عراق و ایران در ویکی لیکس: عمق استراتژیک تهران در میان اعراب

حق نشر عکس BBC World Service

حمله نیروهای ائتلاف بین الملل به رهبری آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ و سرنگونی رژیم صدام حسین، نقطه تحولی در روابط ایران با این کشور بود.

حکومتی از میان برداشته شده بود که با ایران ۸ سال جنگیده بود، دشمن نظام حاکم بر ایران بود و به سازمان مجاهدین خلق، اپوزیسیون مسلح جمهوری اسلامی، پناه داده بود. البته در مقابل هم ایران با مخالفان حکومت صدام حسین چنین کرده بود و بسیاری از گروه‌های معارض عراقی در آن هنگام، در تهران مستقر بود.

به هر رو، اگرچه ایران آنچه را که «اشغال عراق توسط آمریکا» می‌نامید را محکوم می‌کرد، اما این حمله، روابط میان بغداد و تهران، وارد مسیری کاملا متفاوت با پیش شد.

اسناد منتشر شده در سایت ویکی لیکس، این روابط را یک جانبه به تصویر کشیده است. به عبارتی همواره ایران می‌خواسته در مسائل داخلی عراق مداخله کند؛ چه با تلاش برای تعیین شکل نظام حاکم بر عراق، چه با رقابت و مبارزه غیر مستقیم با دشمنان غربی و منطقه‌ای خود.

روزنامه بریتانیایی گاردین و نشریه فرانسوی لوموند، ژوئن ۲۰۱۰، نه سند آمریکایی منتشر شده در سایت ویکیی لیکس را بازتاب دادند که از تلاش‌های جمهوری اسلامی ایران برای برپایی نظامی تابع و همراه با ایران، در عراق حکایت می‌کند.

اکثر این اسناد نشان دهنده اطلاعات و تحلیل‌های سفارتخانه آمریکا در بغداد از نقش و عملکرد ایران در عراق است.

تصویری که از سفارت جمهوری اسلامی ایران در بغداد در این اسناد ارائه می شود مرکزی با «نرمش اعتقادی و لجستیکی» است که می‌تواند در آن واحد از گروه‌هایی با جهت گیری‌های متناقض در عراق پشتیبانی کند؛ به گونه‌ای که این پشتیبانی‌ها تنها به احزاب شیعه منحصر نشده بلکه طرف‌های کردی و عربی سنی را نیز دربر گرفته است.

عراق بدون صدام عمق استراتژیک ایران

اسناد منتشر شده در سایت ویکی لیکس بر اساس تحلیل های سفارت آمریکا در بغداد نشان می‌دهد که فعالیت های ایران در عراق فراگیر و متنوع است و در روابط خود با همسایه غربی اش از جزئیات مسائل سیاسی تا هدایت های کلی که «به طور مستقیم از آیت الله علی خامنه‌ای رهبر ایران سرچشمه می‌گیرد را شامل می شود.»

در این اسناد همچنین به نقش قاسم سلیمانی فرمانده سپاه قدس اشاره شده و او را «مرد شماره دوی ایران در مدیریت پرونده عراق پس از آیت الله خامنه‌ای» معرفی می کند.

برپایه این سند، سلیمانی موفق شده است با برخی از سیاستمداران برجسته عراقی، تماس‌های نزدیک و شخصی برقرار کند که در این میان نام جلال طالبانی رئیس جمهور عراق، عادل عبدالمهدی معاون او، نوری مالکی نخست وزیر عراق و ابراهیم جعفری نخست وزیر پیشین ذکر شده است.

یکی از اسناد درز پیدا کرده از سفارت آمریکا در بغداد تصریح می‌کند که ایران «بازیگری چیره در سیاست انتخاباتی عراق است. تهران از ارتباطات نزدیک خود با شیعیان، کرد‌ها و برخی از شخصیت‌های سنی استفاده می‌کند تا شیعیان را به پیروزی در انتخابات برساند.» اشاره این اسناد به آخرین انتخابات پارلمانی عراق است که ماه مارس سال ۲۰۱۰ برگزار شد.

این سند می‌افزاید: «هدف غایی ایران برپایی حکومت اسلامی در عراق است که شیعیان هوادار ایران دست بالا را در آن دارند و تحت رهبری ائتلاف شیعه یکپارچه اداره می‌شود.» این اسناد می‌گویند که ایران به منظور رسیدن به این هدف، تلاش می‌کند تا با فشار بر نوری مالکی نخست وزیر عراق، جریان‌های برجسته شیعه را با یکدیگر متحد کند.

در سندی دیگر در خصوص دیدگاه ایران نسبت به عراق و بر اساس تحلیل سفارت آمریکا در بغداد آمده است که «به دلیل نزدیکی عراق به ایران و میراث شیعی مشترک دو کشور، عراق اولویتی سیاسی و حیاتی در سیاست‌های خارجی دولت ایران است تا بتواند تاثیر خود را در منطقه بیش از پیش گسترش دهد. عراقی که وابسته سیاسی و اقتصادی ایران باشد، عمق استراتژیک این کشور را بیش از پیش گسترش می‌دهد.»

اسناد منتشره نشان می‌دهد که آمریکایی‌ها از روش ایران در مدیریت پرونده عراق شگفت زده شده‌اند. در یکی از این اسناد آمده است: «ایران به خوبی می‌داند که عراق نیازمند نرمش عملیاتی و گاهی ایدئولوژیکی است. از این رو به طور بی‌سابقه‌ای دولت ایران به برخی رقبای شیعیان عراق در میان کرد‌ها و سنی‌ها، کمک مالی می‌رساند. این اقدام به منظور برپایی نظامی سیاسی در عراق برپایه خواسته‌های ایران صورت می‌گیرد. با وجود غیر دقیق بودن آمار و ارقام اما بخشش‌های مالی ایران به سیاستمداران عراقی، سالانه از ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون دلار آمریکا ارزیابی می‌شود.»

اسناد دیگر از کمک‌های مالی ایران به گروه‌های مسلح به منظور «انجام عمیات مسلحانه» در عراق یا حمله به نیروهای آمریکایی در این کشور، حکایت می‌کند.

همچنین یکی از اسناد تصریح کرده که ایران می‌خواسته عملیاتی به اجرا بگذارد که در جریان آن منطقه حفاظت شده سبز بغداد را با سلاح‌های شیمیایی هدف قرار دهد.

از آنجا که ایران در جریان حمله شیمیایی حکومت صدام به شهرهایش، از اقدام تلافی جویانه و حمله شیمیایی به عراق خودداری کرد، در صحت وجود چنین طرحی از سوی ایران، تردید وجود دارد.

در یکی دیگر از اسناد محرمانه وزارت امور خارجه آمریکا که توسط سایت ویکی لیکس فاش شده، ایران «بازیگر اصلی» در عراق نامیده شده است که «از تمامی ابزار دیپلماسی، اطلاعاتی و اقتصادی» موجود برای رسیدن به اهداف خود بهره می برد.

در این پیام های دیپلماتیک که بخشی از آن را روزنامه فرانسوی لوموند هم منتشر کرده است، کریستوفر هیل، سفیر آمریکا در عراق می گوید ایران با بهره گیری از ابزارهای گوناگون برای اعمال نفوذ بر متحدان خود در جهت ایجاد یک حکومت حامی ایران استفاده می کند.

سایت ویکی لیکس زمان نوشته شدن این سند را ۱۳ نوامبر ۲۰۰۹ میلادی اعلام کرده است.

آقای هیل در بخشی از این پیام گفته است: «مقامات ایرانی متوجه شده اند که برای رسیدن به این هدف باید از خود در زمینه های اجرایی و گاهی هم ایدئولوژیک، انعطاف پذیری زیادی نشان دهند.»

طبق این سند، سفیر آمریکا در عراق معتقد است که ایران از گروههای کرد، شیعه و حتی گاهی برخی از گروههای سنی حمایت می کند، و به منظور ایجاد وابستگی اقتصادی، به آنها پول پرداخت می کند.

کریستوفر هیل می گوید در مورد میزان کمک های مالی ایران به گروههای عراقی اطلاع دقیقی در دست نیست، اما او مبلغ تقریبی را بین ۱۰۰ تا ۲۰۰ میلیون دلار در سال برآورد کرده است.

یکی از موانع اصلی سیاسی پیش روی ایران در عراق به عقیده آقای هیل، «اقتدار و اعتبار مذهبی آیت الله علی سیستانی است که با وجودی که اصلیت ایرانی دارد، اما با نظریه ولایت فقیه مخالف است.»

یکی دیگر از اسناد ویکی لیکس می گوید که ایران، عملیاتی برای ترور خلبان‌های عراقی که اهدافی ایرانی را در جنگ میان ایران و عراق بمبااران کرده‌اند، اجرا کرده است. بنابر این سند، ایران موفق شده که ۱۸۲ تن از این خلبانان را از میان بردارد.

این سند که در تاریخ ۱۴ دسامبر ۲۰۰۹ از سفارت آمریکا در بغداد به وزارت امور خارجه ایالات متحده مخابره شده خاطر نشان می‌کند که «به دلیل وقوع قتل‌های متعدد در جریان جنگ‌های داخلی عراق در سال های پس از سرنگونی رژیم صدام حسین، هرگز توجه چندانی به این اقدام ایران جلب نشد.»

یکی دیگر از اسناد ویکی لیکس که در تاریخ ۱۳ دسامبر ۲۰۱۰ منتشر شده، حاکی از آن است که دولت ایران، در سفر سران عشایر عراقی به این کشور آنها را تشویق به صیغه کردن زنان می کرده است.

یکی از سران عشایر عراقی در دیدار با اعضای سفارت آمریکا در بغداد گفته است: «در هر سفر کوتاه‌مان به ایران، دولت این کشور زنانی برای ازدواج موقت به ما عرضه می‌کند.» گزارش سفارت آمریکا از قول این فرد می گوید «در جریان سفر اولم به ایران دریافتم تمام عشایری که پیش از من به ایران سفر کرده‌اند، با این زنان همبستر شده‌اند.»

این نوشته بخشی از مجموعه ای است که سایت فارسی بی بی سی در آن روابط ایران با کشورهای همسایه و همجوارش را بررسی می کند.