حزب توده ایران؛ تأثیرات فرهنگی و بازتاب های منطقه‌ای

شوروی حق نشر عکس uu
Image caption حزب توده متهم است که منافع شوروی را بر منافع ایران ترجیح می داده است

حزب توده ایران اینک از منظر های گوناگونی مورد قضاوت قرار می گیرد. در اغلب داوری ها در باره حزب توده نگرشی غالب است که این حزب به دلیل خطاهای روش شناختی(متدولوژیک) و معرفت شناختی(اپیستمولوژیک) به رغم قربانی های بسیار، فرجامی جز شکستی تلخ و تراژیک نیافت.

به طور کلیشه ای از خطای متدولوژیک حزب توده به بی اعتنایی به دموکراسی، تبدیل کردن خشونت و چپ روی به یگانه سازوکار مبارزه سیاسی، تمامیت خواهی و چسپاندن هر گونه انگ و اتهام به مخالفین سیاسی یاد می شود.

خطای معرفت شناختی(اپستمولوژیک) حزب توده را بیشتر در عدم درک واقعیت های ملی و، بنابر این عدم ایجاد توازن لازم میان واقعیت های ملی و ایدئولوژی های فراملی، عدم شناخت مسائل منطقه ای و نداشتن برآورد مناسب از نیروهای سیاسی داخلی و شرایط بین المللی بر می شمارند. فی المثل حزب توده نتوانست پیش بینی کند که رقیبی چون روحانیت از درون مسجد پیشگام مبارزه با امپریالیسم شود.

حزب توده متهم است که منافع شوروی را بر منافع ایران ترجیح می داده است؛ در دام جزمیت های حزبی زندانی بوده و شعور و معرفتش پا به پای تحولات بین المللی رشد نکرده است؛ سران حزب در دام فساد و جدل های قدرت افتادند و شریف ترین و فداکار ترین نیروهایش را با بدترین سیاست ها قربانی کردند.

Image caption مارکسیسم پیش از آنکه ایدئولوژی برای مبارزه سیاسی باشد، نوعی نگرش و تفکر فلسفی است

اما حزب توده تنها تلاش های ناکام و شکست تراژیک نیست. این سکه روی دیگر نیز دارد. آن روی سکه حزب توده رشته ای از تأثیرات فرهنگی و بازتاب های منطقه ای است. بدون توجه به این روی دیگر سکه، تاریخ این حزب کامل و منصفانه نگاشته نخواهد شد.

تأثیرات فرهنگی

مارکسیسم پیش از آنکه ایدئولوژی برای مبارزه سیاسی باشد، نوعی نگرش و تفکر فلسفی است. اندیشه فلسفی مارکسیسم نیز تا حدودی توسط احزاب مارکسیستی در حوزه های مختلف نشر و پخش گردیده است. رهبران احزاب مارکسیستی تا حدودی ایدئولوگ و نظریه پرداز نیز بوده اند و یا به تأسی از لنین می کوشیده اند که نظریه پرداز نیز باشند.

حزب توده ایران را تا حدی زیادی باید از اخلاف و عقبه نظری و فکری تقی ایرانی بدانیم. ارانی با نگاشتن کتاب های چون "عرفان و اصول مادی"، "ماتریالیسم دیالکتیک" و "تئوری های علم" برای اولین بار فضای فکری سنتی ایران را اگر هم به طور عمیق دچار چالش نکرد، حداقل هوای تازه ای در آن دمید. ارانی راهی را گشود که بعد از او در وجود نظریه پردازان حزبی و غیر حزبی ادامه یافت.

انورخامه ای را باید برجسته ترین چهره بعد از تقی ارانی در بسط تفکر چپ در حوزه زبان فارسی بدانیم. او با کتاب "تجدید نظر طلبی از مارکس تا مائو" هر چند تفسیر غیر جزمی و نه چندان باب طبع نظریه پردازان حزبی از مارکسیسم ارایه کرد، اما همچنان متفکری پر نفوذ و تأثیرگزار بر اعضای حزب توده با قی ماند.

بعد ها که حزب توده فلسفه مارکسیسم را با تبلیغات حزبی در آمیخت واکنش های بسیاری برانگیخت که از بسیاری جهات در توسعه فضای فکری و روشنفکری ایران کمک کرد. موسسه مطالعات اجتماعی ایران که توسط احسان نراقی راه افتاد درحکم عرضه کردن نوعی کالا در برابر متاع فکری مارکسیسم بود. در سال ۱۳۵۰ سلسله نشست های فلسفی با محوریت احمد فردید در منزل امیر حسین جهانبیگلو برگزار می شد که به "فردیدیه" معروف شده بود.

نشست های فردید با توجه به حضور چهره هایی چون ابوالحسن جلیلی، داریوش شایگان، حمید عنایت، داریوش آشوری و رضا داوری آشکارا رنگ ضد مارکسیستی داشت یا حداقل ناشی از تکانی بود که طرح اندیشه های چب در جامعه ایجاد کرده بود.

رضا داوری در نوشته ای بنام "فلسفه معاصر ایران" روشنفکران ایرانی را هنوز هم اسیر تقدیر حزب توده می داند :"ما هنوز از تقدیری که با قوام حزب توده برایمان رقم خورد آزاد نشده ایم، هر چند که سیاست بینی تقدیر همه جهان شده است و البته لیبرال های ما بیشتر در چنگ آن تقدیر گرفتار اند".

کم نیستند کسانی که تجدد مآبی و معنویت گرایی همزمان رژیم پهلوی را گونه ای واکنش به حزب توده می دانند. مقارن این دوران و اندکی پیش از آن محفل فلسفی اسلامی که در قم با محوریت سید محمدحسین طباطبایی برگزار می شد که خود واکنش آشکاری به حزب توده بود.

رضا داوری در مقاله یاد شده نوشته است: "حزب توده و بعضی احزاب افراطی راست(مثل حزب سومکا) لازم می دیدند که جهان بینی خود را نیز تعلیم دهند. این کوشش ها اتفاقا با عکس العمل های ایدئولوژیک مواجه شد، چنانکه بعضی از محققان و استادان علوم اسلامی و پژوهندگان و فضلای مخالف کمونیسم به خصوص در رد ماتریالیسم دیالکتیک و کمونیسم کتب و رسالاتی نوشتند یا کتاب هایی را انتشار دادند که می پنداشتند پاد زهر کمونیسم است."

Image caption رضا داوری در نوشته ای بنام "فلسفه معاصر ایران" روشنفکران ایرانی را هنوز هم اسیر تقدیر حزب توده می داند

کتاب "اصول فلسفه و روش رئالسم" علامه طباطبایی و شرح آن به قلم مرتضی مطهری در زمره مهم ترین این آثار است. بدین ترتیب حزب توده را حداقل در ایجاد یک ادبیات فلسفی چپی در حدود امکانات زبان فارسی باید موفق دانست.

علی الظاهر این حزب در منگنه سلطنت و روحانیت و مزبله مناسبات اجتماعی و استبداد سیاسی ایران نابود شد، اما تإثیرات فرهنگی دیرپا و دراز آهنگی برجای نهاد و در گسترش ادبیات و مفاهیم نو آیین هر چند از جنس چپی آن نقشی بر جسته داشت.

در کنار لیبرال مآبی محمدعلی فروغی و گرایش های پوزیتویستی امثال منوچهر بزرگمهر، چهره هایی چون تقی ارانی(پدر فکری و معنوی حزب توده)، احسان طبری و انور خامه ای نگاهی تازه درباره مسایل و مشکلات جوامعی مانند ایران پیش کشیدند. آنان کوشید از منظر مارکسیسم به جامعه نگاه کنند، با مفاهیم و ابزارهای مفهومی جدید به خود و جهان خود بنگرند و مهمتر از آن در فرایند های تفسیر و تغییر دنیای خود مشارکت کنند.

بازتاب های منطقه ای

حزب توده نه تنها به فعالیتهای فکری و فرهنگی در جامعه ایرانی مجال بروز داد، بلکه در حوزه زبان فارسی تأثیر گزاری وسیع و گسترده ای داشت. کسی که امروز تاریخ حزب توده ایران را مرور کند و به خصوص به مهاجرت دراماتیک و تراژیک اعضای این حزب بنگرد، سنگ گور اعضاء و فعالین این حزب را از گورستان حومه های پاریس و لایپزیک و برلین گرفته تا مسکو و دوشنبه و گورستان شهدای صالحین کابل مشاهده خواهد کرد.

حق نشر عکس ii
Image caption چهره هایی چون تقی ارانی، احسان طبری و انور خامه ای نگاه تازه ای درباره مسایل و مشکلات جوامعی مانند ایران پیش کشیدند

درست است که طالبان استخوان های رحیم نامور، یک عضو نگون بخت حزب توده را از گورستان شهدای صالحین بیرون کشید و سنگ گورش را ویران کرد، اما تأثیر این حزب بر حزب دموکراتیک خلق افغانستان(هر دو شاخه خلق و پرچم) دیرپا بوده است.

مارکسیسم افغانی معجون پیچیده و تاکنون ناشناخته ایست که به سختی و دشواری می توان برای آن بنیانگذار فکری و معنوی پیداکرد. از عبدالرحمن محمودی، میر اکبر خیبر، طاهر بدخشی و صادق یاری به عنوان پیشگامان اندیشه چپی و سوسیالیستی در افغانستان یاد می شوند. اما به استثنای جزوه های معدودی از طاهر بدخشی، هیچ اثر مکتوبی از این پیش آهنگان باقی نمانده است.

از قضا چهره دست به قلم چپ های افغانستان که چند تا داستان و نوشته از او باقی مانده است، رئیس جمهور نورمحمد تره کی است. امابعید است که "زندگی نوین" او بر علاقه مندان کتاب و دوستداران ادبیات چپ در افغانستان تأثیری بر جای نهاده باشد. در عوض اما انتشارات حزب توده و نویسندگان چپی ایرانی خواهان و خریداران بسیار داشته اند.

"کاپیتال" مارکس با ترجمه ایرج اسکندی نه تنها زینت کتاب خانه حزب دموکراتیک خلق که باعث افتخار و پرستیژ هر عضو کتاب خوان حزب که بدان دسترسی داشت، بود. نوشته های اشخاصی چون مصطفی رحیمی و امیر نیک آیین بسیار بیشتر از ایران در افغانستان علاقه مند داشتند.

رمان "مادر" ماکسیم گورکی که در دهه شصت آروزی نویسندگانی چون ببرک ارغند و امثال او برای پدید آوردن اثری شبیه آن بود، توسط حزب توده طبع و نشر شده بود و در افغانستان خوانندگان حزبی بسیار داشت. "فقر فلسفه" مارکس نیز از ایران به افغانستان آمده بود.

نمی دانم که اعتراف نامه های اعضای حزب توده چه تأثیری بر همگنان افغانی آنان داشته اند، اما حتی کتاب "شناخت و سنجش مارکسیسم" نوشته احسان طبری که نوعی توبه نامه او در دوران جمهوری اسلامی بود، خوانندگاه مسحور و مرعوبی در افغانستان داشت.

دفاعیات خسرو روزبه (از انتشارات حزب توده ایران) مشهورترین و محبوب ترین کتاب در میان کتاب خوان های حزبی در افغانستان بود. بدین ترتیب مارکسیسم افغانی نیز از حیث مفاهیم و اندیشه چشم به راه برادر بزرگتر خود در ایران داشتند. از حزب توده و دیگر جریان هایی که در زبان فارسی از آن الهام گرفتند، مانند حزب دموکراتیک خلق افغانستان، روی هم رفته می توان به عنوان مارکسیسم فارسی یاد کرد.

حزب توده و طیف گسترده از جریان های چپ که پیوندشان از مجرای حزب توده با مارکسیسم صورت می گرفت، واقعیتی را در حوزه زبان فارسی نمایندگی می کند که می توان آن را، با تمام ضعف و ناقص الخلقه بودن، در کنار مارکسیسم عربی ، مارکسیسم روسی و مارکسیسم اروپایی،"مارکسیسم فارسی" خواند.