چراغ های خاموش سفارت؛ چه وضعیتی بر روابط فعلی ایران و بریتانیا حاکم است؟

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption یکی از مهاجمان به سفارت بریتانیا در تهران نشان سطلنتی این کشور را از روی دیوار به پایین می کشد

ایران و بریتانیا در یکی از پیچیده ترین فصل های روابط خود طی دهه های اخیر قرار دارند.

سرعت بالا گرفتن بحران در روابط دو کشور پس از حمله به سفارت بریتانیا و اقامتگاه دیپلمات های این کشور در باغ قلهک به حدی بوده که پیش از ابلاغ قانونی کاهش سطح روابط در ایران، بریتانیا دیپلمات های خود را برای سومین بار طی سی و دو سال اخیر از ایران خارج کرده است.

پس از خروج دیپلمات های بریتانیایی از ایران و پیش از واکنش و تلافی احتمالی از سوی ایران، دولت بریتانیا دیپلمات های ایرانی مستقر در لندن را هم از خاک خود اخراج کرده است.

با این همه ویلیام هیگ، وزیر امور خارجه بریتانیا می گوید که این وضعیت به معنای قطع کامل روابط دو کشور نیست بلکه مناسبات تهران و لندن در "پایین ترین سطح سیاسی ممکن" قرار دارد.

معنای دیپلماتیک صحبت های وزیر خارجه بریتانیا چیست و چه وضعی اکنون بر روابط دو کشور حاکم است؟

چراغ های خاموش سفارتخانه ها

روابط سیاسی ایران و بریتانیا در حال حاضر به شکل رسمی در سطح کاردار است.

معنای وضعیت حاضر این است که دو کشور می توانند به محض توافق وزاری خارجه شان، کادر دیپلماتیک خود را به کشور مقابل اعزام کنند و دولت ایران برای این اقدام نیازی به مصوبه مجلس ندارد.

در حال حاضر بریتانیا هیچ دیپلماتی در تهران ندارد. سفارت این کشور در تهران (با مسئولیت های سیاسی) و کنسولگری این کشور (با مسئولیت های حقوقی) اکنون تعطیل است.

با اخراج دیپلمات های ایران از خاک بریتانیا و خروج کارمندان بخش کنسولی، ایران هم عملا نماینده دیپلماتیک و کنسولی در بریتانیا ندارد. به این ترتیب مقام های ایران و بریتانیا کشور مقابل را مسئول حفاظت از اماکن و اموال دیپلماتیک یکدیگر خوانده اند.

حق نشر عکس Reuters
Image caption سفارت ایران در لندن؛ ایران می گوید پس از خروج دیپلمات هایش تامین امنیت اماکن دیپلماتیک این کشور به عهده دولت بریتانیا است

چنین وضعیتی در سال های پس از انقلاب سال ۱۳۵۷ دست کم یک بار سابقه دارد.

ایران و بریتانیا مطابق کنوانسیون بین المللی وین می توانند کشور ثالثی را مامور حفاظت از منافع خود در خاک کشور دولت مقابل کنند.

در سال های نخست پس از انقلاب، مدتی سفارت سوئد در تهران حافظ منافع بریتانیا در ایران بود.

در این وضعیت فعالیت های محدود سیاسی و خدمات کنسولی از محل سفارت کشوری که حفاظت از منافع را به عهده می گیرد، انجام می شود.

سفارت سوئیس در تهران در حال حاضر بیش از سی سال است که حافظ منافع آمریکا در ایران است و سفارت پاکستان در واشنگتن حافظ منافع ایران در خاک ایالات متحده محسوب می شود..

کنوانسیون وین این حق را به کشورها داده است که دیپلمات های خود را به دفتر حافظ منافع شان اعزام کنند، اما به دلیل شرایط خاص حاکم بر ایران و آمریکا که ناشی از گروگانگیری ۴۴۴ روزه دیپلمات های آمریکایی در ایران است، هیچ دیپلمات های آمریکایی در دفتر حافظت منافع کشورشان در ایران حضور ندارد.

متقابلا ایران هم دیپلماتی با حکم ماموریت از تهران در سفارت پاکستان که دفتر حفاظت منافع این کشور در آمریکا است ندارد.

ایران و مصر هم که روابط سیاسی شان همچون ایران و آمریکا بیش از سی سال است که به طور کامل قطع شده، دفتر حافظ منافع در تهران و قاهره با حضور دیپلمات متبوع خود دارند.

اما شرایط سیاسی حاکم بر روابط ایران و بریتانیا با مناسبات ایران و آمریکا و ایران و مصر تفاوت های اساسی دارد.

وضعیت به چه دلیلی بغرنج است؟

رهبران ایران و آمریکا با توجه به شدت بی اعتمادی و کدورت سیاسی در سی سال گذشته هیچ دیدار سیاسی دوجانبه و بین المللی که بر بهبود روابط دو کشور تاثیرگذار باشد، نداشته اند. (دیپلمات های دو کشور تماس های معدود و محدودی در قالب همکاری بین المللی درباره وضعیت افغانستان و عراق داشته اند)

اما مقام های بلندپایه ایران و مصر برخلاف قطع کامل روابط سیاسی دو کشور دیدارهای دوجانبه متعددی داشته اند و دو طرف حتی از تمایل به برقراری روابط سیاسی سخن گفته اند که نشان از حداقلی از تمایل به بهبود روابط است که البته تاکنون ناکام مانده است.

با این همه مناسبات دو کشور دستخوش تلاطم زیادی نبوده است.

روابط ایران و بریتانیا هر چند تا پیش از این در بالاترین سطح سیاسی یعنی سفیر قرار داشته اما از سه سال گذشته وارد مرحله تازه ای شده که هر روز به سوی تیرگی بیشتر پیش می رود. پیچیدگی شرایط دو کشور و تفاوت آن با روابط با آمریکا و مصر دقیقا در همین جاست.

تفاوت در چیست؟

رهبران و مقام های بلندپایه دو کشور علیرغم روابط سیاسی کامل هیچ دیداری دوجانبه ای طی پنج سال اخیر با یکدیگر نداشته اند.

ایران از یک و سال و نیم پیش که بریتانیا دیپلمات پیشنهادی این کشور برای تصدی سفارت ایران در لندن را رد کرده و بنا بر عرف دیپلماتیک دلایل آن هم اعلام نشده، شخص دیگری را معرفی نکرد و طی این مدت در لندن سفیر نداشت.

بریتانیا هم پس از مدتی اداره سفارتش در تهران توسط کاردار موقت، از حدود یک ماه پیش، سفیر تازه ای برای ماموریت تهران منصوب کرده بود.

روابط دو کشور پس از انتخابات ریاست جمهوری ایران حتی علیرغم دستگیری شماری از اعضای سفارت بریتانیا در تهران باز هم در بالاترین سطح سیاسی ادامه داشت.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption جک استرا و کمال خرازی وزاری خارجه پیشین بریتانیا و ایران در برابر مقر نخست وزیر بریتانیا؛ از آخرین سفر یک مقام بلندپایه ایرانی به لندن، زمان زیادی می گذشته است

دعوت از بالاترین مقام وقت سفارت ایران در لندن برای جشن ازدواج سلطنتی و اعزام سفیر جدید به تهران نشانه علاقه بریتانیا به حفظ روابط با ایران تفسیر می شد اما طی دو هفته اخیر شرایط به کلی تغییر کرده است.

وضعیت نارنجی

اگر از رنگ ها برای توصیف شرایط روابط کشورها استفاده کنیم و برای روابط سیاسی کامل دو کشور رنگ سبز و برای وضعیت قطع کامل رابطه رنگ قرمز را در نظر بگیریم، روابط ایران و بریتانیا را می توان در وضعیت نارنجی دانست که به مراتب به قرمز نزدیک تر است تا سبز.

بریتانیا از حدود دو هفته پیش به طور یکجانبه بانک مرکزی ایران را تحریم کرده و از کاهش روابط تجاری و بازرگانی با ایران به حداقل ممکن خبر داده است.

در پی این اقدام ایران هم تصمیم به کاهش روابطش از سطح سفیر به کاردار گرفت که به معنای تقلیل روابط و همکاری های سیاسی است.

سفرا نزد کشورهای پذیرنده و میهمان به عنوان نماینده تام الاختیار بالاترین مقام کشورشان محسوب می شوند، اما کاردار موقت از چنین اختیاری برخوردار نیست و صلاحیت امضای توافق نامه های سیاسی و بازرگانی و فرهنگی و حتی تصمیم گیری درباره بسیاری از مسائل جاری را ندارد.

نفر دوم سفارت یا همان کاردار، عمدتا قادر به ابلاغ تصمیماتی است که مشخصا توسط مقام های ارشدتر در کشورش گرفته می شود.

به این ترتیب سطح روابط سیاسی کاهش یافته و روابط بازرگانی و تجاری هم به دنبال تحریم بانک مرکزی ایران در حال میل کردن به سوی صفر خواهد بود. در این وضعیت عملا سفارت که مسئول تنظیم روابط سیاسی و اقتصادی است حتی در صورت بازگشایی، به جز تنظیم گزارش های روزانه اداری و تشریفاتی، فعالیت چندانی نخواهد داشت.

Image caption دومینیک چیلکات آخرین سفیر بریتانیا در تهران به تازگی به این سمت منصوب شده بود

این موضوع می تواند باعث شود که بریتانیا و ایران برای بازگشایی سفارت هایشان در تهران و لندن انگیزه چندانی نداشته باشند.

چشم انداز مبهم

در حال حاضر روابط سیاسی ایران و بریتانیا هرچند در پایین ترین سطح ممکن، اما برقرار است اما شرایط سیاسی بین المللی به صورتی رقم خورده که برخلاف دفعات گذشته این بار فقط انگیزه و خواست مقام های ایران و بریتانیا نیست که به تغییر شرایط موجود کمک می کند.

فضای بین المللی که پیوسته در حال حادتر شدن علیه ایران است، وضعیتی را به وجود آورده که می تواند دو طرف را به حفظ وضعیت موجود و گشایش دفتر حافظ منافع به جای سفارت ها سوق دهد.

بریتانیا اعلام کرده است که گفت و گو با ایران را در مجامع بین المللی یا در قالب گروه ۱+۵ ادامه خواهد داد و چنانکه ویلیام هیگ وزیر خارجه این کشور گفته، آمریکا هم مایل به گفت و گو با ایران در همین قالب است اما در تهران سفارت ندارد.

تعبیر این سخن این است که هرچند روابط حداقلی سیاسی روی کاغد برقرار است اما احتمال بازگشایی سفارتخانه های و روشن شدن چراغ های آن به دست دیپلمات های دو کشور در آینده کوتاه مدت، کمتر از هر زمان دیگری است.