ایران و کشورهای همسایه محصور در خشکی

عراق

ایران و عراق طولانی ترین مرز زمینی را با یکدیگر دارند. طول این مرز در حدود ۱۶۰۹ کیلومتر (درحدود ۱۲۵۸ کیلومتر زمینی و حدود ۳۵۱ کیلومتر آبی) است. اختلافات دیرپای مرزی دو کشور در زمان محمدرضا شاه و صدام حسین طی عهدنامه حسن همجواری موسوم به قرارداد الجزایر حل شده اما دو کشور از سال ۱۳۵۹ تا ۱۳۶۷ به مدت هشت سال با یکدیگر جنگیدند. علت شروع جنگ لغو یکجانبه این قراداد از سوی عراق بود. عراق پس از پایان جنگ، اعتبار این عهدنامه را تایید کرد. مهمترین موارد اختلافات دو کشور در حال حاضر معطل ماندن اجرای بندهایی از این عهدنامه و از جمله اختلافات درباره میادین مشترک گاز و نفت است.

ترکیه

حق نشر عکس bbc

طول مرز دو کشور در حدود ۵۸۰ کیلومتر (در حدود ۴۵۴ کیلومتر آن مرز زمینی و مابقی آن آبی) است. دو کشور از حدود ۴۰۰ سال پیش هیچ گونه اختلاف مرزی با هم نداشته اند اما در موارد متعدد سیاسی با یکدیگر اختلاف نظر دارند. اختلاف درباره آینده سوریه و نارضایتی ایران از استقرار سپر دفاع موشکی ناتو در خاک ترکیه، مهمترین موارد فعلی است.

پاکستان

طول مرز دو کشور در حدود ۹۷۸ کیلومتر (حدود ۷۵۱ کیلومتر مرز خشکی و حدود ۲۲۳ کیلومتر مرز آبی) است. مهمترین مناقشه دو کشور بر سر پناه گرفتن گروه های مسلح مخالف ایران در خاک پاکستان و برخی از اختلافات مذهبی است که در سال های گذشته در موارد متعدد به ترور شهروندان شیعه ایرانی در پاکستان انجامیده است.

افغانستان

طول مرز دو کشور در حدود ۹۴۵ کیلومتر (۷۰۹ کیلومتر مرز خشکی و در حدود ۲۳۶ کیلومتر مرز آبی) است. مهمترین موضوعات مورد اختلاف دو کشور، اختلاف نظر درباره حق‌آبه رود مرزی هیرمند، ناخرسندی ایران از قرارداد استراتژیک افغانستان و آمریکا و کنترل تولید و حمل و نقل مواد مخدر در افغانستان است.

ترکمنستان

حق نشر عکس bbc

ایران و ترکمنستان گرچه مرز زمینی مشترک دارند اما بخش وسیعی از این مرز را رودخانه های مرزی تشکیل می دهد. طول مرز دو کشور در حدود ۹۲۲ میلومتر است. مهمترین موضوع اختلاف دو کشور درباره تعیین رژیم حقوقی دریای خزر است که پس از فروپاشی اتحادجماهیر شوروی، سه همسایه تازه پیدا کرده است.

ارمنستان

از میان همسایگان ایران کوتاه ترین مرز زمینی، مرز ایران و ارمنستان است. طول این مرز در حدود ۴۸ کیلومتر است. ایران کم اختلاف ترین مناسبات را در میان همسایگانش با ارمنستان دارد. دو کشور روابط سیاسی تجاری مستحکمی با یکدیگر دارند و این وضعیت از زمان استقلال ارمنستان پس از فروپاشی اتحادجماهیر شوروی، با ثبات بوده است.

جمهوری آذربایجان

ایران و جمهوری آذربایجان در حدود ۷۵۹ کیلومتر (در حدود ۱۷۵ کیلومتر مرز خشکی و حدود ۵۸۴ کیلومتر مرز آبی) مرز مشترک دارند. روابط دو کشور در ماه های اخیر بسیار پرتنش بوده و در مواردی به فراخوانی سفرای دو کشور و اخراج ماموران دولتی یکدیگر انجامیده است. ایران از روابط سیاسی و نظامی باکو با اسرائیل نگران است نسبت به گسترش آن هشدار داده است. اختلافات مذهبی و برخی از تحریکات قومی در تشدید تنش ها در روابط دو کشور موثر بوده است. دو کشور همچنین بر سر تعیین حدود مرزی در دریای خزر اختلاف نظر جدی دارند.

ماده ۶۹ کنوانسیون ۱۹۸۲ سازمان ملل اختصاص دارد به حق کشورهای محصور در خشکی برای مشارکت در بهره‌گیری از مازاد منابع زنده «مناطق ویژه تجاری» دریاها. ماده‌های دیگر این کنوانسیون که به کشورهای محصور در خشکی مربوط می‌شود.

این ماده‌ها متذکر می‌شوند که کشورهای محصور در خشکی می‌توانند به شیوه‌ای مناسب در بهره‌گیری از منابع مازاد مناطق ویژه تجاری «حوزه» خودشان مشارکت کنند. همچنین، در کنوانسیون ۱۹۸۲، ۹ بند (از ۱۲۴ تا ۱۳۲) از فصل ۱۰ به «حق دسترسی کشورهای محصور در خشکی به دریا و آزادی تزانزیت» اختصاص دارد.

در واقع، کنوانسیون ۱۹۸۲ سازمان ملل کشورهای محصور در خشکی را سردرگم کرده است. ماده ۱۲۵ تصریح می‌کند که قوانین «معقولی» باید برای ساماندهی آزادی ترانزیت برای کشورهای محصور در خشکی تعبیه شود، ولی مشخص نمی‌کند که این قوانین کدام‌اند. در عین حال، این کنوانسیون تعهدی برای کشورهای ترانزیت ایجاد نمی‌کند که مانعی برای کشورهای محصور در خشکی ایجاد نکنند.

پاراگراف ۳ از همان ماده به کشورهای ترانزیت حق کامل می‌دهد که از همه ابزارهای لازم استفاده کنند تا اطمینان یابند که حقوق و امکانات ارائه‌شده از طرف‌شان به کشورهای محصور در خشکی به هیچ وجه به منافع مشروع‌شام لطمه نزند.

این بدان معناست که گذر کشورهای محصور در خشکی نباید نباید به قوانین و قواعد کشور ترانزیت لطمه بزند و نباید علیه امنیت و منافع مالی‌اش باشد. در نتیجه، کشور ترانزیت می‌تواند به اقدام‌ها لازم دست بزند تا مانع از فعالیت‌های قاچاقی در سرزمینش یا انتقال اسلحه شود. مسأله این‌جاست: چه چیزهای دیگری جزو «حقوق مشروع» محسوب می‌شوند، یا اینکه آیا ممکن است در مواردی خاص کل گذرگاه را بست، و همچنین معلوم نیست که این قوانین مربوط به حمل‌ونقل چه مواردی هستند.

در حال حاضر، ۴۲ کشور محصور در خشکی وجود دارند، و از این میان شمار قابل‌توجهی در همان منطقه‌ای هستند که ایران قرار گرفته است: افغانستان، آذربایجان، قزاقستان، تاجیکستان، ترکمنستان، و ازبکستان. برخلاف کشورهای محصور در خشکی اروپایی که عملاً مسائل‌شان را با کشورهای ترانزیت حل کرده‌اند، بسیاری از مشکلات مناطق خاورمیانه و آسیای میانه ناشی از همین موضوع است.

وضعیت منطقه اروپا از ارتباطات مدرن، پیمان‌های متقابل تجاری و ویژگی‌های جغرافیایی کشورهای درگیر در این موضوع، که اغلب در قلب اروپا قرار گرفته‌اند، سود برده است. موقعیت جغرافیایی کشورهای محصور در خشکی آفریقا و آسیا مشابه کشورهای بی‌ساحل اروپا نیست و به همین دلیل، الگوی اروپایی فرمولی نیست که بشود برای این موارد به کار بست. در همین حال، مهم‌ترین نکته در توافقات میان کشورهای اروپایی و کشورهای محصور در خشکی همانا «اصل عمل متقابل یا معامله‌به‌مثل» است.

دیدگاه رسمی ایران درمورد این قضیه، براساس بیانیه ایران در امضای کنوانسیون ۱۹۸۲ سازمان ملل درمورد حقوق دریاها (تا سال ۲۰۱۲، ایران هنوز این کنوانسیون را به تصویب نرسانده است، اما هیچ اقدامی مبنی بر کناره‌گیری از تصویبش هم نکرده ولی در فاصله میان امضای عهدنامه و تصویب آن هم به لحاظ الزامات قانونی کشورها بدان تعهد دارد) این است: گذر حق مطلق نیست و نوعی اعطای امتیاز به کشورهای محصور در خشکی است، در نتیجه کشور ساحلی یا ترانزیت می‌تواند در ازای این امکاناتی که به کشور غیرساحلی می‌دهد چیزی طلب کند.

دسترسی کشورهای محصور در خشکی به دریا مبتنی است بر کل بخش‌های ماده ۱۲۵. کشور ترانزیت می‌تواند از تمام تدابیر لازم بهره بگیرد تا اطمینان یابد که حقوق مستقلش به خاطر این گذر ترانزیتی کشورهای محصور در خشکی خدشه‌دار نمی‌شود، و این‌ها نیازمند توافق‌های مشخص میان دو طرف است و این توافق‌ها باید بر اساس عمل‌متقابل یا معامله‌به‌مثل باشد.

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که در آن سایت فارسی بی بی سی، روابط ایران با کشورهای همسایه و همجوارش را بررسی خواهد کرد.