دیدگاه حقوقی؛ آیا ایران می تواند تنگه هرمز را مسدود کند؟

حق نشر عکس Reuters
Image caption حبیب الله سیاری فرمانده نیروی دریایی ارتش ایران تصمیم به بستن تنگه هرمز را بر عهده 'بزرگان' دانسته

تنگه هرمز یک آبراه باریک است که خلیج فارس را به دریای عمان وصل می کند.

تهدیدهای دولت جمهوری اسلامی در ایران راجع به مسدود کردن تنگه هرمز در صورت تحریم نفت و گاز از سوی کشورهای دیگر، مسائل متعدد و مهمی را درباره این تنگه مورد استفاده کشتیرانی بین المللی مطرح می کند.

آیا ایران از لحاظ عملی و قدرت نظامی، توان مسدود کردن تنگه هرمز را دارد؟ در چه شرایطی ممکن است، دولت ایران دست به این کار بزند؟ عکس العمل کشورهای حوزه خلیج فارس به این اقدام چه خواهد بود؟ واکنش کشورهای متکی به نفت و گاز منطقه خلیح فارس که از این تنگه عبور می کنند چه خواهد بود؟ آیا دولت ایران، آن طور که برخی از مقامات جمهوری اسلامی ایران ادعا می کنند، دارای حق بستن تنگه هرمز به روی کشورهائی است که نفت و گاز ایران را تحریم می کنند ؟

از لحاظ عملی و نظامی تنگه هرمز مسیر اصلی صادرات و واردات و شاهراه حیاتی کشورهای منطقه و نیز دول متکی به منابع انرژی خلیج فارس است و هر گونه اقدامی توسط ایران برای مسدود کردن این آبراه بین المللی به منزله اعلان جنگ علنی و کامل به کشورهای صادر کننده (عربستان سعودی، عراق، کویت، قطر، بحرین و امارات عربی متحده) و نیز کشورهای وارد کننده نفت و گاز این منطقه (بخصوص اروپای غربی و ژاپن و هم پیمانان آنها) است.

ادعاهایی از قبیل غرق کردن چند کشتی برای مسدود کردن آبراهی که نزدیکترین نقاط آن از مرزهای خشکی اطراف (ایران و عمان) ۳۴ مایل (حدود ۵۰ کیلومتر) است، بی معنی بنظر می رسد.

از بابت قدرت نظامی، بخصوص نیروهای دریایی و هوایی، جمهوری اسلامی ایران به هیچ وجه قابل مقایسه با نیروهای منطقه ای و غیر منطقه ای در خلیج فارس نیست.

حتی کشور کوچکی مثل امارات دارای نیروی هوایی مجهزتر و مدرن تری از ایران است.

نیروهای ویژه فرانسوی در کنار تنگه هرمز پایگاه خاصی برای حفاظت از باز بودن تنگه هرمز دارند و ناوگان پنجم ایالات متحده آمریکا با توان دریایی و هوایی عظیمش خود را متعهد به باز نگاه داشتن تنگه هرمز می داند.

حق نشر عکس BBC World Service
Image caption ایران در سال های نخست انقلاب هم تهدید به بستن تنگه هرمز کرده بود. روزنامه کيهان دوم مهر ماه ۱۳۵۹

به عنوان نمونه ای از این قدرت عظیم بایستی اشاره کرد که در سال ۱۹۸۸ ضمن آنچه به جنگ تانکرها معروف بود و در خلال آن دولت جمهوری اسلامی در ایران اقدام به مین گذاری در مسیر برخی تانکرهای نفتکش دولت های دیگر کرده بود، نیروهای آمریکایی در عرض چند ساعت و طی عملیات معروف به "آخوندک" بخش گسترده ای از نیروی دریائی ایران را نابود کردند.

در واقع کوچکترین حرکت توسط جمهوری اسلامی ایران برای مسدود کردن یا حتی اعمال کنترل بر تنگه هرمز یا متوقف کردن جریان انرژی از خلیج فارس از طریق حملات به خطوط کشتیرانی بین المللی، تلاش برای منفجر کردن خطوط لوله انتقال نفت و گاز و تاسیسات نفتی کشورهای دیگر، ضمن اینکه نقض آشکار قوانین بین المللی و حقوق دیگر کشورها است، منجر به شدیدترین واکنش های نظامی دول مزبور خواهد شد.

در چنین وضعیتی معمولا تحولات چنان پرشتاب می شود که حتی فرصت چندانی برای طی کردن کلیه راه حل های مسالمت آمیز حل اختلافات بین المللی وجود نخواهد داشت.

از لحاظ حقوقی، نظام حاکم بر تنگه های مورد استفاده کشتیرانی بین المللی، مثل تنگه هرمز، در حال حاضر بر اساس کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها، عبور ترانزیتی است که آزادی های بیشتری را نسبت به سابق برای عبور از این تنگه ها پیش بینی می کند.

دولت ایران که این کنوانسیون را امضا کرده ولی هنوز تصویب نکرده است، طبق حقوق معاهدات، ملزم به رعایت مفاد آن تا زمانی است که از آن اعلام انصراف کند.

دولت ایران در زمان امضای این کنوانسیون اعلام کرده است که حق عبور ترانزیتی از تنگه هرمز را فقط در مورد کشورهایی رعایت خواهد کرد که آنها هم این سند را امضا کرده باشند و همچنان معتقد است که درباره سایر کشورها، همان قاعده عبور بی ضرر از تنگه ها حاکم است.

اخیرا برخی مقامات دولت ایران مدعی شده اند که اگر کشورهایی اقدام به تحریم نفت و گاز ایران کنند، دیگر عبور آنها بی ضرر نیست و می توان جلوی عبور آنها را به طور قانونی گرفت.

اما از نظر حقوقی ایران نمی تواند این موارد حقوقی را نادیده بگیرد:

۱- حق عبور ترانزیتی از تنگه های مورد استفاده کشتیرانی بین المللی با توجه به اینکه کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها سال هاست که وارد مرحله لازم الاجرایی شده است، به صورت بخشی از حقوق بین الملل عرفی در آمده و رعایت آن برای دولت ایران ضروری است.

۲- رژیم حقوقی مربوط به عبور بی ضرر از تنگه های مورد استفاده کشتیرانی بین المللی، مشابه رژیم حقوقی "عبور بی ضرر" از دریای سرزمینی نیست و دول همجوار تنگه های مورد استفاده کشتیرانی بین المللی حق ندارند که عبور دیگران را از آنها به حال تعلیق در آورند.

حق نشر عکس Reuters
Image caption آزمایش موشکی ایران در تنگه هرمز در خلیج فارس

۳- در داخل تنگه هرمز در واقع سه قسمت وجود دارد: آب های سرزمینی ایران (۱۲ مایل از ساحل ایران)، آب های بین المللی، و آب های دریای سرزمینی عمان (۱۲ مایل از ساحل عمان). دولت ایران نمی تواند برای بخش های دیگر هرمز هیچ گونه تعیین تکلیفی، حتی بابت بهبود جریان عبور کشتی های دیگر کشورها کند.

۴- قسمت عمده طرح های تفکیک تردد کشتی ها در داخل تنگه هرمز در طرف عمانی تنگه هرمز قرار گرفته است که دولت ایران به لحاظ حقوقی هیچ اختیاری برای اعمال کنترل، نظارت یا مسدود کردن آنها ندارد.

در ضمن بستن تنگه هرمز برای ایران به منزله شلیک به خود هم هست چون ایران هم مثل دول دیگر هم از لحاظ صادرات نفت و هم واردات کالاهای ساخته شده و نیز فرآورده های نفتی به باز بودن این آبراه بین المللی نیاز دارد.

بدین ترتیب دولت ایران تنها زمانی اقدام به مسدود کردن تنگه هرمز خواهد کرد که دیگر هیچ چاره دیگری برای ادامه بقای خود نداشته باشد و چنین کاری به منزله شروع جنگ در منطقه خلیج فارس است.