ایران و ترکیه؛ تشابهات بسیار، اختلافات اساسی

حق نشر عکس BBC World Service

رابطه طولانی و پیچیده ترکیه با کشور همسایه‌اش، ایران، همواره بستر یک بازی دیپلماتیک بوده است. این دو قدرت بزرگ و قابل اعتنا در منطقه، برای قرن‌ها است که رقیب یکدیگر اند.

مشخصه اصلی روابط ایران و ترکیه به لحاظ تاریخی، رقابت تنگاتنگ و در عین حال همکاری نزدیک بوده است.

علی‌رغم فراز و نشیب‌ها، این دو کشور با هم روابطی منطقی و برنامه‌ریزی شده ای داشته‌اند، اختلافات ایدئولوژیک را نادیده گرفته‌اند و از دخالت در امور داخلی یکدیگر پرهیز کرده‌اند.

با تغییر چشم‌انداز سیاسی در خاور میانه و بی‌ثبات شدن منطقه، روابط قدرت نیز تغییر کرده است. خروج نیروهای آمریکایی از عراق و آماده‌شدن‌ آنها برای ترک افغانستان، در حال افزودن به تاثیر ایران در منطقه است.

ترکیه نیز هر روز بیشتر از دیروز خود را قدرتی در منطقه می‌بیند که آرمان‌های جهانی در سر دارد و هرچند دیگر عضوی کاملا موافق با کشورهای غربی نیست، اما بدل به کشوری مستقل، جاه‌طلب، از خود مطمئن و مدعی شده است.

در نتیجه رقابت تاریخی این دو کشور همچنان ادامه دارد، اما این بار رقابت بر سر رهبری تحولات خاورمیانه به شکل چشمگیری تشدید شده است.

حق نشر عکس AFP
Image caption هیلاری کلینتون وزیر امور خارجه آمریکا در نشست مخالفان دولت بشار اسد در ترکیه. آینده سوریه به موضوع اختلاف ایران و ترکیه بدل شده است

در یک سو ایران و متحدانش یعنی دولت شیعه نوری مالکی در عراق، رژیم علوی بشار اسد در سوریه و حزب‌الله لبنان وجود دارد و در سوی دیگر ترکیه و عربستان سعودی و کشورهای حاشیه خلیج فارس.

حزب عدالت و توسعه ترکیه که دولت را در دست دارد دیگر تنها به میانجیگری در منطقه‌ قانع نیست. رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر این کشور و احمد داود اوغلو، وزیر خارجه آن در حال حاضر به وضوح در کشمکش‌های منطقه‌ای اصل بی‌طرفی را کنار گذاشته اند.

صاحبان جدید خاورمیانه؟

احمد داوداوغلو در سخنرانی‌اش در ماه آوریل (اوایل بهار ۱۳۹۱) در پارلمان ترکیه گفت که این کشور آماده است تا موج تغییرات در خاورمیانه را هدایت کند.

آقای داوداوغلو به اعضای پارلمان گفته بود «خاورمیانه جدیدی در حال ظهور است. ما هم چنان رهبر، هدایت‌کننده و خدمتگذار این خاورمیانه جدید خواهیم ماند. در خاورمیانه جدید آرمان‌های ملت و عدالت حکمفرما خواهد بود، نه ظلم و سرکوب و دیکتاتوری و ما به شدت از این اصل دفاع خواهیم کرد. و در اطراف ترکیه صلح، ثبات و شکوفایی مستقر خواهد شد.»

داوداغلو مشخصا درباره سوریه بی‌هیچ پرده‌پوشی‌ای صحبت می‌کرد: «مسئله برخورد با سوریه انتخابی نیست، بلکه اجباری است» و بعد افزود که ترکیه در تمامی مراحل فرایند استقرار صلح در سوریه نقش خواهد داشت.

این صحبت‌ها نشان از چشم‌اندازی بلندپروازانه دارند. این‌ها گفته های یک وزیر که در حال زیرپاگذاشتن خطوط دیپلماتیک است، نیست بلکه نشانه ای از آن است که ترکیه خود را آماده می‌کند بازنگری در سیاست هایش با ایران می کند.

در حال حاضر آن چه در خطر است، فراتر از آینده سوریه است. درگیری‌ها بر سر رژیم علوی اسد که توسط دولت ایران حمایت می‌شود و مخالفان سنی که ترکیه از آن‌ها حمایت می‌کند و اتحاد عرب ـ سنی در منطقه، ممکن است همچنان امور را در خاورمیانه تغییر دهد.

روبط ایران و ترکیه امروز در قیاس با زمانی که دولت اردوغان پس از پیروزی مناقشه‌برانگیز محمود احمدی‌نژاد در انتخابات سال ۱۳۸۸ به او تبریک می‌گفت و در شورای امنیت سازمان ملل علیه تحریم‌های ایران رای می‌داد، بسیار تغییر کرده است.

سفر رجب طیب اردوغان به ایران در نوروز ۱۳۹۱ (مارس ۲۰۱۲) اختلافات جدیدی را فاش کرد.

حق نشر عکس Fars
Image caption دیدار نخست وزیر ترکیه با رهبر ایران در شهر مشهد نوروز نود و یک

برنامه ملاقات او با رئیس‌جمهور ایران ۲۴ ساعت به تاخیر افتاد، که گفته شد به دلیل بیماری ناگهانی رئیس‌جمهور بوده است.

با آنکه حلقه اطرافیان دولت به شدت تلاش کردند تا اخبار را مخفی نگه‌دارند، اما در ابتدا تحلیلگران و بعد جناح‌های مخالف دولت با بدگمانی خبر دادند که زمانی که نخست وزیر ترکیه منتظر دیدار آقای احمدی‌نژاد بوده، او با مریض‌ احوالی باید پذیرای دو مقام رسمی دیگر یکی از سوریه و دیگری از ترکمنستان می‌شد.

ترکیه همواره از دستیابی ایران به انرژی هسته‌ای حمایت کرده است. به باور ترکیه ایران حق دارد تا برنامه‌های هسته‌ای خود را پیش ببرد با این همه دوست ندارد پذیرای یک ایران مسلح به سلاح اتمی در همسایگی خود باشد.

آنکارا نسبت به تحریم‌ها علیه ایران نظر خوشی نداشت و نمی‌خواهد هیچ اقدام نظامی علیه ایران انجام شود.

اگر هم اردوغان نسبت به اهداف هسته‌ای ایران مشکوک بود، حالا دیگر مطمئن شده که اهداف ایران صلح‌طلبانه است. بر اساس گفته‌های منابع نزدیک به حزب اردوغان، این اطمینان به این دلیل نیست که رئیس جمهوری ایران شخصا به اردوغان تضمین داده، بلکه او به فتوای آیت‌الله خامنه‌ای، رهبری ایران استناد می کند که ساخت، نگداری و به کار گیری سلاح‌های کشتار جمعی و اتمی را حرام و غیر اسلامی می‌داند.

با این همه، اکراه دقیقه نودی ایران در رابطه با انجام مذاکرات گروه ۵+۱ در استانبول در اردیبهشت سال جاری (آوریل ۲۰۱۲) واقعا اردوغان را عصبانی کرد. او تهران را متهم به بی‌صداقتی و تلاش برای تخریب مذکرات حتی پیش از شروع گفت و گوها کرد.

در نهایت ایران پای میز مذاکره رفت، اما کار از کار گذشته بود. یکی از تحلیل‌گران تاثیرگذار ترک با نام محمد علی بیراند نوشت که این اتفاق تاثیر عمیقی بر روابط ایران و ترکیه گذاشته است. بیراند گفته بود «ایران در آستانه از دست دادن ترکیه است.»

نه در توان ترکیه است و نه در توان ایران که روابط‌شان را با یکدیگر قطع کنند یا به درستی با هم کنار نیایند. اتکای آن‌ها به یکدیگر تنها اقتصادی نیست، هر چند همین نیز به تنهایی اهمیت چشمگیری دارد.

بر اساس گفته‌های وزیر خارجه ترکیه، ایران از سال ۱۹۹۳ از تجارت‌ دو طرفه، سود بیشتری می‌برد،و از آغاز فروش گاز طبیعی در سال ۲۰۰۱ این سود به مرور بیشتر نیز شده است.

تراز تجاری دوجانبه میان ایران و ترکیه در دهه اخیر افزایش یافته و از یک میلیارد دلار در سال ۲۰۰۰ به بیش از ۱۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۰ رسیده است. طی یک توافق نامه مشترک اقتصادی هم که در سال ۲۰۱۱ بین دو کشور امضا شد، قرار است ارزش مبادلات تجاری در آینده به ۳۰ میلیارد دلار برسد.

ترکیه نسبت به تعلل در اجرای تحریم‌ها علیه ایران دچار تردید است. آن روزها که ترکیه با رای علیه تحریم‌ها مقابل ایالات متحده می‌ایستاد، گذشته است. این روزها ترکیه شانه به شانه دولت باراک اوباما، رئیس جمهور آمریکا ایستاده است.

اوباما، رجب طیب اردوغان را یکی از رهبران مورد علاقه‌اش می‌داند. دیپلمات‌های ترکیه‌ای و آمریکایی می‌گویند که روابط واشنگتن و آنکارا هیچگاه به نزدیکی امروز نبوده و نقل می‌کنند که اوباما در سال ۲۰۱۱، پس از دیوید کمرون نخست‌وزیر بریتانیا، بیشترین تماس را با نخست‌وزیر ترکیه داشته است.

در مارس ۲۰۱۲، ترکیه اعلام کرد که نرخ خرید نفت از ایران را ۲۰ درصد کاهش خواهد داد و به این ترتیب به صف تحریم‌کننده‌های ایران پیوست.

حق نشر عکس AFP
Image caption به نظر می رسد اختلاف دو کشور درباره سوریه در جریان دیدار نخست وزیر ترکیه و آیت الله خامنه ای که در آستانه نشست مخالفان سوریه بود، سمت و سویی تازه گرفت و به مخالفت تهران با میزبانی ترکیه در گفت و گوهای اتمی انجامید

تنیر ییلدیز، وزیر انرژی ترکیه، گفته است که ترکیه از لیبی و احتمالا عربستان سعودی نفت بیشتری خواهد خرید. سال گذشته ترکیه روزی ۱۸۰ هزار بشکه نفت از ایران می‌خرید که این میزان حدود ۷ درصد از کل صادرات نفت خام ایران است.

با این همه، تجارت ایران و ترکیه در دیگر زمینه‌ها کاهش نیافته است. گزارش شده که در حال حاضر که تحریم‌ها باعث افت ارزش پول ایران شده، ایرانی‌های برای خرید طلا، جواهرات و دیگر فلزات گرانبها به ترکیه روی آورده‌اند.

انشقاق سنی و شیعه

سیاست‌ خارجی ترکیه مبنی بر «کمترین اختلافات ممکنه با کشورهای همسایه» که بسیار هم درباره آن تبلیغ شده، در قبال ایران و سوریه جواب نداده است. دلایل مشابه دیگری سبب اختلافات جدی با دیگر کشور همسایه، عراق، شده است.

با بیشتر شدن هراس‌ها از بروز جنگ فرقه‌ای در عراق، بین اردوغان و نوری المالکی، نخست وزیر عراق، یک رشته جدال لفظی پیش آمده است.

اردوغان گفته بود که اگر جنگ فرقه‌ای در عراق آغاز شود ترکیه ساکت نخواهند ماند. دفتر مالکی نیز در پاسخ دولت ترکیه را متهم کرد که در مسائل داخلی عراق دخالت می‌کند.

مخالفت ترکیه با استرداد طارق الهاشمی، معاون رئیس جمهوری عراق که متهم و فراری است هم نه تنها روابط ترکیه و عراق بلکه روابط ترکیه با ایران را هم متشنج کرده است.

سوات کینیکلی‌اوغلو یکی از چهره‌های عالی رتبه پیشین دولت که در حال حاضر رهبری یکی از مراکز غیردولتی ارتباطات استراتژیک در استانبول با نام استراتیم را بر عهده دارد، گفته که سخت‌شدن روز‌افزون روابط با نوری المالکی به دو کشور ایران و سوریه ربط دارد.

کینیکلی‌اوغلو گفته «این اتفاق تنش‌ها را در منطقه بیشتر کرده است.»

ترکیه می‌گوید که نگران اختلافات سنی و شیعه در منطقه است. رجب طیب اردوغان، نخست‌وزیر ترکیه، روز پانزدهم ماه مه ۲۰۱۲ گفت که خشونت‌ها در سوریه نباید به عنوان یک درگیری قومی و فرقه‌ای دیده شود، به گفته آقای اردوغان آن‌هایی که به این درگیری دامن می زنند، کل منطقه را به آتش خواهند کشید.

اردوغان همچنین شیعیان را خطاب قرار داد و گفت که درگیری‌ها در سوریه را درگیری‌های فرقه‌ای ندانند. او گفت «آن‌هایی که ادعا می‌کنند عشق امام حسین را در سینه دارند باید همچون یک برادر به مشکلات سوریه نگاه کنند.»

تنها مشکلات فرقه‌ای نیست که بر روابط منطقه سایه افکنده، ماجرای قومیت و میهن‌پرستی همراه با تشدید وضعیت نظامی نیز نقش خود را در این بازی دارند.

ترکیه تمایلی به ظهور یک دولت کرد در شمال عراق ندارد، اما با کردهای عراق روابط تجاری و دیپلماتیک محکمی برقرار کرده است. با وجود آنکه اردوغان و دیگران همچنان کردستان عراق را با این نام خطاب قرار نمی‌دهند، اما حضور ترکیه در تمام این منطقه دیده می‌شود.

در حال حاضر بیش از نیمی از شرکت‌های خارجی در کردستان عراق ترک هستند و حدود ۸۰ درصد از محصولاتی که در این منطقه فروخته می‌شود، ساخت ترکیه اند.

عراق در حال حاضر پس از آلمان دومین بازار صادرات برای ترکیه است و حدود ۷۰ درصد از صادرات آن به شمال عراق صورت می‌گیرد.

حق نشر عکس Reuters
Image caption برخی از چهره های ایران از الگو شدن حکومت ترکیه برای کشورهای عربی که ساختار سیاسی آنها اخیرا متحول شده، ابراز ناخرسندی کرده اند

علی‌رغم بی‌ثباتی‌های منطقه و مشکلات جاری بین دولت منطقه خودگردان کردستان در شمال و دولت مرکزی در بغداد، شرکت‌های ترک در شمال عراق سرمایه‌گذاری های سنگین کرده‌اند.

به تازگی شرکت نفتی جنل همراه با مشارکت ترک ها، قراردادی ۱۷۵ میلیون دلاری برای حفاری نفت در شمال عراق امضا کرده است؛ هرچه موفقیت کردهای شمال عراق بیشتر شود، احتمال جداشدن‌شان از عراق نیز بیشتر می‌شود.

مسعود بارزانی، رئیس اقلیم کردستان عراق، به تازگی از رهبران شیعه خواسته است تا اواخر تابستان (ماه سپتامبر) یا قدرت را با رقیبان سیاسی‌شان تقسیم کنند یا کردها گزینه استقلال از دولت مرکزی را در نظر خواهند گرفت.

ترکیه که درگیری‌های شدید قومی خود را دارد، خواهان ظهور یک کردستان مستقل نیست اما نمی‌تواند جلوی تشکیل آن را نیز بگیرد. نشانه‌هایی وجود دارد از اینکه رهبران ترکیه ترجیح می‌دهند هرگونه نهاد مستقل عراقی کردی را تحت سلطه خودشان داشته باشند.

بارزانی، که هر روز بیشتر از دیروز به اقتصاد ترکیه وابسته می‌شود، به تازگی از آنکارا دیدن کرده و در آنجا به وضوح گفت که قصد داشته تا کردهای ترکیه را به تجزیه‌طلبی ترغیب کند.

ترکیه که در سه دهه گذشته مشغول جنگ با پ.کا.کا، شورشی‌های کرد بوده است، به نظر نمی‌رسد که بتواند با کردهای سوری کنار بیاید.

کردهای سوریه علاقه‌ای به پیوستن به شورش‌ها علیه بشار اسد ندارند. احزاب کرد از کنفرانس اخیر در استانبول که در جهت متفق کردن جناح‌های مخالف بود، کناره گرفتند و علت آن بی‌توجهی اعضای شرکت کننده در کنفرانس به خواسته کردها مبنی بر به رسمیت شناخته شدن حقوق قومی بیشتر بود.

کشورهای منطقه یدی طولا در سوءاستفاده از مشکلات قومی یکدیگر دارند.

اعضا پ.کا.کا جنبش کردهای شورشی ترکیه، و رهبرش، عبدالله اوجالان، سال‌های سال در دمشق پناه گرفته بودند. حالا ترکیه جنبش سنی‌های مخالف در سوریه را راه‌انداخته و از آن حمایت می‌کند.

ترکیه به تازگی بدل به آهن‌ربایی شده که همه ناراضیان کشورهای اطراف را گرد خود جمع کند.

در ۱۲ ماه مه سال ۲۰۱۲، آذری‌های تبعید شده از ایران و فعالانی از ترکیه و جمهوری آذربایجان در آنکارا گرد هم جمع شدند تا «شورای بین‌المللی ترک‌های آذربایجان جنوبی» را تشکیل بدهند.

روزنامه انگلیسی زبان حریت این اتفاق را با تیتر «اهالی آذربایجان جنوبی آماده قیام می‌شوند» پوشش داد.

علی‌رغم این که ترکیه و ایران هرازگاهی به یکدیگر چنگ و دندان نشان می‌دهند، اما در روابط دو جانبه کشور، مصلحت‌گرایی همچنان حرف اول را زده است.

در جریان ربوده شدن دو خبرنگار ترک در سوریه، از آنجایی که ترکیه سفارت‌ خود را در سوریه تعطیل کرده، ایران پادرمیانی کرد و این خبرنگارها در نهایت آزاد شدند.

وزیر خارجه ترکیه به کمک ایران در آزادی روزنامه‌نگاران ترک اشاره کرد، اما تحلیلگر ترک، اسلی ایدینتاسباس، ادعا کرد که سرویس اطلاعاتی ترکیه محل نگهداری از این روزنامه نگارها در سوریه را شناسایی کرده و تنها از ایران خواسته تا برای انتقال امن آن‌ها به ترکیه اقدام کند.

حق نشر عکس AFP
Image caption رجب طیب اردوغان، نخست وزیر ترکیه؛ از زمان روی کار آمدن حزب عدالت و توسعه در ترکیه، روابط این کشور با ایران گرم تر شده است اما درباره آینده این وضعیا تردید وجود دارد

همچنین برخی از شایعات حاکی از آن است که ایران و ترکیه بر سر روزنامه‌نگاران با هم مبادله کرده‌اند. چند روز بعد از آزادی روزنامه‌نگاران، دو شهروند ربوده‌شده ایرانی آزاد شدند و سخنگوی وزیر خارجه ایران از تلاش‌های ترکیه و پادرمیانی‌اش در آزادی این افراد قدردانی کرد.

قطب‌های جدا؟

دشوار است که بگوییم این دو کشور همسایه با هم دوست هستند یا دشمن. این دو تشابهات بسیار و اختلافات اساسی بسیاری با هم دارند. اما وجود یک پدیده قطعی است. آن اینکه رهبران ایران و ترکیه یک موضوع مشترک دارند: مواضع سفت و سخت علیه اسرائیل.

آقای اردوغان با کلمات بیش از پیش گزنده‌اش درباره اسرائیل، تهدیده کرده که اگر لازم شود به جنگ با اسرائیل خواهد رفت، اتفاقی که سبب شد جناح مخالف در ترکیه او را به دلیل عدم حفظ تعادل در انتقاد از اسرائیل، به باد حمله بگیرد.

بعد از نزاع لفظی اردوغان با پل آستر، رمان‌نویس مطرح آمریکایی درباره آزادی مطبوعات که طی آن اردوغان به آستر پیشنهاد کرده بود تا برای «پیک‌نیک» به اسرائیل برود و نوار غزه، «بزرگ‌ترین زندان سرباز جهان» را ببینید، تحلیلگران شروع به پرسیدن این سئوال کردند: آیا اردوغان هم دارد شبیه احمدی‌نژاد می‌شود؟

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که سایت فارسی بی بی سی در آن روابط ایران با کشورهای همسایه و همجوارش را بررسی می کند.