فاطمیه؛ اوجگیری یک سوگواری مذهبی

حق نشر عکس Fars

مراسم عزاداری های حضرت فاطمه، دختر پیامبر اسلام که به ایام فاطمیه مشهور است، با این احساس در ایران تمام شد که حجم و غلظت سوگواری ها اندکی از سال های گذشته بیشتر شده است.

تبلیغات رسمی و گزارش های منابع خبری در داخل ایران حکایت از آن دارد که روند گسترش این مراسم در سالهای گذشته، امسال به اوج رسیده است.

تابلوها و بیلبوردهای تبلیغاتی در تهران که با بودجه های دولتی برپا شده بودند نشان از آن داشت که تلاشی سازماندهی شده از بالا برای تهییج و ترغیب ایمانداران و باب کردن رویه ای تازه صورت گرفته است.

رویه ای که به کمک حمایت ها و امکانات حکومتی شاهد کشیده شدن بعضی مراسم حاشیه ای مختص به خرده فرهنگ های خاص مثل "تشییع جنازه نمادین فاطمه"،‌"پیاده روی فاطمی"،‌"بدرقه فاطمی".... به جریان اصلی عزاداری ها بود.

روشن نیست چنین روندی دقیقا با چه مقدار اقبال در بین توده های مردم مواجه بود.

این مراسم در این مقیاس گسترده عمدتا در تهران و قم با حضور طبقات سنتی و متوسط شهری برگزار شد، اما در دیگر شهرها مثل مشهد و تبریز و اردبیل و چند شهر دیگر با مراسم تشییع شهدای گمنام پیوند خورد که هم کاربرد سیاسی پیدا کرد هم تعداد بیشتری از مردم را به خیابانها کشاند.

حق نشر عکس Fars
Image caption سالگرد درگذشت حضرت فاطمه در گذشته تعطیل نبود

سالگرد درگذشت حضرت فاطمه در گذشته تعطیل نبود. حتی رسانه های دولتی الزامی برای بکارگیری عنوان "شهادت" در مورد مرگ حضرت فاطمه نداشتند.

اوایل دهه هفتاد خورشیدی آیت الله خامنه ای رهبر ایران کلمه "شهادت" را به کار برد و خواستار توجه بیشتر به مراسم این مناسبت شد. از آن پس بود که عنوان "شهادت" برای درگذشت دختر پیامبر نیز به کار گرفته شد و این روز تعطیل رسمی اعلام شد.

در دهه هشتاد خورشیدی مراجع تقلیدی مثل آیت الله وحید خراسانی و آیت الله صافی گلپایگانی به ترویج هر چه بیشتر مراسم عزاداری های فاطمی دامن زدند تا جایی که خود در ایام فاطمی با پای برهنه در مراسم پیاده روی ها شرکت می کردند. این سنت امسال هم در قم به جا آورده شد.

سوگواری ایام فاطمیه هنوز خیلی مانده تا از لحاظ فراگیری در بین اقشار مختلف جامعه به پای مراسم دیرینه و جا افتاده ای مثل محرم برسد اما در اول راه است. ساکنان تهران در شبهای گذشته از حضور دسته ها و هیات های عزاداری به سبک ایام محرم خبر می دهند که باعث سردرگمی و تعجب آنها شده بود.

حق نشر عکس Fars
Image caption مقام های ایرانی در پنج شب متوالی در حسینیه امام خمینی به عزاداری پرداختند

حضور ۵ شب متمادی رهبر ایران و دیگر مقامات بلندپایه در مراسم عزاداری های فاطمی و "شام غریبان شهادت حضرت زهرا” حکایت از آن دارد که حکومت در صدد تثبیت و توسعه هر چه بیشتر فرهنگ عزاداری به بهانه های مختلف در جامعه ایران است.

آز آنجایی که حکومت از این فرهنگ برای مشروعیت دادن به خودش استفاده می کند مایل است ببیند این فرهنگ غالب شود، با مفاهیم سیاسی مورد علاقه حکومت گره بخورد و به فرصتی نیز برای سرگرمی و تخلیه هیجانات جامعه بدل شود.

تازه یک ماه از ایام شادمانی های نوروزی گذشته و جامعه ظرف چند هفته ناگهان به اصطلاح تغییر فاز می دهد. تاثیر این نوسانات روحی بر روان جمعی مردم محتاج مطالعات و بررسی های کارشناسانه است اما چیزی نیست که بتوان نادیده گرفت.

حق نشر عکس Mehr

نوسانات به کنار، قشر از ایرانیان ناراضی و حتی دیندار نیز گلایه می کنند که اصرار به ایجاد حال و هوای عزاداری به دفعات زیاد در تقویم کشور باعث ایجاد افسردگی و تشویق رفتارهای ریاکارانه می شود.

امروز در مراسم عزاداری های فاطمی در میدان فردوسی تهران صحنه ای بود که جلب توجه می کرد. دادن پرچم سیاه با نام حضرت ابوالفضل به دست مجسمه فردوسی شاید حساب شده نبوده و شاید حتی فقط به خاطر ابتکار خودجوش یک فرد اتفاق افتاد.

اما صحنه ای که خلق کرد نماد خوبی از تلاشهای دیرینه حکومت در جهت تحت الشعاع قرار دادن همه ابعاد فرهنگ ایران در زیر پرچم روایتی خاص و در حال شکل گیری از تشیع ایرانی متمایل به نظریه ولایت فقیه است.

مطالب مرتبط