره گرفته و فضاهای مناسبی را برای مانورهای سیاسی به دست آورد و کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز این امکان را تقویت می کردند.

پس از سقوط صدام، جمهوری اسلامی به تنها حکومتی در منطقه نفتی خلیج فارس بدل شد که با آمریکا روابط سیاسی و اقتصادی نداشته و منابع نفتی و گازی آن می توانست به شکارگاه خصوصی کمپانی های اروپائی بدل شود.

اتحادیه اروپا می‌کوشید تا سیاست های جمهوری اسلامی را در باره اسرائیل و غنی سازی اورانیوم تعدیل کرده و جمهوری اسلامی را به پایگاهی استراتژیک برای اروپا بدل کند.

اصرار ایران بر غنی سازی اورانیوم و تدوام سیاست دشمنی با اسراییل در هشت سال ریاست جمهوری خاتمی امکان تحقق این هدف ها را منتفی کرد. امریکا نیز با اعمال تحریم های گسترده علیه شرکت هائی که در منابع گازی و نفتی ایران سرمایه گذاری می‌کنند، دست اغلب شرکت های اروپائی را از منابع ایران کوتاه کرد. چین و روسیه کوشیدند تا جای خالی اروپائی ها را تا حدی پر کنند و سیاست اتحادیه اروپا در برابر جمهوری اسلامی سخت تر شد.

برگ های برنده در معامله بزرگ

ایران با سرمایه گذاری هنگفت سیاسی، مالی و نظامی در حمایت از حزب الله لبنان و حماس در فلسطین، نفوذ و پایگاه های مهمی را در خاورمیانه به دست آورده است.

نفوذ جمهوری اسلامی در عراق، افغانستان و خاورمیانه برگ‌های برنده و امتیازاتی است که ایران می تواند در یک «معامله بزرگ» با آمریکا و غرب از آن بهره گرفته و با کسب امتیازاتی جدی سرمایه گذاری‌های هنگفت خود را جبران کند.

اما تعدیل سیاست ایران در برابر اسرائیل از شرایط اصلی آمریکا و اروپا در معامله بزرگ است و باورهای جزمی و مکتبی رهبران ایران تا کنون پذیرش این شریط را ناممکن کرده است.

بدون این معامله بزرگ، سرمایه گذاری هنگفت جمهوری اسلامی در عراق، افغانستان و خاورمیانه سودی نداشته و ستون زیان را در ترازنامه سیاست خارجی جمهوری اسلامی سنگین تر می کند.

دشمن خارجی، واقعی یا موهوم، بسیج مردم در حمایت از حکومت را زمینه سازی می کند اما این اهرم پس از سی سال فرسوده شده و کارائی خود را به تدریج از دست داده است.

سیاست خارجی موفق به عصر جهانی شدن با نتایج این سیاست در پیشرفت و توسعه اقتصادی، اجتماعی و بهبود زندگی مردمان سنجیده می شود و آن چه رهبر ایران چون «نتایج مثبت» سیاست خارجی ایران مطرح می‌کند با این معیارها و دیگر سنجه های عصر جهانی شدن همگن نبوده و جمهوری اسلامی، حتی برای بقای بیش تر خود، به بازنگری جدی مبانی سیاست خارجی خود نیازمند است.