هزینه - فایده اقدام ایران در کاهش روابط با دنیای بیرون

پرچم بریتانیا و ایران حق نشر عکس a
Image caption آیا کاهش روابط با لندن می تواند دولتمردان بریتانیا را از همراهی با فضای نسبتا یکدست بین المللی، حداقل در میان کشورهای غربی، در اعمال فشارهای بیشتر بر ایران منصرف کند؟

چند روز پس از آنکه علی لاریجانی رئیس مجلس ایران به کشورهای غربی از جمله بریتانیا هشدار داد که اقدامات آنان در اعمال تحریم های بیشتر علیه جمهوری اسلامی ایران بدون پاسخ نخواهد ماند، مجلس ایران به کاهش روابط تهران و لندن رای مثبت داده است.

مهم ترین پرسشی که در حال حاضر پیش روی تحلیلگران و ناظران مسائل ایران قرار دارد آن است که آیا این مصوبه می تواند تامین کننده منافع ایران باشد یا خیر.

در نگاه اول بنظر می‌رسد که سیاستمداران حاکم بر ایران فکر می کنند کاهش یا قطع روابط با بریتانیا و کشورهای مشابه، نوعی ابزار تنبیهی و بازدارنده خواهد بود تا آنان از اعمال فشار بیشتر بر ایران خودداری کنند.

در گذشته اگرچه درخواست های مشابهی از سوی محافل محافظه کار و حتی تندرو برای قطع روابط با بریتانیا مطرح می شد، اما برداشت کلی نهادهای مرجع در ایران، مانند شورای عالی امنیت ملی و وزارتخانه های خارجه و اطلاعات بر این محور استوار بود که چنین تصمیماتی اتخاذ نشود.

احمد آقایی عضو کمیسیون امنیت ملی مجلس ایران، چند روز پیش گفته بود که شورای عالی امنیت ملی، وزارت امور خارجه و نهاد ریاست جمهوری این کشور تا کنون توصیه‌ای به کاهش روابط با بریتانیا نکرده‌اند.

به احتمال بسیار قوی، نهادهای مزبور متوجه این نکته بوده اند که اقدام یکجانبه در کاهش روابط ایران با کشورهای تاثیرگذار و مهمی چون بریتانیا در عمل منجر به انزوایی خود خواسته خواهد شد، امری که با نگاه دیپلماتیک برای حفظ منافع یک کشور در تضاد و تعارض است.

اقدام ایران و منطق های حاکم بر روابط

رئیس مجلس ایران با هشداری که بدنبال افزایش سطح تحریم های یکجانبه بریتانیا، فرانسه و دیگران بر علیه بانک مرکزی و مبادلات پولی ایران مطرح کرد گفت: "مجلس شورای اسلامی اقدام انگلیس و سایر کشورهای غربی را در تحریم های جدید بی پاسخ نمی گذارد و آنها باید منتظر واکنش ایران باشند."

این سخن حکایت از آن داشت که احتمالا نهادهای طراز اول حاکمیت در ایران در صدد کاهش روابط با بریتانیا و دیگران برخواهند آمد، سیاستی که اکنون با مصوبه مجلس برای کاهش روابط به حداقل ممکن، نخستین گام خود را برداشته است.

سوال اینجاست که آیا کاهش روابط با لندن می تواند دولتمردان بریتانیا را از همراهی با فضای نسبتا یکدست بین المللی، حداقل در میان کشورهای غربی، در اعمال فشارهای بیشتر بر ایران منصرف کند؟

پاسخ به این پرسش در نهایت منفی بنظر می‌رسد. بریتانیا در واقع منافع مالی و اقتصادی قابل توجهی در ایران ندارد، مساله‌ای که بنیان محاسبات استراتژیک بسیاری از کشورها در تنظیم روابط است. به عنوان مثال، چین و تا اندازه ای روسیه در مخالفت های خود با افزایش تحریم های اضافی بر علیه ایران، از محاسبات مالی و اقتصادی خود پیروی می کنند.

هر چند این کشورها هم رفته رفته با رای مثبت های مکرر خود به چندین قطعنامه ای که بر علیه ایران در شورای امنیت تصویب شد، نشان داده اند که تنها از منطق اقتصادی پیروی نمی کنند و تابع یک منطق بزرگتر در تامین منافع خود هم هستند.

با این حال چین و کشورهای مشابه حداقل در حال حاضر ترجیح می دهند که هم منافع اقتصادی خود با ایران را حفظ کنند و در عین حال با همراهی کلی خود با جامعه بین المللی به تهران نشان دهند که نمی تواند به سمت و سوی حرکت جامعه بین المللی بی تفاوت بماند.

بریتانیا و ایران؛ فقدان مبادلات

حق نشر عکس AFP
Image caption بریتانیا در واقع منافع مالی و اقتصادی قابل توجهی در ایران و در مقایسه با برخی دیگر از کشورها ندارد، مساله‌ای که بنیان محاسبات استراتژیک بسیاری از کشورها در تنظیم روابط است.

منطق روابط مالی و اقتصادی در مورد ایران و بریتانیا صدق نمی کند و بعلاوه، دیدگاههای تاریخی منفی دو کشور نسبت به یکدیگر هم عاملی است که از پیشرفت روابط در طول دهه های گذشته جلوگیری کرده است.

بریتانیا و ایران منافع اقتصادی و تجاری متقابل خود را طی سالهای اخیر کاهش داده اند و کاهش یا قطع رابطه با بریتانیا عملا ضربه ای نیست که دولتمردان ایرانی بخواهند روی اثرات آن حساب خاصی باز کنند.

در حال حاضر، سطح مبادلات تجاری میان ایران و بریتانیا حدود ۸۰۰ میلیون دلار در سال است. ایران طی شش ماه گذشته روزانه حدود ۱۱ هزار بشکه نفت خام به بریتانیا فروخته است که این رقم تنها نیم درصد صادرات نفتی ایران را تشکیل می دهد.

حدود یکصد هزار ایرانی در بریتانیا زندگی می کنند و شرکت هواپیمایی بی ام آی متعلق به شرکت عمده هوایی بریتانیا، بریتیش ایرویز، سالانه ۸۰ هزار مسافر را بین تهران-لندن جابجا می‌کند . در حال حاضر اما قطع یا کاهش جدی سرویس دهی به شرکت های هوایی ایرانی باعث شده که دو طرف در این حوزه هم شاهد کاهش مبادلات و همکاریها باشند.

بریتانیا و ایران در طول سالهای پس از انقلاب ۱۳۵۷ همواره در روابط خود با مشکلات اساسی مواجه بوده اند. جنگ عراق علیه ایران بر روابط دو کشور اثراتی منفی داشت و ماجرای فتوای مرگ سلمان رشدی، نویسنده انگلیسی هم برای مدتی قابل توجه روابط را به حداقل کاهش داده بود.

این روابط در دوران ریاست جمهوری محمد خاتمی که رویکردی مبتنی بر تنش زدایی با جهان بیرون در پیش گرفته بود، تا اندازه ای در مسیر بهبود قرار گرفت ولی هیچ گاه به شرایط ایده آل خود نرسید.

با روی کار آمدن محمود احمدی نژاد این روابط بیشتر در معرض تهدید قرار گرفت ولی دولت وی در مجموع طرفدار حفظ روابط بود، چرا که مهم ترین ویژگی رویکرد دیپلماتیک دولت آقای احمدی نژاد، گسترش روابط به سمت آمریکای جنوبی و تلاش برای ترمیم روابط با مصر استوار بود.

با حرکت مجدد برنامه هسته ای ایران که در دوران آقای خاتمی در سایه مذاکرات چندجانبه به حالت سکون نسبی رسیده بود، رفته رفته فشارهای دیپلماتیک جهانی بر رویکرد دیپلماتیک آقای احمدی نژاد اثرات جدی گذاشت. در نهایت هم باید در نظر داشت که دولت ها در ایران اصولا در حوزه‌های بسیار مهم، مانند روابط با ایالات متحده آمریکا، نسبتا دست بسته هستند و تصمیمات حیاتی در سطحی بالاتر از دولت اتخاذ می‌شوند.

مجموعه این شرایط باعث شد تا بریتانیا و ایران در عمل وارد فصلی از روابط شوند که سطح روابطشان فقط تابع مبادلات مالی و اقتصادی نباشد و مجموعه ای از عوامل متعدد در این عرصه اثرگذار باشند. در این فضا، بریتانیا روابط خود را بر اساس حرکت کلی اتحادیه اروپا و روابط استراتژیک خود با ایالات متحده آمریکا تنظیم کرد. سمت و سوی حرکت ایران در برنامه هسته ای اش هم تقریبا جای مانور چندانی برای آندسته از محافل در بریتانیا باقی نگذاشته که با تکیه بر تجربه عراق، خواهان اجتناب از حرکت در مسیر برخورد نهایی هستند.

چشم انداز استفاده از کارت کاهش روابط

حق نشر عکس fars
Image caption با روی کار آمدن محمود احمدی نژاد این روابط بیشتر در معرض تهدید قرار گرفت ولی دولت وی در مجموع طرفدار حفظ روابط بود، چرا که مهم ترین ویژگی رویکرد دیپلماتیک دولت آقای احمدی نژاد، گسترش روابط به سمت آمریکای جنوبی و تلاش برای ترمیم روابط با مصر استوار بود.

طبیعی است کشورها برای نشان دادن قاطعیت خود و نشان دادن شدت ناراحتی از سیاست های یک کشور می توانند از روابط دیپلماتیک و تجاری خود مانند اهرم فشار استفاده کنند.

بنظر می رسد که جمهوری اسلامی ایران پس از مدت ها تهدید محافل سیاسی آن کشور به کاهش و قطع روابط با لندن، بالاخره به این تهدید جامه عمل پوشانده است. در سطور بالا به این موضوع پرداخته شد که بریتانیا در عمل از این کاهش روابط ضربه خاصی را شاید دریافت نکند.

بعید هم بنظر می رسد که کشورهای دیگر مانند فرانسه یا حتی آلمان و ایتالیا که زمانی شرکای اقتصادی بزرگی برای ایران بودند، از اقدام مشابه تهران در مورد خودشان نگران باشند. کشورهای اروپایی طی سالهای اخیر رفته رفته رشته های اقتصادی خود با ایران را به اصطلاح نازک و یا قطع کرده اند و اکنون در خط مقدم ایجاد اجماع بر علیه ایران هستند و در سطحی فراتر از تحریم های مصوب شورای امنیت هم عمل می کنند.

مهم ترین اهرمی که ایران در قبال کشورهای اروپایی دارد، بحث فروش نفت و حامل های انرژی و محصولات پتروشیمی است. بازار ایران برای محصولات این کشورها هم همواره یک عرصه مهم اقتصادی محسوب می شده، امری که اکنون چین بازیگر اصلی آن است.

در چنین شرایطی، اصرار ایران برای کاهش یا قطع روابطش با چند کشور اصلی اروپایی را می توان با توجه به این فرضیات در حکم یک خودکشی دیپلماتیک تلقی کرد. این امر معنایی جز کاهش نفوذ ایران نخواهد داشت.

قطعنامه های پی در پی

طی یک هفته گذشته، دو قطعنامه مجمع عمومی سازمان ملل در مورد وضعیت حقوق بشر در ایران و اتهام آمریکا مبنی بر تلاش عناصری در ایران برای ترور سفیر عربستان سعودی در خاک آمریکا براحتی تصویب شدند. در شرایط عادی، تصویب یکی از این قطعنامه ها هم برای زیر سوال رفتن عملکرد دستگاه دیپلماسی ایران کافی بود. ادامه این مسیر نتیجه‌ای جز راحتی کار برای افزایش انواع فشارها بر ایران نخواهد داشت.

توجه به یک مثال نشان می‌دهد که ایران در چشم جامعه جهانی تا چه اندازه سقوط کرده است. سوریه طی هشت ماه گذشته درگیر ناآرامی های داخلی جدی بوده است. بیش از ۳۵۰۰ نفر در این ناآرامی ها کشته شده‌اند و نیروهای دولتی در این ماجرا مقصر اصلی معرفی شده اند.

حق نشر عکس AFP
Image caption قطعنامه هایی که اکنون یکی پس از دیگری بر علیه ایران به تصویب می رسند، شاید از نظر آقای احمدی نژاد و دیگر سیاستمداران اصلی در ایران "کاغذ پاره ای" بیش نباشند، ولی همین قطعنامه ها نقش موثری در شکل دادن به افکار عمومی بین المللی و اقدامات آینده باشند.

با این حال، چین و روسیه از حق وتوی خود برای جلوگیری از تصویب قطعنامه ای بر علیه دمشق استفاده کردند در حالی که این کشورها و بسیاری از کشورهای دیگر که در گذشته به سختی حاضر به همراهی با قطعنامه‌ای علیه ایران بودند، اکنون به انواع قطعنامه ها علیه ایران در بسیاری از موارد رای مثبت می‌دهند.

در چنین فضایی، چشم اندازی که پیش روی روابط دیپلماتیک ایران با کشورهای مهم در جهان قرار دارد در معرض تهدید جدی است. این تهدید تا اندازه ای از طرز نگاه دولتمردان و نمایندگان مجلس ایران تغذیه می کند. در عرصه دیپلماسی، مهم آن است که وزن کشورها در معادلات جهانی مد نظر قرار گیرد.

حفظ کشورهایی مانند کامرون یا گینه بیسائو برای جمهوری اسلامی ایران مهم تر است یا کشورهایی مانند بریتانیا، فرانسه و آلمان که دارای نقش راهبردی در ارائه و تصویب قطعنامه ها هستند؟

قطعنامه هایی که اکنون یکی پس از دیگری بر علیه ایران به تصویب می رسند، شاید از نظر آقای احمدی نژاد و دیگر سیاستمداران اصلی در ایران "کاغذ پاره ای" بیش نباشند، ولی همین قطعنامه ها نقش موثری در شکل دادن به افکار عمومی بین المللی و اقدامات آینده خواهند داشت.

با در نظر گرفتن همه اینها، منطق تصویب کاهش روابط با کشورهایی که نقش تعیین کننده ای در فضای بین المللی دارند، منطق قوی و پایداری بنظر نمی رسد. بعید است که این حرکت که برخی ناظران آن را احساسی و نمایشی تفسیر خواهند کرد، قابل دوام باشد چرا که به قول یک ضرب المثل انگلیسی، درست مانند آن است که کسی (با تفنگ) به پای خودش شلیک کند.

مطالب مرتبط