ایران و بریتانیا، بی‌اعتمادی تاریخی

حق نشر عکس Reuters

اگر سوال شود که تصویری کلی از روابط میان ایران و بریتانیا در دهه های اخیر ارائه داده شود، این تصویر شاید، متاسفانه، تصویر تظاهرکنندگانی باشد که در تهران مشغول سوزاندن و زیر پا گذاشتن پرچم باشند.

حمله روز سه شنبه پدیده ناآشنایی نبود؛ سفارت بریتانیا محل معمول اعتراض ایرانیان محافظه کار در محکومیت سیاستهای بریتانیا است.

در نتیجه این حمله، سفارت بریتانیا در لندن بسته شده و دیپلماتهای ایرانی هم اخراج شده اند.

این تازه ترین حادثه در بحبوحه افزایش تنش بر سر برنامه هسته ای ایران اتفاق افتاد، برنامه ای که غرب می گوید بخشی از تلاشهای ایران برای تولید سلاح هسته ای است. ایران این ادعا را به شدت رد می کند.

بریتانیا یکی از سه کشوری است که هفته گذشته تحریمها را علیه ایران تشدید کرد و تمامی روابط خود را با بخش مالی ایران قطع کرد.

اما عصبانیتی که اظهار شده، بازتاب دهنده خصومت وسیعتر دولت اسلامگرا و آشکار کننده تاریخ پر تنش میان دو کشور است.

حق نشر عکس Reuters
Image caption نمایی از حمله روز سه شنبه به سفارت بریتانیا در تهران

نقل قول شده که نماینگان مجلس ایران روز یکشنبه شعار "مرگ بر انگلیس" می داده اند.

علی لاریجانی، رییس مجلس ایران، گفته است که این حادثه نتیجه دهها سال حرکتهای سلطه جویانه بریتانیایی ها در ایران بوده است.

"توافق تحقیرآمیز"

روابط میان دو کشور از زمان انقلاب ایران در سال ۱۹۷۹ پر تنش بوده است، اما این خصومت چند قرن سابقه دارد، نه چند دهه.

در قرن نوزدهم، پس از اولین جنگ ایران و روسیه، ایران ناچار شد بخشی از خاک خود را به روسیه واگذار کند. این توافقی تحقیرآمیز برای ایرانیان تلقی می شد.

توافقنامه ۱۸۱۳ میان دو کشور، توسط یک دیپلمات بریتانیایی، سر گور اوزلی، تنظیم شده بود و نقش او در این رابطه تا حدی سبب ایجاد ذهنیت دو رویی بریتانیا در میان ایرانیان شد.

کمتر از ۵۰ سال بعد، دو کشور به دلیل مخالفت بریتانیا با تلاش های ایران برای پس گیری هرات گرفتار روابط خصمانه شدند.

ادعای ارضی ایران بر هرات به نتیجه نرسید و در سال های دهه ۱۸۶۰ بریتانیا بار دیگر با کمک به تعیین مرز ایران و [مستعمره] هند (در مرزهای غربی پاکستان امروز)، بار دیگر حدود سرزمین های ایران را مشخص کرد.

سپس در سال های دهه ۱۹۲۰ نیروهای بریتانیا به فرماندهی ژنرال ادموند آیرونساید کمک کردند که رضاشاه به پادشاهی برسد.

پسر او محمدرضا شاه پهلوی بود که در جریان انقلاب ایران از پادشاهی ساقط شد.

کودتای مصدق

در دوران تازه، به نظر می رسد که مشخصا یک اتفاق در شیوه نگاه ایرانیان به بریتانیا نقش اساسی داشته است: سرنگونی محمد مصدق در سال ۱۹۵۳.

حق نشر عکس AP
Image caption مصدق در کودتایی که با حمایت بریتانیا و آمریکا شکل گرفت، از قدرت برکنار شد

مصدق که در سال ۱۹۵۱ پس از ترور علی رزم آرا به نخست وزیری رسید، می خواست شرکت نفت ایران و انگلیس را ملی کند؛ شرکتی که بریتانیا در آن سهم عمده را داشت.

بریتانیا خواهان کمک آمریکایی ها شد و کودتایی را سازماندهی کرد. مصدق در بازداشت خانگی قرار گرفت.

پهلوی بار دیگر به عنوان شاه به قدرت رسید، و به حکمرانی مطلق خود ادامه داد تا خود نیز در سال ۱۹۷۹ در انقلاب ایران سرنگون شد.

یک سال بعد از آن، انقلابیون ایرانی خشم خود را معطوف به آمریکا، "شیطان بزرگ" کردند و با بحران گروگانگیری آمریکاییان در سال های ۱۹۷۹ و ۱۹۸۰ روابط رو به تیرگی را به عمق تازه ای کشاندند.

ایران همچنین از حمایت کشورهای غربی از صدام حسین در طول جنگ ایران و عراق خشمگین بود. این خشم در سال ۱۹۸۷ وقتی که اعضای سپاه پاسداران، ادوارد چاپلین، کاردار سفارت بریتانیا را ربودند و کتک زدند، از حد گذشت.

انفجار هواپیمای مسافربری ایران توسط آمریکا در سال ۱۹۸۸ با مرگ همه ۲۹۰ سرنشین آن، وضعیت را باز هم پیچیده تر کرد.

موضوعات هسته ای

حق نشر عکس Getty
Image caption ایران بریتانیا را به نقش داشتن در اعتراضات پس از انتخابات ریاست جمهوری در سال 2009 متهم کرد

در سال ۱۹۸۸ سفارت بریتانیا در تهران، هشت سال پس از بسته شدن، دوباره گشایش یافت. یک سال بعدتر، ایران علیه سلمان رشدی، نویسنده بریتانیایی به دلیل رمان جنجال برانگیزش، "آیات شیطانی"، فتوایی صادر کرد.

در سال های اخیر ایران و بریتانیا در بیشتر موارد موفق شده بودند که روابط دیپلماتیک خود را حفظ کنند.

در سال ۱۹۹۹ نشانه هایی از پیشرفت در روابط دیده شد، وقتی که بریتانیا و ایران برای اولین بار پس از انقلاب ایران با هم سفیر رد و بدل کردند، و دو سال بعد از آن هم، جک استراو، وزیر وقت امور خارجه بریتانیا، چند بار به ایران سفر کرد.

ولی این صلح سرد را چند واقعه مخدوش کرد.

یکی از این وقایع در سال ۲۰۰۷ اتفاق افتاد؛ ایران ۱۵ ملوان و تفنگدار دریایی بریتانیایی را در آب های مورد منازعه در طول مرز عراق بازداشت کرد و آنها را به مدت دو هفته نگه داشت. ایران سپس این ملوان ها را به نشانه حسن نیت آزاد کرد.

دو سال بعدتر، ایران بریتانیا را به حمایت از تظاهرات گسترده ای که مخالفان علیه محمود احمدی نژاد، رییس جمهور ایران ترتیب داده بودند، متهم کرد.

اختلاف دو کشور بر سر موضوع هسته ای و حقوق بشر همچنان برجاست؛ موضوعاتی که بعید است به زودی حل شود.

چگونگی واکنش هر دو کشور به رخداد اخیر - و به موضوع گسترده تر هسته ای- می تواند شیوه نگاه ایران به بریتانیا را تعریف کند.

ولی احتمال می رود که جو داغ بی اعتمادی در چند سال آینده باقی بماند.

مطالب مرتبط