نظامیان و انتخابات: حراست یا تخلف؟

حق نشر عکس other
Image caption نیرویی که دیگر خود را از قید و بندهای منطقی و تاریخی جدایی نظامیان از سیاست رها می بیند، به کارگزاری مهم برای کمک به تشخیص نامزدهای واجد و غیرواجد صلاحیت تبدیل شده است

در ایران، همانند دیگر کشورهایی که انتخابات برگزار می کنند، از نیروهای مسلح اعم از پلیس و سایر نیروها برای برگزاری انتخابات استفاده می شود. پرسش اینجاست که نیروهای مسلح در ایران، از آرا و سلامت برگزاری انتخابات حراست می کنند یا رفته رفته به ابزاری برای تخلف تبدیل شده اند؟

در طول سه دهه و اندی که از شکل گیری جمهوری اسلامی در ایران گذشته است، سهم نیروهای مسلح در برگزاری انتخابات محسوس بوده است.

اما این سهم در طول زمان دستخوش تحول شده است. این تحول بیشتر زاییده و تاثیر پذیرفته از بحث و جدلی همیشگی در جمهوری اسلامی ایران بوده: اینکه نیروهای مسلح در عرصه سیاسی و حکومت می توانند سهم دار و بازیگر باشند، یا اینکه باید به ماهیت شغلی خود که نظامی گری و دفاع از مرزها، تمامیت ارضی و امنیت کشور است، پایبند بمانند؟

انتخابات و تامین امنیت

در جمهوری اسلامی ایران، نیروی پلیس، موسوم به نیروی انتظامی، که از ترکیب اشکال پیشین نیروهای مسلح درون و برون شهری مانند کمیته و ژاندارمری بوجود آمد، شناخته شده ترین ضابط قضایی است که در حوزه برگزاری انتخابات ایفای نقش می کند.

عناصر پلیس به عنوان ضابط قضایی و مسئول مستقیم مقابله با جرائم مشهود در جریان انتخابات، به تامین امنیت می پردازد. این نیرو عموما زیر نظر وزارت کشور عمل می کند که مسئول اصلی برگزاری انتخابات است.

وزارت کشور به غیر از پلیس که شناخته شده ترین نیرو و ضابط قضایی در بحث انتخابات است، از دستگاه های دیگر امنیتی هم در حوزه برگزاری انتخابات استفاده می کند. این دستگاه ها شامل وزارت اطلاعات و نهادهای دیگر می شوند. مهم ترین نیرویی که دولت بسته به نیاز برای تامین امنیت یا رساندن صندوق های رای گیری به مناطق دوردست از آنها استفاده می کند، ارتش، سپاه پاسداران و بسیج مستضعفین هستند.

این نیروها به خاطر تعداد و امکانات زیادی که در اختیار دارند، در بحث برگزاری انتخابات سهم قابل توجهی بر عهده می گیرند. در میان این نیروها، سهم سپاه و بسیج رفته رفته از سهم ارتش پررنگ تر و بحث برانگیزتر شده است.

ارتش بیشتر از طریق به کارگیری هوانیروز و امکانات ترابری و لجستیک به تامین نیازهای انتخاباتی، در صورت درخواست وزارت کشور و نهادهای زیرمجموعه آن وزارتخانه مانند نیروی انتظامی، می پردازد.

ارتش جمهوری اسلامی ایران در بحث انتخابات به تامین امنیت جاده ها در مناطق دورافتاده یا صعب العبور و مناطقی مانند کردستان، سیستان و بلوچستان و خوزستان که شاهد برخی تحرکات مسلحانه مخالفان حکومت هستند هم کمک می کند.

این کمک رسانی در تامین امنیت مخصوص ارتش نیست و سپاه و بسیج سپاه پاسداران هم در این حوزه با ارتش هماهنگی های خود را دارند و سهم خود را انجام می دهند.

ایفای نقش نیروهای فوق در حوزه انتخابات و انجام وظایف ذکر شده بخشی از وظیفه ذاتی و کمک رسانی اضافی در شرایط نیاز تلقی شده اند.

سهم متفاوت سپاه و بسیج

حق نشر عکس Mehr
Image caption با فوت آیت الله خمینی و رهبری آیت الله علی خامنه ای، رفته رفته سهم سپاه و بسیج در عرصه سیاسی ایران و به تبع آن در عرصه انتخابات پررنگ تر شد

سهم سپاه و بسیج مستضعفین زمانی از سایر نیروهای مسلح در بحث برگزاری انتخابات متفاوت می شود که دیدگاه و تحرکات سیاسی آنها مورد توجه قرار می گیرد. در چنین شرایطی این دو نیرو دیگر فقط ضابط قضایی و کمک رسان امنیتی برای برگزاری انتخابات نبوده و وارد مرحله جدیدی می شوند.

در زمان آیت الله خمینی، بنیانگذار جمهوری اسلامی، سپاه و بسیج موظف بودند که در چارچوب های نظامی گری محدود بمانند.

آیت الله خمینی نظامیان را از ورود به سیاست منع کرده بود و نظر به شخصیت و جایگاه وی در حاکمیت جمهوری اسلامی ایران، این دو نیرو از جریانات سیاسی کنار مانده یا کنار گذاشته می شدند.

با فوت آیت الله خمینی و رهبری آیت الله خامنه ای، رفته رفته سهم سپاه و بسیج در عرصه سیاسی ایران و به تبع آن در عرصه انتخابات پررنگ تر شد.

فرماندهان سپاه دست به تفسیر مبسوطی از قانون اساسی زدند که در آن سپاه پاسداران حافظ انقلاب اسلامی ایران معرفی شده است. از نظر سپاهیان امروز، عمل به این وظیفه مستلزم بیداری، آگاهی و عمل سیاسی است. اما عاملی که سبب شد سپاه و بسیج بتوانند این دیدگاه را به اصطلاح به کرسی عمل بنشانند، فقط در خواست فرماندهان ارشد سپاه نبود.

حاکمیت جمهوری اسلامی در طول بیست سالی که از رهبری آیت الله خامنه ای می گذرد، شاهد تحولات سیاسی زیادی بوده است. نزاع سیاسی که در قالب محافظه کاری و اصلاح طلبی از سال ۱۳۷۶ به بعد بر فضای سیاست و حکومت ایران سایه افکنده است رفته رفته زمینه ای ایجاد کرد که در آن سیاستمداران محافظه کار به نقش دادن های سیاسی به سپاه پاسداران تمایل بیشتری پیدا کردند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption نقش ویژه سپاه و بسیج در برخورد با اعتراضات پس از انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ نگاه موجود به این نیروها در بحث برگزاری انتخابات را سنگین تر کرده است

محافظه کاران که خود را با پیروی بی چون و چرا از رهبری و بحث ولایت فقیه تعریف می کنند، به سیاسی شدن سپاه و بسیج کمک کردند. این کمک در اشکال مختلفی تجلی پیدا کرد که از چشم بستن روی پیشروی های سیاسی سپاه و بسیج تا به کارگیری آنها در فرایندهای مربوط به انتخابات را شامل شده است.

بخش مهمی از فرایند انتخابات در ایران که در قالب نظارت استصوابی به روند گزینش نامزدهای انتخابات مربوط می شود نیز یکی از مهم ترین عواملی بود که سپاه و بسیج در آن نقش ویژه ای عهده دار شده اند.

نقش سپاه و بسیج در اعمال نظارت استصوابی

نظارت استصوابی که در سالهای رهبری آیت الله خامنه ای نقش بسیار مهم و تعیین کننده ای بر انتخاب مردم در کارزارهای انتخاباتی پیدا کرده است، نظارتی است که متولی اصلی آن شورای نگهبان قانون اساسی است. این نحوه نظارت همانطور که از نام آن برمی آید، به معنای کنار گذاشتن نامزدهایی است که از نظر شورای نگهبان واجد شرایط نامزدی برای انتخابات تلقی نمی شوند.

وزارت کشور، به موجب قانون، نقش اصلی تحقیقات مقدماتی درباره نامزدهای انتخاباتی را بر عهده دارد و مدارک و پرونده های نامزدها را به شورای نگهبان ارسال می کند.

شورای نگهبان در مقاطعی مانند دوران ریاست جمهوری سید محمد خاتمی و حضور اصلاح طلبان در مجلس و نهادهای دولتی، تحقیقات برای اعمال نظارت استصوابی روی نامزدهای انتخابات را بصورت مستقیم برعهده گرفت و دفاتر دایمی خود برای اجرای این نظارت را تاسیس کرد. این حرکت در اصل به خاطر اختلاف سیاسی شورای نگهبان با دولت حاکم بود.

در چنین مقطعی بود که نیاز به نیروی انسانی پرشمار و نیرویی که شورای نگهبان و جریان محافظه کار بتواند به آن اعتماد داشته باشد، بیشتر شد.

از همین رو، بسیج که همواره خود را در چارچوب تبعیت از ولایت مطلقه فقیه تعریف کرده، جزو بهترین منابع تامین چنین نیرویی به نظر آمد.

اگرچه استفاده از چنین نیروهایی برای انجام تحقیقات محلی به سبک مورد نظر شورای نگهبان، متوجه نیروهای فعال و مورد اطمینان بسیج بوده ولی نظر به رابطه ارگانیک و ساختاری بسیج و سپاه پاسداران، بسختی بتوان میان آنها تفاوت قائل شد.

بسیج خط اصلی فعالیت خود را از سپاه پاسداران می گیرد و فرماندهان ارشد بسیج اکثرا از میان سپاهیان هستند. لذا تصور این مساله دشوار است که عناصر پرشمار بسیج که برای انجام تحقیقات به کار گرفته می شوند، در کار خود به دیدگاه و قضاوت سپاه پاسداران نسبت به نامزدها بی توجه بمانند.

این نکته زمانی مهم تر می شود که سیاسی تر شدن سپاه پاسداران و بسیج در عرصه سیاست و حکومت در جمهوری اسلامی ایران در نظر گرفته شود.

نیرویی که دیگر خود را از قید و بندهای منطقی و تاریخی جدایی نظامیان از سیاست رها می بیند، به کارگزاری مهم برای کمک به تشخیص نامزدهای واجد و غیرواجد صلاحیت تبدیل شده است.

این امر به طور خودکار باعث می شود که جریان تحقیقات و اطلاعات برآمده از آن به سمتی حرکت کند که خود حاوی قضاوت اولیه است و در نهایت به مهندسی و شکل دادن به جریان انتخابات منجر می شود.

سهم سپاه و بسیج در پای صندوق های رای

حق نشر عکس AP
Image caption در موارد اخیر انتخابات در ایران، شکایتی مطرح می شود که رفته رفته صدایی رساتر پیدا کرده است. اینکه نیروهای بسیج و سپاه پاسداران در مواردی در نحوه برگزاری بیطرفانه انتخابات در روز رای گیری مداخله می کنند

بیش از یک دهه است که منتقدان حکومت ایران، سپاه و بسیج را متهم می کنند که در مواردی در نحوه برگزاری بیطرفانه انتخابات در روز رای گیری مداخله می کنند.

این شکایت بیشتر از سوی نامزدهایی شنیده می شود که از نظر سیاسی اصلاح طلب یا مستقل شناخته می شوند.

در موارد گذشته انتخابات، گزارش هایی از نحوه مدیریت رای گیری در حوزه های انتخابیه و جلوگیری از رای دادن مردم در ساعات پایانی، جلوگیری از حضور یا انجام وظیفه نمایندگان نامزدها، عدم ارائه کافی تعرفه و امثال آن مطرح شده است.

با آنکه مسئولیت اصلی اداره حوزه های رای گیری در روز انتخابات متوجه وزارت کشور است، اما انتقادها و شکایات از سوگیری و جانبداری عناصر سپاه و بسیج حکایت داشته اند که در اصل، برای حراست و تامین امنیت در حوزه ها حضور دارند.

نکته مهم آن است که معمولا به این شکایات معترضان به عملکرد بسیج و سپاه در زمینه انتخابات رسیدگی نمی شود و از دید منتقدان اراده سیاسی و قضایی برای انجام تحقیقاتی بیطرفانه و موثر وجود ندارد.

مجموعه این عوامل باعث شده اند تا حداقل بخش قابل توجهی از افکار عمومی و رای دهندگان نسبت به حضور سپاه و بسیج در فرایند انتخابات به دیده تردید بنگرند.

این طیف از افکار عمومی، سپاه و بسیج را بیشتر یک بازیگر ذینفع در انتخابات می بینند تا نیرویی وفادار به سلامت انتخابات که به رای و انتخاب مردم احترام می گذارد.

نقش ویژه سپاه و بسیج در برخورد با اعتراضات پس از انتخابات ریاست جمهوری سال ۱۳۸۸ نگاه موجود به این نیروها در بحث برگزاری انتخابات را سنگین تر کرده است.

نتیجه این وضع به شکلی اجتناب ناپذیر آن است که از اعتماد مردمی نسبت به نیرویی که خود را نیرویی مردمی و حافظ منافع مردم می داند، کاسته شود.

البته فرماندهان بسیج و سپاه معتقدند که با عملکرد انقلابی خود به حفظ انقلاب کمک می کنند. قضاوت درباره این ادعا و درستی یا نادرستی شکایات نامزدها و مردم از نقش سپاه و بسیج، در نگاه نخست باید از طریق تحقیقات نهادهایی مانند مجلس شورای اسلامی و دستگاه قضایی میسر شود. در نبود چنین اراده و عملکردی، قضاوت مردم به تک تک آنها و سلایقشان واگذار می شود و تنها زمان مشخص خواهد کرد که سپاه و بسیج سپاه پاسداران انقلاب اسلامی تا چه حد در خدمت برگزاری بیطرفانه انتخاباتی سالم عمل می کنند.

مطالب مرتبط